एवं योगं च धर्मं च दातारं च युधिष्ठिर यथा सत्यमसत्यं वा अस्ति नास्तीति यत्फलम् निरुक्तं तु प्रवक्ष्यामि यथाह स्वयमंशुमान्
अशा प्रकारे, हे युधिष्ठिरा, योग, धर्म आणि दान करणारा, सत्य-असत्य, अस्तित्व-नास्तित्व यांचं फळ मी सांगितलं; आता मी सूर्यदेवाने सांगितल्याप्रमाणे स्पष्ट सांगतो.
शृणु राजन्प्रयागस्य माहात्म्यं पुनरेव तु नैमिषं पुष्करं चैव गोतीर्थं सिन्धुसागरम्
ऐक, राजन, मी पुन्हा प्रयागाचं महात्म्य सांगतो, तसेच नैमिष, पुष्कर, गोतीर्थ आणि सिंधू समुद्राचंही.
गया च चैत्रकं चैव गङ्गासागरमेव च एते चान्ये च बहवो ये च पुण्याः शिलोच्चयाः
गया, चित्रक, गंगासागर आणि असे अनेक पवित्र स्थानं, तसेच जिथे जिथे पवित्र शिळांचे समूह आहेत—
दश तीर्थसहस्राणि त्रिंशत्कोट्यस्तथा पराः प्रयागे संस्थिता नित्यम् एवमाहुर्मनीषिणः
प्रयागात नेहमी दहा हजार तीर्थे आणि तीस कोटी इतर पवित्र स्थानं वसलेली आहेत, असं ज्ञानी लोक सांगतात.
त्रीणि चाप्यग्निकुण्डानि येषां मध्ये तु जाह्नवी प्रयागादभिनिष्क्रान्ता सर्वतीर्थनमस्कृता
तीन अग्निकुंडं आहेत, ज्यांच्या मध्येच जाह्नवी म्हणजे गंगा प्रयागातून प्रकट होते आणि सर्व तीर्थांनी तिचं वंदन केलं आहे.
तपनस्य सुता देवी त्रिषु लोकेषु विश्रुता यमुना गङ्गया सार्धं संगता लोकभाविनी
तपनीयाचा कन्या, तीनही लोकांत प्रसिद्ध असलेली यमुना, गंगेबरोबर एकत्र झाली आणि सर्व लोकांचे कल्याण घडवते.
गङ्गायमुनयोर्मध्ये पृथिव्या जघनं स्मृतम् प्रयागं राजशार्दूल कलां नार्हति षोडशीम्
गंगा आणि यमुना यांच्या मध्ये असलेला प्रदेश पृथ्वीचा गर्भ मानला जातो; राजसिंहा, प्रयागाच्या सोळाव्या भागाशीही दुसरं कोणतंही स्थान जुळू शकत नाही.
तिस्रः कोट्यो ऽर्धकोटिश्च तीर्थानां वायुरब्रवीत् दिवि भुव्यन्तरिक्षे च तत्सर्वं जाह्नवी स्मृता
तीन कोटी आणि अर्धा कोटी तीर्थस्थानं, वायूने सांगितलं, स्वर्गात, पृथ्वीवर आणि आकाशात आहेत—पण ती सर्व गंगाच मानली जातात.
प्रयागं समधिष्ठानं कम्बलाश्वतरावुभौ भोगवत्यथ या चैषा वेदिरेषा प्रजापतेः
प्रयाग हे कंबळ आणि अश्वतर या दोघांचं, तसेच भोगवतीचं स्थान आहे; आणि हेच प्रजापतीचं वेदी आहे.
तत्र वेदाश्च यज्ञाश्च मूर्तिमन्तो युधिष्ठिर प्रजापतिम् उपासन्ते ऋषयश्च तपोधनाः
तेथे, युधिष्ठिरा, वेद आणि यज्ञ प्रत्यक्ष रूप घेतात, आणि तपश्चर्येला वाहिलेल्या ऋषी प्रजापतीची उपासना करतात.
