आकाशमूष्मणा तप्तं भविष्यति परंतप ततः सदेवनक्षत्रं जगद्यास्यति संक्षयम्
आकाशही प्रचंड तापून जाईल, हे शत्रूंचा संहार करणारा! आणि मग देव, तारे यांच्यासह सारा संसार नष्ट होईल.
संवर्तो भीमनादश्च द्रोणश्चण्डो बलाहकः विद्युत्पताकः शोणस्तु सप्तैते लयवारिदाः
संवर्त, भीमनाद, द्रोण, चंड, बलाहक, विद्युत्पताक आणि शोण—हे सात प्रलयाचे मेघ आहेत.
अग्निप्रस्वेदसम्भूताः प्लावयिष्यन्ति मेदिनीम् समुद्राः क्षोभमागत्य चैकत्वेन व्यवस्थिताः
अग्निच्या घामातून हे मेघ निर्माण होतील आणि ते पृथ्वीला पाण्याखाली करतील; समुद्र प्रचंड गोंधळून एकत्र मिसळून जातील.
एतदेकार्णवं सर्वं करिष्यन्ति जगत्त्रयम् वेदनावमिमां गृह्य सत्त्वबीजानि सर्वशः
हे मेघ तीनही लोकांना एकाच महासागरात विलीन करतील आणि वेदांची नौका व सर्व सजीवांची बीजे घेऊन जातील.
आरोप्य रज्जुयोगेन मत्प्रदत्तेन सुव्रत संयम्य नावं मच्छृङ्गे मत्स्यभावाभिरक्षितः
मी तुला दिलेल्या दोरीने नौका घट्ट बांध, हे श्रेष्ठ व्रती! आणि ती माझ्या मत्स्यरूपातील शृंगाला बांध, मी तुला पूर्णपणे सुरक्षित ठेवीन.
एकः स्थास्यसि देवेषु दग्धेष्वपि परंतप सोमसूर्यावहं ब्रह्मा चतुर्लोकसमन्वितः
सर्व देव जळून गेले तरी, हे शत्रूंचा संहार करणारा, तू एकटाच उरशील; ब्रह्मा, जो चंद्रसूर्य घेऊन आहे आणि चारही लोकांसह, तोही तुझ्यासोबत असेल.
नर्मदा च नदी पुण्या मार्कण्डेयो महानृषिः भवो वेदाः पुराणानि विद्याभिः सर्वतोवृतम्
पवित्र नर्मदा नदी, महान ऋषी मार्कंडेय, भव, वेद, पुराणे आणि सर्व विद्या—या सर्व तुझ्या आजूबाजूला असतील.
त्वया सार्धमिदं विश्वं स्थास्यत्यन्तरसंक्षये एवमेकार्णवे जाते चाक्षुषान्तरसंक्षये
मधल्या प्रलयात तुझ्यासोबत हे विश्व टिकून राहील; अशा रीतीने जेव्हा चाक्षुष मन्वंतराचा प्रलय येईल आणि एक महासागर निर्माण होईल—
वेदान्प्रवर्तयिष्यामि त्वत्सर्गादौ महीपते एवमुक्त्वा स भगवांस् तत्रैवान्तरधीयत
तुझ्या सृष्टीच्या आरंभी मी वेद पुन्हा सुरू करीन, हे राजन! असे सांगून भगवान तिथेच अदृश्य झाले.
मनुर् अप्यास्थितो योगं वासुदेवप्रसादजम् अभ्यसन् यावद् आभूतसम्प्लवं पूर्वसूचितम्
मनूनेही वासुदेवाच्या कृपेने मिळालेल्या योगाचा अभ्यास केला आणि पूर्वी सांगितलेल्या महाप्रलय येईपर्यंत तो योग करत राहिला.
काले यथोक्ते संजाते वासुदेवमुखोद्गते शृङ्गी प्रादुर्बभूवाथ मत्स्यरूपी जनार्दनः
ठरलेल्या वेळी, वासुदेवाच्या मुखातून शृंग असलेला मत्स्यरूपातील जनार्दन प्रकट झाला.
