यस्त्विदं कल्य उत्थाय माहात्म्यं पठते नरः प्रयागं स्मरते नित्यं स याति परमं पदम् मुच्यते सर्वपापेभ्यो रुद्रलोकं स गच्छति
जो मनुष्य रोज सकाळी उठून हे माहात्म्य वाचतो आणि नेहमी प्रयागाचे स्मरण करतो, तो सर्व पापांतून मुक्त होऊन, परमपदाला पोहोचतो आणि रुद्रलोकात जातो.
मम वाक्यं च कर्तव्यं महाराज ब्रवीम्यहम् नित्यं जपस्व जुह्वस्व प्रयागे विगतज्वरः
हे महারाज, मी सांगतो ते नेहमी पाळा. रोज प्रयागात जप करा, हवन करा आणि सर्व दुःख विसरून रहा.
प्रयागं स्मर वै नित्यं सहास्माभिर्युधिष्ठिर स्वयं प्राप्स्यसि राजेन्द्र स्वर्गलोकं न संशयः
युधिष्ठिरा, आमच्यासोबत नेहमी प्रयागाचे स्मरण कर. राजाधिराज, तू नक्कीच स्वर्गलोक मिळवशील—यात काहीच शंका नाही.
प्रयागमनुगच्छेद्वा वसते वापि यो नरः सर्वपापविशुद्धात्मा रुद्रलोकं स गच्छति
जो मनुष्य प्रयागाला जातो किंवा तिथे राहतो, तो सर्व पापांतून शुद्ध होऊन रुद्रलोकात जातो.
प्रतिग्रहादुपावृत्तः संतुष्टो नियतः शुचिः अहंकारनिवृत्तश्च स तीर्थफलमश्नुते
जो कोण दान घेण्यापासून दूर राहतो, समाधानात राहतो, संयमी आणि स्वच्छ असतो, अहंकार सोडतो, तो तीर्थयात्रेचे फळ मिळवतो.
अकोपनश्च सत्यश्च सत्यवादी दृढव्रतः आत्मोपमश्च भूतेषु स तीर्थफलमश्नुते
जो रागावणारा नाही, नेहमी सत्य बोलतो, आपल्या वचनावर ठाम असतो आणि सर्व प्राण्यांना स्वतःसारखे मानतो, तो तीर्थयात्रेचे फळ मिळवतो.
ऋषिभिः क्रतवः प्रोक्ता देवैश्चापि यथाक्रमम् न हि शक्या दरिद्रेण यज्ञाः प्राप्तुं महीपते
ऋषी आणि देवांनी यज्ञांची व्यवस्था सांगितली आहे, पण राजन, गरीब माणसाला यज्ञ करणे शक्य नाही.
बहूपकरणा यज्ञा नानासम्भारविस्तराः प्राप्यन्ते पार्थिवैरेतैः समृद्धैर्वै नरैः क्वचित्
यज्ञासाठी अनेक साधने आणि विविध वस्तू लागतात; हे सर्व श्रीमंत लोकच कधीकधी करू शकतात.
यो दरिद्रैरपि विधिः शक्यः प्राप्तुं नरेश्वर तुल्यो यज्ञफलैः पुण्यैस् तन्निबोध युधिष्ठिर
पण राजाधिराज, एक असा विधी आहे जो गरीब माणसालाही करता येतो; युधिष्ठिरा, त्याने मिळणारे पुण्य यज्ञाच्या फळासारखेच आहे हे जाण.
ऋषीणां परमं गुह्यम् इदं भरतसत्तम तीर्थानुगमनं पुण्यं यज्ञेभ्यो ऽपि विशिष्यते
हे भरतश्रेष्ठ, हे ऋषींचे अत्यंत गुप्त ज्ञान आहे—तीर्थयात्रेचे पुण्य यज्ञापेक्षाही श्रेष्ठ आहे.
दश तीर्थसहस्राणि तिस्रः कोट्यस्तथापगाः माघमासे गमिष्यन्ति गङ्गायां भरतर्षभ
भरतश्रेष्ठा, माघ महिन्यात दहा हजार तीर्थस्थळे आणि तीस कोटी पवित्र नद्या गंगेत एकत्र येतात.
स्वस्थो भव महाराज भुङ्क्ष्व राज्यमकण्टकम् पुनर्द्रक्ष्यसि राजेन्द्र यजमानो विशेषतः
हे महराज, निर्धास्त रहा आणि आपले राज्य आनंदाने भोगा; विशेषतः यज्ञ करणाऱ्याला तू पुन्हा पाहशील.
इत्युक्त्वा स महाभागो मार्कण्डेयो महातपाः युधिष्ठिरस्य नृपतेस् तत्रैवान्तरधीयत
असे म्हणून, मोठ्या तपस्वी आणि पुण्यशाली मार्कंडेय तिथेच युधिष्ठिर राजाच्या समोर अदृश्य झाले.
ततस्तत्र समाप्लाव्य गात्राणि सगणो नृपः यथोक्तेनाथ विधिना परां निर्वृतिमागमत्
मग राजाने आपल्या सोबत्यांसह तिथे स्नान केले आणि सांगितलेल्या विधीने परम समाधान मिळवले.
तथा त्वमपि देवर्षे प्रयागाभिमुखो भव अभिषेकं तु कृत्वाद्य कृतकृत्यो भविष्यसि
म्हणून, देवरषे, तूही प्रयागाकडे जा; आज स्नान केल्यावर तुझे सर्व कार्य पूर्ण होईल.
एवमुक्त्वाथ नन्दीशस् तत्रैवान्तरधीयत नारदो ऽपि जगामाशु प्रयागाभिमुखस्तथा
असे म्हणून नंदीश्वर तिथेच अदृश्य झाले; आणि नारदही लगेच प्रयागाकडे निघून गेले.
