अथाहं वर्णयिष्यामि वर्षे ऽस्मिन्भारते प्रजाः भरणात्प्रजनाच्चैव मनुर्भरत उच्यते
आता मी या भारतवर्षातील लोकांचे वर्णन करतो; कारण पाळणे आणि उत्पन्न करणे यामुळे मनूला भरत असे नाव पडले.
निरुक्तवचनैश्चैव वर्षं तद्भारतं स्मृतम् यतः स्वर्गश्च मोक्षश्च मध्यमश्चापि हि स्मृतः
शब्दांच्या अर्थाने हे भारतवर्ष असे ओळखले जाते, कारण येथे स्वर्ग, मोक्ष आणि मध्यम अवस्थाही मिळते.
न खल्वन्यत्र मर्त्यानां भूमौ कर्मविधिः स्मृतः भारतस्यास्य वर्षस्य नव भेदान्निबोधत
मृत्युलोकातील लोकांसाठी कर्माचा विधी इतर कुठेही सांगितला नाही; या भारतवर्षाच्या नवविभागांचे ऐका.
इन्द्रद्वीपः कशेरुश्च ताम्रपर्णो गभस्तिमान् नागद्वीपस्तथा सौम्यो गन्धर्वस्त्वथ वारुणः
इंद्रद्वीप, कशेरू, ताम्रपर्ण, गभस्तिमान, नागद्वीप, सौम्य, गंधर्व आणि वारुण.
अयं तु नवमस्तेषां द्वीपः सागरसंवृतः योजनानां सहस्रं तु द्वीपो ऽयं दक्षिणोत्तरः
त्यातील नववा हा द्वीप समुद्राने वेढलेला आहे; हा द्वीप दक्षिण ते उत्तर असे हजार योजन लांब आहे.
आयतस्तु कुमारीतो गङ्गायाः प्रवहावधिः तिर्यगूर्ध्वं तु विस्तीर्णः सहस्राणि दशैव तु
हा द्वीप कुमारीपासून गंगेच्या उगमापर्यंत पसरलेला आहे आणि त्याची रुंदी दहा हजार योजन आहे.
द्वीपो ह्युपनिविष्टो ऽयं म्लेच्छैरन्तेषु सर्वशः यवनाश्च किराताश्च तस्यान्ते पूर्वपश्चिमे
या द्वीपाच्या कडेला सर्वत्र परदेशी लोक वसले आहेत; पूर्व आणि पश्चिम टोकांना यवन आणि किरात राहतात.
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या मध्ये शूद्राश्च भागशः इज्यायुतवणिज्यादि वर्तयन्तो व्यवस्थिताः
मध्यभागी ब्राह्मण, क्षत्रिय आणि वैश्य स्थिर आहेत, आणि काही भागांत शूद्र आहेत; हे सर्वजण पूजा, व्यापार आणि इतर कामधंदे करत आपली उपजीविका करतात.
तेषां स व्यवहारो ऽयं वर्तनं तु परस्परम् धर्मार्थकामसंयुक्तो वर्णानां तु स्वकर्मसु
त्यांचे आपापसातील व्यवहार आणि उपजीविका धर्म, संपत्ती आणि इच्छा यानुसार, प्रत्येकाने आपापल्या कर्तव्यानुसार चालतात.
संकल्पपञ्चमानां तु आश्रमाणां यथाविधि इह स्वर्गापवर्गार्थं प्रवृत्तिरिह मानुषे
इथे पाच आश्रमांची प्रथा योग्य रीतीने पाळली जाते; माणसांचे सर्व प्रयत्न स्वर्ग आणि मोक्ष मिळवण्यासाठी असतात.
यस्त्वयं मानवो द्वीपस् तिर्यग्यामः प्रकीर्तितः य एनं जयते कृत्स्नं स सम्राडिति कीर्तितः
हा मानवांचा द्वीप, ज्याला तिर्यग्याम म्हणतात, जो कोणी हा संपूर्ण जिंकतो त्याला सम्राट म्हणून ओळखले जाते.
