द्वीपभेदसहस्राणि सप्त चान्तर्गतानि च न शक्यन्ते क्रमेणेह वक्तुं वै सकलं जगत्
द्वीपांचे हजारो विभाग आहेत आणि त्यात सात मुख्य द्वीप आहेत. या सगळ्या जगाचे क्रमाने वर्णन करणे इथे शक्य नाही.
सप्तैव तु प्रवक्ष्यामि चन्द्रादित्यग्रहैः सह तेषां मनुष्यतर्केण प्रमाणानि प्रचक्षते
पण मी फक्त ती सात द्वीपे, चंद्र, सूर्य आणि ग्रहांसह सांगणार आहे. त्यांची मापे माणसाच्या बुद्धीप्रमाणे सांगितली जातात.
अचिन्त्याः खलु ये भावास् तांस्तु तर्केण साधयेत् प्रकृतिभ्यः परं यच्च तदचिन्त्यस्य लक्षणम्
जे काही मनाने समजता येत नाही, ते तर्काने सिद्ध करता येत नाही. जे निसर्गापलीकडे आहे, तेच अशक्यतेचे खरे लक्षण आहे.
सप्त वर्षाणि वक्ष्यामि जम्बूद्वीपं यथाविधम् विस्तरं मण्डलं यच्च योजनैस्तान्निबोधत
मी जंबूद्वीपातील सात प्रदेश, त्याचा विस्तार आणि त्याची वर्तुळाकार रचना योग्य क्रमाने सांगतो. त्यांच्या योजनेतील मापे ऐका.
योजनानां सहस्राणि शतं द्वीपस्य विस्तरः नानाजनपदाकीर्णं पुरैश्च विविधैः शुभैः
त्या द्वीपाचा विस्तार एक लाख योजने आहे. तिथे वेगवेगळ्या जातीचे लोक आहेत आणि सुंदर नगरांनी तो द्वीप सजलेला आहे.
सिद्धचारणसंकीर्णं पर्वतैरुपशोभितम् सर्वधातुपिनद्धैस्तैः शिलाजालसमुद्गतैः
तो द्वीप सिद्ध आणि चारणांनी भरलेला आहे, पर्वतांनी शोभलेला आहे, सर्व प्रकारच्या धातूंनी व्यापलेला आणि मोठ्या शिलाखंडांनी उठून दिसणारा आहे.
पर्वतप्रभवाभिश्च नदीभिस्तु समन्ततः प्रागायता महापार्श्वाः षडिमे वर्षपर्वताः
सर्व बाजूंनी पर्वतांमधून उगम पावलेल्या नद्या वाहतात, त्यांचे मोठे काठ आहेत. हेच त्या प्रदेशांचे सहा पर्वतरांगा आहेत.
अवगाह्य ह्युभयतः समुद्रौ पूर्वपश्चिमौ हिमप्रायश्च हिमवान् हेमकूटश्च हेमवान्
दोन्ही बाजूंनी, पूर्व आणि पश्चिमेकडील समुद्र ओलांडावे लागतात. हिमाने भरलेला हिमालय, हेमकूट आणि हेमवान हे पर्वत आहेत.
सर्वतः सुमुखश्चापि निषधः पर्वतो महान् चातुर्वर्ण्यस्तु सौवर्णो मेरुश्चोल्बमयः स्मृतः चतुर्विंशत्सहस्राणि विस्तीर्णः स चतुर्दिशम्
सर्व बाजूंनी सुंदर मुख असलेला निशध पर्वत आहे. मेरू पर्वत सोन्याचा, उंच आणि चार वर्णांनी युक्त आहे, तो चौफेर चोवीस हजार योजने विस्तारलेला आहे.
वृत्ताकृतिप्रमाणश्च चतुरस्रः समाहितः नानावर्णैः समः पार्श्वैः प्रजापतिगुणान्वितः
त्याचा आकार वर्तुळासारखा आहे, पण तो चौकोनी ठेवलेला आहे. सर्व बाजूंनी सारखा, विविध रंगांनी सजलेला आणि प्रजापतीच्या गुणांनी युक्त आहे.
