नाभीबन्धनसम्भूतो ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः पूर्वतः श्वेतवर्णस्तु ब्राह्मण्यं तस्य तेन वै
ब्रह्मदेवाच्या नाभीपासून तो निर्माण झाला आहे, ज्याचा जन्म अदृश्य आहे. पूर्वेकडे तो पांढऱ्या रंगाचा आहे, म्हणून त्याला ब्राह्मणत्व प्राप्त झाले आहे.
पीतश्च दक्षिणेनासौ तेन वैश्यत्वमिष्येत भृङ्गिपत्त्रीनभश् चैव पश्चिमेन समन्वितः तेनास्य शूद्रता सिद्धा मेरोर् नामार्थकर्मतः
दक्षिणेला तो पिवळा आहे, त्यामुळे त्याला वैश्यत्व मानले जाते. पश्चिमेला भृंगी पानासारखा रंग आहे, त्यामुळे त्याचे शूद्रत्व नाव, अर्थ आणि कर्म यावरून सिद्ध होते.
पार्श्वमुत्तरतस्तस्य रक्तवर्णं स्वभावतः तेनास्य क्षत्रभावः स्याद् इति वर्णाः प्रकीर्तिताः
उत्तर बाजूला त्याचा रंग नैसर्गिकपणे लाल आहे, त्यामुळे त्याचे क्षत्रियत्व मानले जाते. अशा प्रकारे हे वर्ण सांगितले आहेत.
नीलश्च वैडूर्यमयः श्वेतः पीतो हिरण्मयः मयूरबर्हवर्णश्च शातकौम्भः स शृङ्गवान्
तो निळा आहे, वैडूर्य रत्नाचा आहे, पांढरा, पिवळा, सोन्याचा, मोरपिसासारखा रंगाचा आणि शुद्ध सोन्याचा आहे, तसेच त्याला शृंग आहेत.
एते पर्वतराजानः सिद्धचारणसेविताः तेषामन्तरविष्कम्भो नवसाहस्रमुच्यते
हे सर्व पर्वतांचे राजे असून, सिद्ध आणि चारण लोक येथे नेहमी येतात. या पर्वतांच्या मध्ये असलेले अंतर नऊ हजार योजने आहे, असे सांगितले जाते.
मध्ये त्विलावृतं नाम महामेरोः समन्ततः चतुर्विंशत्सहस्राणि विस्तीर्णो योजनैः समः
महा मेरूच्या सभोवती, मध्यभागी इलावृत नावाचा प्रदेश आहे. हा चोवीस हजार योजने रुंद असून, सर्व बाजूंनी सारखा आहे.
मध्ये तस्य महामेरुर् विधूम इव पावकः वेद्यर्धं दक्षिणं मेरोर् उत्तरार्धं तथोत्तरम्
त्या प्रदेशाच्या मध्यभागी महा मेरू उभा आहे, जणू काही धूर नसलेली ज्वाळा. त्याचा अर्धा वेदी दक्षिणेला आणि उरलेला अर्धा उत्तरेला आहे.
वर्षाणि यानि सप्तात्र तेषां वै वर्षपर्वताः द्वे द्वे सहस्रे विस्तीर्णा योजनैर्दक्षिणोत्तरम्
येथे असलेल्या सात प्रदेशांना आपापले पर्वतरांगा आहेत. त्या पर्वतरांगांची दक्षिण आणि उत्तर बाजू प्रत्येकी दोन हजार योजने रुंद आहे.
जम्बूद्वीपस्य विस्तारस् तेषामायाम उच्यते नीलश्च निषधश्चैव तेषां हीनाश्च ये परे
जंबूद्वीपाची रुंदी या पर्वतरांगांच्या लांबीने मोजली जाते. नील आणि निषध हे पर्वत तसेच त्यापलीकडचे इतर पर्वत आकाराने लहान आहेत.
श्वेतश्च हेमकूटश्च हिमवाञ्छृङ्गवांश्च यः जम्बूद्वीपप्रमाणेण ऋषभः परिकीर्त्यते
श्वेत, हेमकूट आणि हिमवान हे शिखरांनी युक्त पर्वत देखील सांगितले आहेत. ऋषभ पर्वत जंबूद्वीपाच्या प्रमाणानुसार ओळखला जातो.
