एवं ज्ञानं च योगश्च तीर्थं चैव युधिष्ठिर बहुक्लेशेन युज्यन्ते तेन यान्ति परां गतिम् त्रिकालं जायते ज्ञानं स्वर्गलोकं गमिष्यति
असं ज्ञान, योग आणि तीर्थयात्रा, हे सर्व मोठ्या कष्टाने मिळतात, युधिष्ठिरा. या मार्गांनी माणूस सर्वोच्च अवस्थेला पोहोचतो. ज्ञान तीनही काळात प्रकट होतं आणि अशा माणसाला स्वर्गलोक मिळतो.
कथं सर्वमिदं प्रोक्तं प्रयागस्य महामुने एतन्नः सर्वमाख्याहि यथा हि मम तारयेत्
महामुने, प्रयागाबद्दल हे सर्व कसं सांगितलं आहे? कृपया आम्हाला सगळं सांग, म्हणजे मलाही यातून तारता येईल.
शृणु राजन्प्रयागे तु प्रोक्तं सर्वमिदं जगत् ब्रह्मा विष्णुस्तथेशानो देवताः प्रभुरव्ययः
राजा, ऐक. प्रयागाबद्दल जे काही सांगितलं आहे, त्यात ब्रह्मा, विष्णू, ईशान, सगळ्या देवता आणि अविनाशी परमेश्वर — हे सर्व तिथेच आहेत.
ब्रह्मा सृजति भूतानि स्थावरं जङ्गमं च यत् तान्येतानि परं लोके विष्णुः संवर्धते प्रजाः
ब्रह्मा सर्व सजीव आणि स्थावर-चळवळणारी जीवांची निर्मिती करतो. त्या सर्वांना, सर्वोच्च लोकात, विष्णू पोसतो आणि प्रजांचा विकास होतो.
कल्पान्ते तत्समग्रं हि रुद्रः संहरते जगत् तदा प्रयागतीर्थं च न कदाचिद्विनश्यति
कल्पाच्या शेवटी रुद्र हे संपूर्ण जग मागे घेतो; पण प्रयागाचं तीर्थ कधीच नष्ट होत नाही.
ईश्वरः सर्वभूतानां यः पश्यति स पश्यति यत्नेनानेन तिष्ठन्ति ते यान्ति परमां गतिम्
जो सर्व जीवांचा ईश्वर आहे, त्याला जो पाहतो तोच खरा पाहतो. अशा प्रयत्नाने ते येथे राहतात आणि सर्वोच्च अवस्थेला पोहोचतात.
आख्याहि मे यथातथ्यं यथैषा तिष्ठति श्रुतिः केन वा कारणेनैव तिष्ठन्ते लोकसत्तमाः
हे खरं खरं सांग, ही परंपरा कशी टिकून आहे आणि जगातील श्रेष्ठ जीव इथे कोणत्या कारणाने राहतात?
प्रयागे निवसन्त्येते ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः कारणं तत्प्रवक्ष्यामि शृणु तत्त्वं युधिष्ठिर
प्रयागात ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश्वर राहतात. याचं कारण मी तुला सांगतो, युधिष्ठिरा, खरं ऐक.
पञ्चयोजनविस्तीर्णं प्रयागस्य तु मण्डलम् तिष्ठन्ति रक्षणायात्र पापकर्मनिवारणात्
प्रयागाचं क्षेत्र पाच योजनांपर्यंत पसरलेलं आहे. पाप कर्म टाळण्यासाठी आणि रक्षणासाठी हे सर्व येथे राहतात.
उत्तरेण प्रतिष्ठानाच् छद्मना ब्रह्म तिष्ठति वेणीमाधवरूपी तु भगवांस्तत्र तिष्ठति
प्रतिष्ठानच्या उत्तरेला ब्रह्मा वेष बदलून राहतो; आणि तिथेच वेणीमाधव रूपात भगवान उभे आहेत.