नाभीबन्धनसम्भूतो ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः पूर्वतः श्वेतवर्णस्तु ब्राह्मण्यं तस्य तेन वै
ब्रह्मदेवाच्या नाभीपासून तो निर्माण झाला आहे, ज्याचा जन्म अदृश्य आहे. पूर्वेकडे तो पांढऱ्या रंगाचा आहे, म्हणून त्याला ब्राह्मणत्व प्राप्त झाले आहे.
पीतश्च दक्षिणेनासौ तेन वैश्यत्वमिष्येत भृङ्गिपत्त्रीनभश् चैव पश्चिमेन समन्वितः तेनास्य शूद्रता सिद्धा मेरोर् नामार्थकर्मतः
दक्षिणेला तो पिवळा आहे, त्यामुळे त्याला वैश्यत्व मानले जाते. पश्चिमेला भृंगी पानासारखा रंग आहे, त्यामुळे त्याचे शूद्रत्व नाव, अर्थ आणि कर्म यावरून सिद्ध होते.
पार्श्वमुत्तरतस्तस्य रक्तवर्णं स्वभावतः तेनास्य क्षत्रभावः स्याद् इति वर्णाः प्रकीर्तिताः
उत्तर बाजूला त्याचा रंग नैसर्गिकपणे लाल आहे, त्यामुळे त्याचे क्षत्रियत्व मानले जाते. अशा प्रकारे हे वर्ण सांगितले आहेत.
नीलश्च वैडूर्यमयः श्वेतः पीतो हिरण्मयः मयूरबर्हवर्णश्च शातकौम्भः स शृङ्गवान्
तो निळा आहे, वैडूर्य रत्नाचा आहे, पांढरा, पिवळा, सोन्याचा, मोरपिसासारखा रंगाचा आणि शुद्ध सोन्याचा आहे, तसेच त्याला शृंग आहेत.
एते पर्वतराजानः सिद्धचारणसेविताः तेषामन्तरविष्कम्भो नवसाहस्रमुच्यते
हे सर्व पर्वतांचे राजे असून, सिद्ध आणि चारण लोक येथे नेहमी येतात. या पर्वतांच्या मध्ये असलेले अंतर नऊ हजार योजने आहे, असे सांगितले जाते.
मध्ये त्विलावृतं नाम महामेरोः समन्ततः चतुर्विंशत्सहस्राणि विस्तीर्णो योजनैः समः
महा मेरूच्या सभोवती, मध्यभागी इलावृत नावाचा प्रदेश आहे. हा चोवीस हजार योजने रुंद असून, सर्व बाजूंनी सारखा आहे.
मध्ये तस्य महामेरुर् विधूम इव पावकः वेद्यर्धं दक्षिणं मेरोर् उत्तरार्धं तथोत्तरम्
त्या प्रदेशाच्या मध्यभागी महा मेरू उभा आहे, जणू काही धूर नसलेली ज्वाळा. त्याचा अर्धा वेदी दक्षिणेला आणि उरलेला अर्धा उत्तरेला आहे.
वर्षाणि यानि सप्तात्र तेषां वै वर्षपर्वताः द्वे द्वे सहस्रे विस्तीर्णा योजनैर्दक्षिणोत्तरम्
येथे असलेल्या सात प्रदेशांना आपापले पर्वतरांगा आहेत. त्या पर्वतरांगांची दक्षिण आणि उत्तर बाजू प्रत्येकी दोन हजार योजने रुंद आहे.
जम्बूद्वीपस्य विस्तारस् तेषामायाम उच्यते नीलश्च निषधश्चैव तेषां हीनाश्च ये परे
जंबूद्वीपाची रुंदी या पर्वतरांगांच्या लांबीने मोजली जाते. नील आणि निषध हे पर्वत तसेच त्यापलीकडचे इतर पर्वत आकाराने लहान आहेत.
श्वेतश्च हेमकूटश्च हिमवाञ्छृङ्गवांश्च यः जम्बूद्वीपप्रमाणेण ऋषभः परिकीर्त्यते
श्वेत, हेमकूट आणि हिमवान हे शिखरांनी युक्त पर्वत देखील सांगितले आहेत. ऋषभ पर्वत जंबूद्वीपाच्या प्रमाणानुसार ओळखला जातो.
