दश तीर्थसहस्राणि तिस्रः कोट्यस्तथापगाः माघमासे गमिष्यन्ति गङ्गायां भरतर्षभ
भरतश्रेष्ठा, माघ महिन्यात दहा हजार तीर्थस्थळे आणि तीस कोटी पवित्र नद्या गंगेत एकत्र येतात.
स्वस्थो भव महाराज भुङ्क्ष्व राज्यमकण्टकम् पुनर्द्रक्ष्यसि राजेन्द्र यजमानो विशेषतः
हे महराज, निर्धास्त रहा आणि आपले राज्य आनंदाने भोगा; विशेषतः यज्ञ करणाऱ्याला तू पुन्हा पाहशील.
इत्युक्त्वा स महाभागो मार्कण्डेयो महातपाः युधिष्ठिरस्य नृपतेस् तत्रैवान्तरधीयत
असे म्हणून, मोठ्या तपस्वी आणि पुण्यशाली मार्कंडेय तिथेच युधिष्ठिर राजाच्या समोर अदृश्य झाले.
ततस्तत्र समाप्लाव्य गात्राणि सगणो नृपः यथोक्तेनाथ विधिना परां निर्वृतिमागमत्
मग राजाने आपल्या सोबत्यांसह तिथे स्नान केले आणि सांगितलेल्या विधीने परम समाधान मिळवले.
तथा त्वमपि देवर्षे प्रयागाभिमुखो भव अभिषेकं तु कृत्वाद्य कृतकृत्यो भविष्यसि
म्हणून, देवरषे, तूही प्रयागाकडे जा; आज स्नान केल्यावर तुझे सर्व कार्य पूर्ण होईल.
एवमुक्त्वाथ नन्दीशस् तत्रैवान्तरधीयत नारदो ऽपि जगामाशु प्रयागाभिमुखस्तथा
असे म्हणून नंदीश्वर तिथेच अदृश्य झाले; आणि नारदही लगेच प्रयागाकडे निघून गेले.
तत्र स्नात्वा च जप्त्वा च विधिदृष्टेन कर्मणा दानं दत्त्वा द्विजाग्र्येभ्यो गतः स्वभवनं तदा
तेथे स्नान करून, मंत्रांचा जप करून, विधीप्रमाणे कर्मे केली. मग श्रेष्ठ ब्राह्मणांना दान देऊन तो आपल्या घरी परत गेला.
कति द्वीपाः समुद्रा वा पर्वता वा कति प्रभो कियन्ति चैव वर्षाणि तेषु नद्यश्च काः स्मृताः
प्रभो, किती द्वीप आहेत, किती समुद्र आहेत, किती पर्वत आहेत? त्या प्रदेशांत किती विभाग आहेत आणि कोणत्या नद्या प्रसिद्ध आहेत?
महाभूमिप्रमाणं च लोकालोकस्तथैव च पर्याप्तिं परिमाणं च गतिश्चन्द्रार्कयोस्तथा
ही मोठी पृथ्वी किती मोठी आहे, लोकालोक पर्वत किती आहे, तसेच चंद्र आणि सूर्य यांची गती, त्यांचे विस्तार आणि माप काय आहेत हे सांग.
एतद्ब्रवीहि नः सर्वं विस्तरेण यथार्थवित् त्वदुक्तमेतत्सकलं श्रोतुमिच्छामहे वयम्
हे सर्व तू जसा खरा जाणतोस तसंच विस्ताराने आम्हाला सांग. तुझ्या वचनातील प्रत्येक गोष्ट आम्हाला ऐकायची आहे.
द्वीपभेदसहस्राणि सप्त चान्तर्गतानि च न शक्यन्ते क्रमेणेह वक्तुं वै सकलं जगत्
द्वीपांचे हजारो विभाग आहेत आणि त्यात सात मुख्य द्वीप आहेत. या सगळ्या जगाचे क्रमाने वर्णन करणे इथे शक्य नाही.