यजन्ते क्रतुभिर् देवास् तथा चक्रधरा नृपाः ततः पुण्यतमं नास्ति त्रिषु लोकेषु भारत
देवता यज्ञांनी पूजन करतात, आणि शस्त्रधारी राजेही तसंच करतात; म्हणून, भारत, तीनही लोकांत याहून पवित्र काहीच नाही.
प्रभावात्सर्वतीर्थेभ्यः प्रभवत्यधिकं विभो दश तीर्थसहस्राणि तिस्रः कोट्यस्तथा पराः
म्हणूनच, महाबळा, प्रयागाच्या प्रभावामुळे इतर सर्व तीर्थांपेक्षा तो श्रेष्ठ आहे; तिथे दहा हजार तीर्थे आणि तीन कोटी इतर पवित्र स्थानं आहेत.
यत्र गङ्गा महाभागा स देशस्तत्तपोधनम् सिद्धक्षेत्रं च विज्ञेयं गङ्गातीरसमन्वितम्
जिथे पुण्यवती गंगा वाहते, तो प्रदेश तपस्वींचं निवासस्थान आहे, सिद्धभूमी म्हणून ओळखला जातो, आणि गंगेच्या काठाने सुशोभित आहे.
इदं सत्यं विजानीयात् साधूनामात्मनश्च वै सुहृदश्च जपेत्कर्णे शिष्यस्यानुगतस्य च
हे सत्य आहे, हे सज्जनांसाठी आणि स्वतःसाठी जाणावं; हे मित्राच्या कानात किंवा निष्ठावान शिष्याला सांगावं.
इदं धन्यमिदं स्वर्ग्यम् इदं सत्यमिदं सुखम् इदं पुण्यमिदं धर्म्यं पावनं धर्ममुत्तमम्
हे धन्य आहे, हे स्वर्गप्राप्तीसाठी आहे, हे सत्य आहे, हे सुख आहे, हे पुण्य आहे, हे धर्माचं आहे, हे पावन आहे, आणि हेच श्रेष्ठ धर्म आहे.
महर्षीणामिदं गुह्यं सर्वपापप्रणाशनम् अधीत्य च द्विजो ऽप्येतन् निर्मलः स्वर्गमाप्नुयात्
हे महर्षींचं गुपित आहे, सर्व पापांचा नाश करणारं आहे; जो ब्राह्मण हे वाचतो, तो निर्मळ होतो आणि स्वर्गाला पोहोचतो.
य इदं शृणुयान्नित्यं तीर्थं पुण्यं सदा शुचिः जातिस्मरत्वं लभते नाकपृष्ठे च मोदते
जो हा पवित्र तीर्थ रोज ऐकतो, तो नेहमी शुद्ध राहतो, त्याला पूर्वजन्मांची आठवण होते आणि तो स्वर्गात आनंदाने वावरतो.
प्राप्यन्ते तानि तीर्थानि सद्भिः शिष्टानुदर्शिभिः स्नाहि तीर्थेषु कौरव्य न च वक्रमतिर्भव
हे तीर्थ सज्जन आणि सदाचाराचे अनुकरण करणारे लोक प्राप्त करतात; कौरव्य, तू तीर्थात स्नान कर आणि वाकड्या मनाचा होऊ नकोस.
त्वया च सम्यक्पृष्टेन कथितं वै मया विभो पितरस्तारिताः सर्वे तथैव च पितामहाः
तू योग्य प्रकारे विचारल्यामुळे, महाबळा, मी तुला हे सांगितलं; त्यामुळे तुझे सर्व पितर आणि आजोबा तारले गेले.
व्रतं दानं तपस्तीर्थं यागाः सर्वे सदक्षिणाः योगाः सांख्यं सदाचारो ये चान्ये ज्ञानहेतवः प्रयागस्य तु सर्वे ते कलां नार्हन्ति षोडशीम्
व्रत, दान, तप, तीर्थयात्रा, सर्व यज्ञ योग्य दक्षिणेसह, योग, सांख्य, सदाचार आणि इतर ज्ञानाची साधनं—हे सर्व प्रयागाच्या सोळाव्या भागाशीही जुळू शकत नाहीत.