तस्माद्द्वादशभागेन हेमकूटो ऽपि हीयते हिमवान्विंशभागेन तस्मादेव प्रहीयते अष्टाशीतिसहस्राणि हेमकूटो महागिरिः
त्यापेक्षा हेमकूट पर्वत बारा भागांनी कमी आहे. त्याच प्रमाणात हिमवान वीस भागांनी कमी आहे. हेमकूट हा महान पर्वत एकुण अठ्ठ्याऐंशी हजार योजनेचा आहे.
अशीतिर्हिमवाञ्छैल आयतः पूर्वपश्चिमे द्वीपस्य मण्डलीभावाद् ध्रासवृद्धी प्रकीर्तिते
हिमवान पर्वत पूर्व-पश्चिम दिशेला ऐंशी हजार योजने लांब आहे. द्वीपाचा गोलाकारपणा असल्याने त्यात कमी-जास्तीचे वर्णन केले आहे.
वर्षाणां पर्वतानां च यथाभेदं तथोत्तरम् तेषां मध्ये जनपदास् तानि वर्षाणि सप्त वै
प्रदेश आणि पर्वत जसे वेगवेगळे आहेत, तसेच त्यांचा उत्तर भागही वेगळा आहे. या सर्वांच्या मध्ये वस्ती असलेले सात प्रदेश आहेत.
प्रपातविषमैस्तैस्तु पर्वतैरावृतानि तु सप्त तानि नदीभेदैर् अगम्यानि परस्परम्
ही सातही प्रदेश पर्वतांनी वेढलेली आहेत, जे खूप उंच आणि कठीण आहेत. नद्यांच्या विभागामुळे हे एकमेकांना पोहोचता येत नाहीत.
वसन्ति तेषु सत्त्वानि नानाजातीनि सर्वशः इमं हैमवतं वर्षं भारतं नाम विश्रुतम्
या सर्व प्रदेशांत विविध जातींची अनेक सत्त्वे राहतात. हा हिमाच्छादित प्रदेश 'भारत' नावाने प्रसिद्ध आहे.
हेमकूटं परं तस्मान् नाम्ना किम्पुरुषं स्मृतम् हेमकूटाच्च निषधं हरिवर्षं तदुच्यते
हेमकूट पर्वताच्या पलीकडे किम्पुरुष नावाचा प्रदेश आहे. हेमकूट आणि निषध पर्वतांच्या दरम्यानचा भाग हरिवर्ष म्हणून ओळखला जातो.
हरिवर्षात्परं चापि मेरोस्तु तदिलावृतम् इलावृतात्परं नीलं रम्यकं नाम विश्रुतम्
हरिवर्षाच्या पलीकडे मेरूवर इलावृत प्रदेश आहे. इलावृतच्या पलीकडे नील पर्वत आहे, ज्याला रम्यक म्हणून प्रसिद्धी आहे.
रम्यकादपरं श्वेतं विश्रुतं तद्धिरण्यकम् हिरण्यकात्परं चैव शृङ्गशाकंकुरं स्मृतम्
रम्यकच्या पलीकडे श्वेत नावाचा हिरण्यक प्रदेश आहे. हिरण्यकच्या पुढे शृंगशाकंकुर नावाचा प्रदेश आहे.
धनुःसंस्थे तु विज्ञेये देवर्षे दक्षिणोत्तरे दीर्घाणि तस्य चत्वारि मध्यमं तदिलावृतम्
देवर्षी, उत्तर आणि दक्षिण दिशेला धनुष्याच्या आकारात चार लांब प्रदेश आहेत. त्यांचा मध्यभाग इलावृत आहे.
पूर्वतो निषधस्येदं वेद्यर्धं दक्षिणं स्मृतम् परं त्विलावृतं पश्चाद् वेद्यर्धं तु तदुत्तरम्
निषधाच्या पूर्वेला वेदीचा दक्षिण भाग आहे. त्यापुढे इलावृत प्रदेश आहे आणि पश्चिमेला वेदीचा उत्तर भाग आहे.