तत्र स्नात्वा च जप्त्वा च विधिदृष्टेन कर्मणा दानं दत्त्वा द्विजाग्र्येभ्यो गतः स्वभवनं तदा
तेथे स्नान करून, मंत्रांचा जप करून, विधीप्रमाणे कर्मे केली. मग श्रेष्ठ ब्राह्मणांना दान देऊन तो आपल्या घरी परत गेला.
कति द्वीपाः समुद्रा वा पर्वता वा कति प्रभो कियन्ति चैव वर्षाणि तेषु नद्यश्च काः स्मृताः
प्रभो, किती द्वीप आहेत, किती समुद्र आहेत, किती पर्वत आहेत? त्या प्रदेशांत किती विभाग आहेत आणि कोणत्या नद्या प्रसिद्ध आहेत?
महाभूमिप्रमाणं च लोकालोकस्तथैव च पर्याप्तिं परिमाणं च गतिश्चन्द्रार्कयोस्तथा
ही मोठी पृथ्वी किती मोठी आहे, लोकालोक पर्वत किती आहे, तसेच चंद्र आणि सूर्य यांची गती, त्यांचे विस्तार आणि माप काय आहेत हे सांग.
एतद्ब्रवीहि नः सर्वं विस्तरेण यथार्थवित् त्वदुक्तमेतत्सकलं श्रोतुमिच्छामहे वयम्
हे सर्व तू जसा खरा जाणतोस तसंच विस्ताराने आम्हाला सांग. तुझ्या वचनातील प्रत्येक गोष्ट आम्हाला ऐकायची आहे.
द्वीपभेदसहस्राणि सप्त चान्तर्गतानि च न शक्यन्ते क्रमेणेह वक्तुं वै सकलं जगत्
द्वीपांचे हजारो विभाग आहेत आणि त्यात सात मुख्य द्वीप आहेत. या सगळ्या जगाचे क्रमाने वर्णन करणे इथे शक्य नाही.
सप्तैव तु प्रवक्ष्यामि चन्द्रादित्यग्रहैः सह तेषां मनुष्यतर्केण प्रमाणानि प्रचक्षते
पण मी फक्त ती सात द्वीपे, चंद्र, सूर्य आणि ग्रहांसह सांगणार आहे. त्यांची मापे माणसाच्या बुद्धीप्रमाणे सांगितली जातात.
अचिन्त्याः खलु ये भावास् तांस्तु तर्केण साधयेत् प्रकृतिभ्यः परं यच्च तदचिन्त्यस्य लक्षणम्
जे काही मनाने समजता येत नाही, ते तर्काने सिद्ध करता येत नाही. जे निसर्गापलीकडे आहे, तेच अशक्यतेचे खरे लक्षण आहे.
सप्त वर्षाणि वक्ष्यामि जम्बूद्वीपं यथाविधम् विस्तरं मण्डलं यच्च योजनैस्तान्निबोधत
मी जंबूद्वीपातील सात प्रदेश, त्याचा विस्तार आणि त्याची वर्तुळाकार रचना योग्य क्रमाने सांगतो. त्यांच्या योजनेतील मापे ऐका.
योजनानां सहस्राणि शतं द्वीपस्य विस्तरः नानाजनपदाकीर्णं पुरैश्च विविधैः शुभैः
त्या द्वीपाचा विस्तार एक लाख योजने आहे. तिथे वेगवेगळ्या जातीचे लोक आहेत आणि सुंदर नगरांनी तो द्वीप सजलेला आहे.
सिद्धचारणसंकीर्णं पर्वतैरुपशोभितम् सर्वधातुपिनद्धैस्तैः शिलाजालसमुद्गतैः
तो द्वीप सिद्ध आणि चारणांनी भरलेला आहे, पर्वतांनी शोभलेला आहे, सर्व प्रकारच्या धातूंनी व्यापलेला आणि मोठ्या शिलाखंडांनी उठून दिसणारा आहे.
पर्वतप्रभवाभिश्च नदीभिस्तु समन्ततः प्रागायता महापार्श्वाः षडिमे वर्षपर्वताः
सर्व बाजूंनी पर्वतांमधून उगम पावलेल्या नद्या वाहतात, त्यांचे मोठे काठ आहेत. हेच त्या प्रदेशांचे सहा पर्वतरांगा आहेत.
अवगाह्य ह्युभयतः समुद्रौ पूर्वपश्चिमौ हिमप्रायश्च हिमवान् हेमकूटश्च हेमवान्
दोन्ही बाजूंनी, पूर्व आणि पश्चिमेकडील समुद्र ओलांडावे लागतात. हिमाने भरलेला हिमालय, हेमकूट आणि हेमवान हे पर्वत आहेत.
सर्वतः सुमुखश्चापि निषधः पर्वतो महान् चातुर्वर्ण्यस्तु सौवर्णो मेरुश्चोल्बमयः स्मृतः चतुर्विंशत्सहस्राणि विस्तीर्णः स चतुर्दिशम्
सर्व बाजूंनी सुंदर मुख असलेला निशध पर्वत आहे. मेरू पर्वत सोन्याचा, उंच आणि चार वर्णांनी युक्त आहे, तो चौफेर चोवीस हजार योजने विस्तारलेला आहे.
वृत्ताकृतिप्रमाणश्च चतुरस्रः समाहितः नानावर्णैः समः पार्श्वैः प्रजापतिगुणान्वितः
त्याचा आकार वर्तुळासारखा आहे, पण तो चौकोनी ठेवलेला आहे. सर्व बाजूंनी सारखा, विविध रंगांनी सजलेला आणि प्रजापतीच्या गुणांनी युक्त आहे.