एवं ज्ञानं च योगश्च तीर्थं चैव युधिष्ठिर बहुक्लेशेन युज्यन्ते तेन यान्ति परां गतिम् त्रिकालं जायते ज्ञानं स्वर्गलोकं गमिष्यति
असं ज्ञान, योग आणि तीर्थयात्रा, हे सर्व मोठ्या कष्टाने मिळतात, युधिष्ठिरा. या मार्गांनी माणूस सर्वोच्च अवस्थेला पोहोचतो. ज्ञान तीनही काळात प्रकट होतं आणि अशा माणसाला स्वर्गलोक मिळतो.
कथं सर्वमिदं प्रोक्तं प्रयागस्य महामुने एतन्नः सर्वमाख्याहि यथा हि मम तारयेत्
महामुने, प्रयागाबद्दल हे सर्व कसं सांगितलं आहे? कृपया आम्हाला सगळं सांग, म्हणजे मलाही यातून तारता येईल.
शृणु राजन्प्रयागे तु प्रोक्तं सर्वमिदं जगत् ब्रह्मा विष्णुस्तथेशानो देवताः प्रभुरव्ययः
राजा, ऐक. प्रयागाबद्दल जे काही सांगितलं आहे, त्यात ब्रह्मा, विष्णू, ईशान, सगळ्या देवता आणि अविनाशी परमेश्वर — हे सर्व तिथेच आहेत.
ब्रह्मा सृजति भूतानि स्थावरं जङ्गमं च यत् तान्येतानि परं लोके विष्णुः संवर्धते प्रजाः
ब्रह्मा सर्व सजीव आणि स्थावर-चळवळणारी जीवांची निर्मिती करतो. त्या सर्वांना, सर्वोच्च लोकात, विष्णू पोसतो आणि प्रजांचा विकास होतो.
कल्पान्ते तत्समग्रं हि रुद्रः संहरते जगत् तदा प्रयागतीर्थं च न कदाचिद्विनश्यति
कल्पाच्या शेवटी रुद्र हे संपूर्ण जग मागे घेतो; पण प्रयागाचं तीर्थ कधीच नष्ट होत नाही.
ईश्वरः सर्वभूतानां यः पश्यति स पश्यति यत्नेनानेन तिष्ठन्ति ते यान्ति परमां गतिम्
जो सर्व जीवांचा ईश्वर आहे, त्याला जो पाहतो तोच खरा पाहतो. अशा प्रयत्नाने ते येथे राहतात आणि सर्वोच्च अवस्थेला पोहोचतात.
आख्याहि मे यथातथ्यं यथैषा तिष्ठति श्रुतिः केन वा कारणेनैव तिष्ठन्ते लोकसत्तमाः
हे खरं खरं सांग, ही परंपरा कशी टिकून आहे आणि जगातील श्रेष्ठ जीव इथे कोणत्या कारणाने राहतात?
प्रयागे निवसन्त्येते ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः कारणं तत्प्रवक्ष्यामि शृणु तत्त्वं युधिष्ठिर
प्रयागात ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश्वर राहतात. याचं कारण मी तुला सांगतो, युधिष्ठिरा, खरं ऐक.
पञ्चयोजनविस्तीर्णं प्रयागस्य तु मण्डलम् तिष्ठन्ति रक्षणायात्र पापकर्मनिवारणात्
प्रयागाचं क्षेत्र पाच योजनांपर्यंत पसरलेलं आहे. पाप कर्म टाळण्यासाठी आणि रक्षणासाठी हे सर्व येथे राहतात.
उत्तरेण प्रतिष्ठानाच् छद्मना ब्रह्म तिष्ठति वेणीमाधवरूपी तु भगवांस्तत्र तिष्ठति
प्रतिष्ठानच्या उत्तरेला ब्रह्मा वेष बदलून राहतो; आणि तिथेच वेणीमाधव रूपात भगवान उभे आहेत.