माहेश्वरो वटो भूत्वा तिष्ठते परमेश्वरः ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः रक्षन्ति मण्डलं नित्यं पापकर्मनिवारणात्
महेश्वर परमेश्वर मोठ्या वडाच्या झाडाच्या रूपात तिथे उभा आहे. मग देव, गंधर्व, सिद्ध आणि महान ऋषी हे सगळे नेहमी त्या क्षेत्राचं रक्षण करतात, पाप कर्म टाळण्यासाठी.
यस्मिञ्जुह्वन्स्वकं पापं नरकं च न पश्यति एवं ब्रह्मा च विष्णुश्च प्रयागे स महेश्वरः
जो तिथे होम करतो, त्याला स्वतःचं पाप किंवा नरक दिसत नाही. म्हणूनच ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश्वर प्रयागात आहेत.
सप्तद्वीपाः समुद्राश्च पर्वताश्च महीतले रक्षमाणाश्च तिष्ठन्ति यावदाभूतसंप्लवम्
सातही द्वीप, समुद्र आणि पृथ्वीवरील पर्वत, हे सर्व येथे रक्षण केले जातात, जोपर्यंत महाप्रलय येत नाही.
ये चान्ये बहवः सर्वे तिष्ठन्ति च युधिष्ठिर यत् पृथिवी तत्समाश्रित्य निर्मिता दैवतैस् त्रिभिः
युधिष्ठिरा, इथे राहणारे इतर अनेकही आहेत. पृथ्वीवर जे काही आहे, ते सर्व इथेच, या तिघा देवांनी निर्माण केलं आहे.
प्रजापतेरिदं क्षेत्रं प्रयागमिति विश्रुतम् एतत्पुण्यं पवित्रं वै प्रयागं च युधिष्ठिर स्वराज्यं कुरु राजेन्द्र भ्रातृभिः सहितो ऽनघ
प्रजापतीचं हे क्षेत्र 'प्रयाग' म्हणून प्रसिद्ध आहे. हे पुण्यवान, पवित्र प्रयाग, युधिष्ठिरा, तू आपल्या भावांसह राज्य म्हणून स्वीकार, हे राजेंद्र, पापरहित राजा.
भ्रातृभिः सहितः सर्वैर् द्रौपद्या सह भार्यया ब्राह्मणेभ्यो नमस्कृत्य गुरून्देवानतर्पयत्
सर्व भावांसह आणि द्रौपदी या पत्नीसमवेत, ब्राह्मणांना वंदन करून, त्याने गुरु आणि देवतांना तृप्त केलं.
वासुदेवो ऽपि तत्रैव क्षणेनाभ्यागतस्तदा पाण्डवैः सहितैः सर्वैः पूज्यमानस्तु माधवः
त्याच वेळी वासुदेव तिथे आला; सर्व पांडवांनी मिळून माधवाची पूजा केली.
कृष्णेन सहितैः सर्वैः पुनरेव महात्मभिः अभिषिक्तः स्वराज्ये च धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः
कृष्ण आणि सर्व महान आत्म्यांसह, धर्मपुत्र युधिष्ठिर पुन्हा एकदा राज्याभिषेकाने राजा झाला.
एतस्मिन्नन्तरे चैव मार्कण्डेयो महामुनिः ततः स्वस्तीति चोक्त्वा तु क्षणादाश्रममागमत्
याच दरम्यान, मोठ्या तपस्वी मार्कंडेय ऋषींनी 'शुभेच्छा' असे म्हणून लगेच आपल्या आश्रमात परत गेले.
युधिष्ठिरो ऽपि धर्मात्मा भ्रातृभिः सहितो ऽवसत् महादानं ततो दत्त्वा धर्मपुत्रो महामनाः
धर्मात्मा युधिष्ठिर आपल्या भावांसह तिथेच राहिला. त्याने मोठे दान दिल्यावर, तो धर्मपुत्र उदार मनाने तिथेच थांबला.