अयं लोकस्तु वै सम्राड् अन्तरिक्षजितां स्मृतः स्वराडसौ स्मृतो लोकः पुनर्वक्ष्यामि विस्तरात्
हा लोक म्हणजे सम्राटाचा प्रदेश म्हणून ओळखला जातो, आणि जो आकाशमधील जागा जिंकतो त्याला आकाशविजेता म्हणतात; स्वतःच्या अधिकाराने राज्य करणाऱ्या प्रदेशाचे वर्णन मी पुन्हा विस्ताराने सांगेन.
सप्त चास्मिन्महावर्षे विश्रुताः कुलपर्वताः महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमानृक्षवानपि
या महान प्रदेशात सात प्रसिद्ध कुलपर्वत आहेत: महेंद्र, मलय, सह्य, शुक्तिमान आणि ऋक्षवान.
विन्ध्यश्च पारियात्रश्च इत्येते कुलपर्वताः तेषां सहस्रशश्चान्ये पर्वतास्तु समीपतः
विंध्य आणि पारियात्र हेही या कुलपर्वतांमध्ये आहेत; त्यांच्याजवळ हजारो इतर पर्वत आहेत.
अभिज्ञातास्ततश्चान्ये विपुलाश्चित्रसानवः अन्ये तेभ्यः परिज्ञाता ह्रस्वा ह्रस्वोपजीविनः
त्यांपैकी काही पर्वत प्रसिद्ध आहेत, काही मोठे आणि रंगीबेरंगी शिखरांचे आहेत, तर काही लहान असून त्यांच्यावर लहान वस्ती टिकून आहे.
तैर्विमिश्रा जानपदा आर्या म्लेच्छाश्च सर्वतः पिबन्ति बहुला नद्यो गङ्गा सिन्धुः सरस्वती
या पर्वतांमध्ये सर्वत्र आर्य आणि म्लेच्छ लोक एकत्र राहतात; गंगा, सिंधू, सरस्वती अशा अनेक नद्या विपुल प्रमाणात वाहतात.
शतद्रुश्चन्द्रभागा च यमुना सरयूस्तथा ऐरावती वितस्ता च विशाला देविका कुहूः
शतद्रू, चंद्रभागा, यमुना, सरयू, ऐरावती, वितस्ता, विशाल, देविका आणि कुहू या नद्या आहेत.
गोमती धौतपापा च बाहुदा च दृषद्वती कौशिकी तु तृतीया च निश्चला गण्डकी तथा
गोमती, धौतपापा, बाहुदा, दृषद्वती आणि तिसरी कौशिकी, तसेच स्थिर गंडकी या नद्या आहेत.
इक्षुर्लौहितम् इत्येता हिमवत्पार्श्वनिःसृताः वेदस्मृतिर् वेत्रवती वृत्रघ्नी सिन्धुरेव च पर्णाशा नर्मदा चैव कावेरी महती तथा
इक्षुर आणि लौहित या हिमालयाच्या कडून उगम पावतात; वेदस्मृती, वेत्रवती, वृत्रघ्नी, सिंधुर, पर्णाशा, नर्मदा आणि मोठी कावेरी या नद्या आहेत.
पारा च धन्वतीरूपा विदुषा वेणुमत्यपि शिप्रा ह्यवन्ती कुन्ती च पारियात्राश्रिताः स्मृताः
पारा, धन्वती, विदुषा, वेणुमती, शिप्रा, अवंती आणि कुंती या नद्या पारियात्र पर्वताशी संबंधित म्हणून ओळखल्या जातात.
शोणो महानदश्चैव नन्दना सुकृशा क्षमा मन्दाकिनी दशार्णा च चित्रकूटा तथैव च तमसा पिप्पली श्येनी तथा चित्रोत्पलापि च
शोण, महानद, नंदन, सुकृषा, क्षमा, मंदाकिनी, दशार्णा, चित्रकूट, तसेच तमसा, पिप्पळी, श्येनी आणि चित्रोत्पला या नद्या आहेत.