सप्तैव तु प्रवक्ष्यामि चन्द्रादित्यग्रहैः सह तेषां मनुष्यतर्केण प्रमाणानि प्रचक्षते
पण मी फक्त ती सात द्वीपे, चंद्र, सूर्य आणि ग्रहांसह सांगणार आहे. त्यांची मापे माणसाच्या बुद्धीप्रमाणे सांगितली जातात.
अचिन्त्याः खलु ये भावास् तांस्तु तर्केण साधयेत् प्रकृतिभ्यः परं यच्च तदचिन्त्यस्य लक्षणम्
जे काही मनाने समजता येत नाही, ते तर्काने सिद्ध करता येत नाही. जे निसर्गापलीकडे आहे, तेच अशक्यतेचे खरे लक्षण आहे.
सप्त वर्षाणि वक्ष्यामि जम्बूद्वीपं यथाविधम् विस्तरं मण्डलं यच्च योजनैस्तान्निबोधत
मी जंबूद्वीपातील सात प्रदेश, त्याचा विस्तार आणि त्याची वर्तुळाकार रचना योग्य क्रमाने सांगतो. त्यांच्या योजनेतील मापे ऐका.
योजनानां सहस्राणि शतं द्वीपस्य विस्तरः नानाजनपदाकीर्णं पुरैश्च विविधैः शुभैः
त्या द्वीपाचा विस्तार एक लाख योजने आहे. तिथे वेगवेगळ्या जातीचे लोक आहेत आणि सुंदर नगरांनी तो द्वीप सजलेला आहे.
सिद्धचारणसंकीर्णं पर्वतैरुपशोभितम् सर्वधातुपिनद्धैस्तैः शिलाजालसमुद्गतैः
तो द्वीप सिद्ध आणि चारणांनी भरलेला आहे, पर्वतांनी शोभलेला आहे, सर्व प्रकारच्या धातूंनी व्यापलेला आणि मोठ्या शिलाखंडांनी उठून दिसणारा आहे.
पर्वतप्रभवाभिश्च नदीभिस्तु समन्ततः प्रागायता महापार्श्वाः षडिमे वर्षपर्वताः
सर्व बाजूंनी पर्वतांमधून उगम पावलेल्या नद्या वाहतात, त्यांचे मोठे काठ आहेत. हेच त्या प्रदेशांचे सहा पर्वतरांगा आहेत.
अवगाह्य ह्युभयतः समुद्रौ पूर्वपश्चिमौ हिमप्रायश्च हिमवान् हेमकूटश्च हेमवान्
दोन्ही बाजूंनी, पूर्व आणि पश्चिमेकडील समुद्र ओलांडावे लागतात. हिमाने भरलेला हिमालय, हेमकूट आणि हेमवान हे पर्वत आहेत.
सर्वतः सुमुखश्चापि निषधः पर्वतो महान् चातुर्वर्ण्यस्तु सौवर्णो मेरुश्चोल्बमयः स्मृतः चतुर्विंशत्सहस्राणि विस्तीर्णः स चतुर्दिशम्
सर्व बाजूंनी सुंदर मुख असलेला निशध पर्वत आहे. मेरू पर्वत सोन्याचा, उंच आणि चार वर्णांनी युक्त आहे, तो चौफेर चोवीस हजार योजने विस्तारलेला आहे.
वृत्ताकृतिप्रमाणश्च चतुरस्रः समाहितः नानावर्णैः समः पार्श्वैः प्रजापतिगुणान्वितः
त्याचा आकार वर्तुळासारखा आहे, पण तो चौकोनी ठेवलेला आहे. सर्व बाजूंनी सारखा, विविध रंगांनी सजलेला आणि प्रजापतीच्या गुणांनी युक्त आहे.
नाभीबन्धनसम्भूतो ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः पूर्वतः श्वेतवर्णस्तु ब्राह्मण्यं तस्य तेन वै
ब्रह्मदेवाच्या नाभीपासून तो निर्माण झाला आहे, ज्याचा जन्म अदृश्य आहे. पूर्वेकडे तो पांढऱ्या रंगाचा आहे, म्हणून त्याला ब्राह्मणत्व प्राप्त झाले आहे.