यस्त्विदं कल्य उत्थाय माहात्म्यं पठते नरः प्रयागं स्मरते नित्यं स याति परमं पदम् मुच्यते सर्वपापेभ्यो रुद्रलोकं स गच्छति
जो मनुष्य रोज सकाळी उठून हे माहात्म्य वाचतो आणि नेहमी प्रयागाचे स्मरण करतो, तो सर्व पापांतून मुक्त होऊन, परमपदाला पोहोचतो आणि रुद्रलोकात जातो.
मम वाक्यं च कर्तव्यं महाराज ब्रवीम्यहम् नित्यं जपस्व जुह्वस्व प्रयागे विगतज्वरः
हे महারाज, मी सांगतो ते नेहमी पाळा. रोज प्रयागात जप करा, हवन करा आणि सर्व दुःख विसरून रहा.
प्रयागं स्मर वै नित्यं सहास्माभिर्युधिष्ठिर स्वयं प्राप्स्यसि राजेन्द्र स्वर्गलोकं न संशयः
युधिष्ठिरा, आमच्यासोबत नेहमी प्रयागाचे स्मरण कर. राजाधिराज, तू नक्कीच स्वर्गलोक मिळवशील—यात काहीच शंका नाही.
प्रयागमनुगच्छेद्वा वसते वापि यो नरः सर्वपापविशुद्धात्मा रुद्रलोकं स गच्छति
जो मनुष्य प्रयागाला जातो किंवा तिथे राहतो, तो सर्व पापांतून शुद्ध होऊन रुद्रलोकात जातो.
प्रतिग्रहादुपावृत्तः संतुष्टो नियतः शुचिः अहंकारनिवृत्तश्च स तीर्थफलमश्नुते
जो कोण दान घेण्यापासून दूर राहतो, समाधानात राहतो, संयमी आणि स्वच्छ असतो, अहंकार सोडतो, तो तीर्थयात्रेचे फळ मिळवतो.
अकोपनश्च सत्यश्च सत्यवादी दृढव्रतः आत्मोपमश्च भूतेषु स तीर्थफलमश्नुते
जो रागावणारा नाही, नेहमी सत्य बोलतो, आपल्या वचनावर ठाम असतो आणि सर्व प्राण्यांना स्वतःसारखे मानतो, तो तीर्थयात्रेचे फळ मिळवतो.
ऋषिभिः क्रतवः प्रोक्ता देवैश्चापि यथाक्रमम् न हि शक्या दरिद्रेण यज्ञाः प्राप्तुं महीपते
ऋषी आणि देवांनी यज्ञांची व्यवस्था सांगितली आहे, पण राजन, गरीब माणसाला यज्ञ करणे शक्य नाही.
बहूपकरणा यज्ञा नानासम्भारविस्तराः प्राप्यन्ते पार्थिवैरेतैः समृद्धैर्वै नरैः क्वचित्
यज्ञासाठी अनेक साधने आणि विविध वस्तू लागतात; हे सर्व श्रीमंत लोकच कधीकधी करू शकतात.
यो दरिद्रैरपि विधिः शक्यः प्राप्तुं नरेश्वर तुल्यो यज्ञफलैः पुण्यैस् तन्निबोध युधिष्ठिर
पण राजाधिराज, एक असा विधी आहे जो गरीब माणसालाही करता येतो; युधिष्ठिरा, त्याने मिळणारे पुण्य यज्ञाच्या फळासारखेच आहे हे जाण.
ऋषीणां परमं गुह्यम् इदं भरतसत्तम तीर्थानुगमनं पुण्यं यज्ञेभ्यो ऽपि विशिष्यते
हे भरतश्रेष्ठ, हे ऋषींचे अत्यंत गुप्त ज्ञान आहे—तीर्थयात्रेचे पुण्य यज्ञापेक्षाही श्रेष्ठ आहे.