तस्माद्द्वादशभागेन हेमकूटो ऽपि हीयते हिमवान्विंशभागेन तस्मादेव प्रहीयते अष्टाशीतिसहस्राणि हेमकूटो महागिरिः
त्यापेक्षा हेमकूट पर्वत बारा भागांनी कमी आहे. त्याच प्रमाणात हिमवान वीस भागांनी कमी आहे. हेमकूट हा महान पर्वत एकुण अठ्ठ्याऐंशी हजार योजनेचा आहे.
अशीतिर्हिमवाञ्छैल आयतः पूर्वपश्चिमे द्वीपस्य मण्डलीभावाद् ध्रासवृद्धी प्रकीर्तिते
हिमवान पर्वत पूर्व-पश्चिम दिशेला ऐंशी हजार योजने लांब आहे. द्वीपाचा गोलाकारपणा असल्याने त्यात कमी-जास्तीचे वर्णन केले आहे.
वर्षाणां पर्वतानां च यथाभेदं तथोत्तरम् तेषां मध्ये जनपदास् तानि वर्षाणि सप्त वै
प्रदेश आणि पर्वत जसे वेगवेगळे आहेत, तसेच त्यांचा उत्तर भागही वेगळा आहे. या सर्वांच्या मध्ये वस्ती असलेले सात प्रदेश आहेत.
प्रपातविषमैस्तैस्तु पर्वतैरावृतानि तु सप्त तानि नदीभेदैर् अगम्यानि परस्परम्
ही सातही प्रदेश पर्वतांनी वेढलेली आहेत, जे खूप उंच आणि कठीण आहेत. नद्यांच्या विभागामुळे हे एकमेकांना पोहोचता येत नाहीत.
वसन्ति तेषु सत्त्वानि नानाजातीनि सर्वशः इमं हैमवतं वर्षं भारतं नाम विश्रुतम्
या सर्व प्रदेशांत विविध जातींची अनेक सत्त्वे राहतात. हा हिमाच्छादित प्रदेश 'भारत' नावाने प्रसिद्ध आहे.
हेमकूटं परं तस्मान् नाम्ना किम्पुरुषं स्मृतम् हेमकूटाच्च निषधं हरिवर्षं तदुच्यते
हेमकूट पर्वताच्या पलीकडे किम्पुरुष नावाचा प्रदेश आहे. हेमकूट आणि निषध पर्वतांच्या दरम्यानचा भाग हरिवर्ष म्हणून ओळखला जातो.
हरिवर्षात्परं चापि मेरोस्तु तदिलावृतम् इलावृतात्परं नीलं रम्यकं नाम विश्रुतम्
हरिवर्षाच्या पलीकडे मेरूवर इलावृत प्रदेश आहे. इलावृतच्या पलीकडे नील पर्वत आहे, ज्याला रम्यक म्हणून प्रसिद्धी आहे.
रम्यकादपरं श्वेतं विश्रुतं तद्धिरण्यकम् हिरण्यकात्परं चैव शृङ्गशाकंकुरं स्मृतम्
रम्यकच्या पलीकडे श्वेत नावाचा हिरण्यक प्रदेश आहे. हिरण्यकच्या पुढे शृंगशाकंकुर नावाचा प्रदेश आहे.
धनुःसंस्थे तु विज्ञेये देवर्षे दक्षिणोत्तरे दीर्घाणि तस्य चत्वारि मध्यमं तदिलावृतम्
देवर्षी, उत्तर आणि दक्षिण दिशेला धनुष्याच्या आकारात चार लांब प्रदेश आहेत. त्यांचा मध्यभाग इलावृत आहे.
पूर्वतो निषधस्येदं वेद्यर्धं दक्षिणं स्मृतम् परं त्विलावृतं पश्चाद् वेद्यर्धं तु तदुत्तरम्
निषधाच्या पूर्वेला वेदीचा दक्षिण भाग आहे. त्यापुढे इलावृत प्रदेश आहे आणि पश्चिमेला वेदीचा उत्तर भाग आहे.