पीतश्च दक्षिणेनासौ तेन वैश्यत्वमिष्येत भृङ्गिपत्त्रीनभश् चैव पश्चिमेन समन्वितः तेनास्य शूद्रता सिद्धा मेरोर् नामार्थकर्मतः
दक्षिणेला तो पिवळा आहे, त्यामुळे त्याला वैश्यत्व मानले जाते. पश्चिमेला भृंगी पानासारखा रंग आहे, त्यामुळे त्याचे शूद्रत्व नाव, अर्थ आणि कर्म यावरून सिद्ध होते.
पार्श्वमुत्तरतस्तस्य रक्तवर्णं स्वभावतः तेनास्य क्षत्रभावः स्याद् इति वर्णाः प्रकीर्तिताः
उत्तर बाजूला त्याचा रंग नैसर्गिकपणे लाल आहे, त्यामुळे त्याचे क्षत्रियत्व मानले जाते. अशा प्रकारे हे वर्ण सांगितले आहेत.
नीलश्च वैडूर्यमयः श्वेतः पीतो हिरण्मयः मयूरबर्हवर्णश्च शातकौम्भः स शृङ्गवान्
तो निळा आहे, वैडूर्य रत्नाचा आहे, पांढरा, पिवळा, सोन्याचा, मोरपिसासारखा रंगाचा आणि शुद्ध सोन्याचा आहे, तसेच त्याला शृंग आहेत.
एते पर्वतराजानः सिद्धचारणसेविताः तेषामन्तरविष्कम्भो नवसाहस्रमुच्यते
हे सर्व पर्वतांचे राजे असून, सिद्ध आणि चारण लोक येथे नेहमी येतात. या पर्वतांच्या मध्ये असलेले अंतर नऊ हजार योजने आहे, असे सांगितले जाते.
मध्ये त्विलावृतं नाम महामेरोः समन्ततः चतुर्विंशत्सहस्राणि विस्तीर्णो योजनैः समः
महा मेरूच्या सभोवती, मध्यभागी इलावृत नावाचा प्रदेश आहे. हा चोवीस हजार योजने रुंद असून, सर्व बाजूंनी सारखा आहे.
मध्ये तस्य महामेरुर् विधूम इव पावकः वेद्यर्धं दक्षिणं मेरोर् उत्तरार्धं तथोत्तरम्
त्या प्रदेशाच्या मध्यभागी महा मेरू उभा आहे, जणू काही धूर नसलेली ज्वाळा. त्याचा अर्धा वेदी दक्षिणेला आणि उरलेला अर्धा उत्तरेला आहे.
वर्षाणि यानि सप्तात्र तेषां वै वर्षपर्वताः द्वे द्वे सहस्रे विस्तीर्णा योजनैर्दक्षिणोत्तरम्
येथे असलेल्या सात प्रदेशांना आपापले पर्वतरांगा आहेत. त्या पर्वतरांगांची दक्षिण आणि उत्तर बाजू प्रत्येकी दोन हजार योजने रुंद आहे.
जम्बूद्वीपस्य विस्तारस् तेषामायाम उच्यते नीलश्च निषधश्चैव तेषां हीनाश्च ये परे
जंबूद्वीपाची रुंदी या पर्वतरांगांच्या लांबीने मोजली जाते. नील आणि निषध हे पर्वत तसेच त्यापलीकडचे इतर पर्वत आकाराने लहान आहेत.
श्वेतश्च हेमकूटश्च हिमवाञ्छृङ्गवांश्च यः जम्बूद्वीपप्रमाणेण ऋषभः परिकीर्त्यते
श्वेत, हेमकूट आणि हिमवान हे शिखरांनी युक्त पर्वत देखील सांगितले आहेत. ऋषभ पर्वत जंबूद्वीपाच्या प्रमाणानुसार ओळखला जातो.