विमला चञ्चला चैव तथा च धूतवाहिनी शुक्तिमन्ती शुनी लज्जा मुकुटा ह्रादिकापि च ऋष्यवन्तप्रसूतास् ता नद्यो ऽमलजलाः शुभाः
विमला, चंचला, धूतवाहिनी, शुक्तिमंती, शुनी, लज्जा, मुकुटा आणि ह्रादिका या शुभ, शुद्ध नद्या ऋष्यमूक पर्वतावरून उगम पावतात.
तापी पयोष्णी निर्विन्ध्या क्षिप्रा च ऋषभा नदी वेणा वैतरणी चैव विश्वमाला कुमुद्वती
तापी, पयोष्णी, निर्विंध्य, क्षिप्रा, ऋषभा, वेणा, वैतरणी, विश्वमाला आणि कुमुदवती या नद्या आहेत.
तोया चैव महागौरी दुर्गमा तु शिला तथा विन्ध्यपादप्रसूतास् ताः सर्वाः शीतजलाः शुभाः
तोया, महागौरी, दुर्गमा आणि शिला या सर्व नद्या विंध्य पर्वताच्या पायथ्याशी उगम पावतात; त्यांचे पाणी थंड आणि शुभ आहे.
गोदावरी भीमरथी कृष्णवेणी च वञ्जुला तुङ्गभद्रा सुप्रयोगा वाह्या कावेरी चैव तु दक्षिणापथनद्यस्ताः सह्यपादाद्विनिःसृताः
गोदावरी, भीमरथी, कृष्णवेणी, वंजुळा, तुंगभद्रा, सुप्रयोगा, वाह्या आणि कावेरी या सर्व दक्षिणेकडील नद्या सह्याद्रीच्या पायथ्यापासून उगम पावतात.
कृतमाला ताम्रपर्णी पुष्पजा ह्युत्पलावती मलयप्रसूता नद्यस् ताः सर्वाः शीतजलाः शुभाः
कृतमाला, ताम्रपर्णी, पुष्पजा आणि उत्पलावती या सर्व नद्या मलय पर्वतावरून जन्म घेतात. या नद्यांचे पाणी थंड, निर्मळ आणि पवित्र आहे.
त्रिभागा ऋषिकुल्या च इक्षुदा त्रिदिवाचला ताम्रपर्णी तथा मूली शरवा विमला तथा महेन्द्रतनयाः सर्वाः प्रख्याताः शुभगामिनीः
त्रिभागा, ऋषिकुल्या, इक्षुदा, त्रिदिवाचला, ताम्रपर्णी, मूली, शरवा, विमला आणि महेंद्र पर्वताच्या कन्या या सर्व प्रसिद्ध आणि शुभ नद्या आहेत.
काशिका सुकुमारी च मन्दगा मन्दवाहिनी कृपा च पाशिनी चैव शुक्तिमन्तात्मजास् तु ताः
काशिका, सुकुमारी, मंदगा, मंदवाहिनी, कृपा आणि पाशिनी या सर्व शुक्तिमंताच्या कन्या आहेत.
सर्वाः पुण्यजलाः पुण्याः सर्वगाश्च समुद्रगाः विश्वस्य मातरः सर्वाः सर्वपापहराः शुभाः
या सर्व नद्यांचे पाणी पवित्र आणि शुभ आहे. त्या सर्वत्र वाहतात आणि शेवटी समुद्रात मिळतात. त्या जगाच्या माताही आहेत, शुभ आहेत आणि सर्व पापांचा नाश करतात.
तासां नद्युपनद्यश्च शतशो ऽथ सहस्रशः तास्विमे कुरुपाञ्चालाः शाल्वाश्चैव सजाङ्गलाः
या नद्यांच्या उपनद्या आणि लहान नद्या शेकड्यांनी आणि हजारोंनी आहेत. त्यांच्यामध्ये कुरू, पांचाळ, शाल्व आणि जांगळ प्रदेशातील लोक वसले आहेत.