तयोर्मध्ये तु विज्ञेयो मेरुर्यत्र त्विलावृतम् दक्षिणेन तु नीलस्य निषधस्योत्तरेण तु
या दोघांच्या मध्ये मेरू आहे, जिथे इलावृत प्रदेश आहे. तो नील पर्वताच्या दक्षिणेला आणि निषधाच्या उत्तरेला आहे.
उदगायतो महाशैलो माल्यवान्नाम पर्वतः द्वात्रिंशता सहस्रेण प्रतीच्यां सागरानुगः
उत्तर दिशेला मालयवान नावाचा महान पर्वत उगवतो. तो पश्चिमेकडे बत्तीस हजार योजनेपर्यंत समुद्राच्या दिशेने पसरलेला आहे.
माल्यवान्वै सहस्रैक आ नीलनिषधायतः द्वात्रिंशत्त्वेवमप्युक्तः पर्वतो गन्धमादनः
माल्यवान पर्वत नील आणि निषध या पर्वतांपासून हजार योजनांपर्यंत पसरलेला आहे. तसेच, गंधमादन पर्वताची रुंदी बत्तीस योजन आहे, असे सांगितले जाते.
परिमण्डलयोर्मध्ये मेरुः कनकपर्वतः चातुर्वर्ण्यसमो वर्णैश् चतुरस्रः समुच्छ्रितः
या गोलाकार पर्वतांच्या मध्ये सुवर्णाचा मेरू पर्वत उभा आहे. तो चारही वर्णांसारखा रंगाचा असून, चौकोनी आकारात उंच उठलेला आहे.
नानावर्णः स पार्श्वेषु पूर्वान्ते श्वेत उच्यते पीतं तु दक्षिणं तस्य भृङ्गिपत्त्रनिभं परम् उत्तरं तस्य रक्तं वै इति वर्णसमन्वितः
त्याच्या बाजूंना वेगवेगळे रंग आहेत. पूर्वेकडे तो पांढरा, दक्षिणेकडे पिवळा, उत्तरेकडे मधमाशांच्या पंखांसारखा काळा, आणि पश्चिमेकडे लाल रंगाचा आहे. अशा प्रकारे तो विविध रंगांनी युक्त आहे.
मेरुस्तु शुशुभे दिव्यो राजवत्स तु वेष्टितः आदित्यतरुणाभासो विधूम इव पावकः
मेरू पर्वत तेजाने झळकत होता, दिव्य आणि राजध्वजांनी वेढलेला. तो उगवत्या सूर्याच्या प्रकाशासारखा चमकत होता, जणू धूर नसलेली अग्नीच.
योजनानां सहस्राणि चतुराशीतिसूच्छ्रितः प्रविष्टः षोडशाधस्ताद् अष्टाविंशतिविस्तृतः
तो चौर्याऐंशी हजार योजन उंच आहे, सोळा हजार योजन खाली गेला आहे, आणि अठ्ठावीस हजार योजन रुंद आहे.
विस्तराद्द्विगुणश्चास्य परीणाहः समन्ततः स पर्वतो महादिव्यो दिव्यौषधिसमन्वितः
त्याचा परिघ सर्व बाजूंनी त्याच्या रुंदीपेक्षा दुप्पट आहे. हा महान आणि दिव्य पर्वत दिव्य औषधींनी भरलेला आहे.
भुवनैरावृतः सर्वैर् जातरूपपरिष्कृतैः तत्र देवगणाश्चैव गन्धर्वासुरराक्षसाः शैलराजे प्रमोदन्ते सर्वतो ऽप्सरसां गणैः
तो पर्वत सर्व बाजूंनी सुवर्णाने सजवलेल्या लोकांनी वेढलेला आहे. तिथे देव, गंधर्व, असुर, राक्षस आणि अप्सरांच्या समूहांसह आनंदाने वावरतात.
स तु मेरुः परिवृतो भुवनैर्भूतभावनैः यस्येमे चतुरो देशा नानापार्श्वेषु संस्थिताः
तो मेरू पर्वत जीवांच्या वसती असलेल्या लोकांनी वेढलेला आहे. त्याच्या वेगवेगळ्या बाजूंना हे चार प्रदेश वसलेले आहेत.