भुजंगो रज्जुरूपेण मनोः पार्श्वमुपागमत् भूतान्सर्वान्समाकृष्य योगेनारोप्य धर्मवित्
सर्प दोरीच्या रूपात मनूच्या जवळ आला; धर्म जाणणाऱ्या मनूने सर्व सजीवांना एकत्र करून योगाने त्या नौकेत ठेवले.
भुजंगरज्ज्वा मत्स्यस्य शृङ्गे नावमयोजयत् उपर्युपस्थितस्तस्याः प्रणिपत्य जनार्दनम्
त्या सर्पदोरीने त्याने नौका मत्स्याच्या शृंगाला बांधली; आणि त्या नौकेवर उभा राहून त्याने जनार्दनाला वंदन केले.
आभूतसम्प्लवे तस्मिन्न् अतीते योगशायिना पृष्टेन मनुना प्रोक्तं पुराणं मत्स्यरूपिणा तदिदानीं प्रवक्ष्यामि शृणुध्वमृषिसत्तमाः
तो महाप्रलय ओसरल्यानंतर, मनूने योगनिद्रेत असलेल्या मत्स्यरूपातील प्रभूला प्राचीन कथा विचारली; ती मी आता सांगणार आहे, म्हणून ऐका, हे श्रेष्ठ ऋषींनो!
यद्भवद्भिः पुरा पृष्टः सृष्ट्यादिकमहं द्विजाः तद् एवैकार्णवे तस्मिन् मनुः पप्रच्छ केशवम्
द्विजांनो, तुम्ही मला पूर्वी विचारले होते की सृष्टीची उत्पत्ती कशी झाली, हेच प्रश्न मनूंनी त्या आद्य समुद्रावर केशवाला विचारले.
उत्पत्तिं प्रलयं चैव वंशान्मन्वन्तराणि च वंश्यानुचरितं चैव भुवनस्य च विस्तरम्
त्यांनी सृष्टीची आणि प्रलयाची कथा, वंश, मनु, त्यांच्या संततींची कृत्ये आणि या विश्वाचा विस्तार याबद्दल विचारले.
दानधर्मविधिं चैव श्राद्धकल्पं च शाश्वतम् वर्णाश्रमविभागं च तथेष्टापूर्तसंज्ञितम्
त्यांनी दानधर्माचे नियम, श्राद्धाची चिरंतन पद्धत, वर्णाश्रमांची विभागणी आणि यज्ञ व पुण्यकर्मे यांचे स्वरूप याबद्दलही विचारले.
देवतानां प्रतिष्ठादि यच्चान्यद्विद्यते भुवि तत्सर्वं विस्तरेण त्वं धर्मं व्याख्यातुमर्हसि
देवतांच्या स्थापना आणि पृथ्वीवर असलेल्या इतर सर्व गोष्टींबद्दलही त्यांनी विचारले; हे सर्व धर्म तू विस्ताराने सांगावे.
महाप्रलयकालान्त एतदासीत्तमोमयम् प्रसुप्तमिव चातर्क्यम् अप्रज्ञातमलक्षणम्
महाप्रलयाच्या शेवटी सर्व काही काळोखाने वेढलेले होते—जणू काही गाढ झोपेत, न कळणारे, न दिसणारे, कोणतीही खूण नसलेले.
अविज्ञेयमविज्ञातं जगत् स्थास्नु चरिष्णु च ततः स्वयम्भूर् अव्यक्तः प्रभवः पुण्यकर्मणाम्
स्थिर आणि चल जग अज्ञात आणि न समजणारे होते; तेव्हा स्वयंभू, अदृश्य आणि पुण्यकर्मांचा मूळ स्रोत प्रकट झाला.
व्यञ्जयन्नेतदखिलं प्रादुरासीत् तमोनुदः यो ऽतीन्द्रियः परो व्यक्ताद् अणुर् ज्यायान् सनातनः नारायण इति ख्यातः स एकः स्वयम् उद्बभौ
जो अंधार दूर करतो, इंद्रियांच्या पलीकडचा, सूक्ष्म आणि महान, सनातन, नारायण म्हणून प्रसिद्ध आहे, तो एकटाच सर्व काही प्रकट करण्यासाठी प्रकट झाला.
यः शरीराद् अभिध्याय सिसृक्षुर्विविधं जगत् अप एव ससर्जादौ तासु वीर्यम् अवासृजत्
स्वतःच्या देहातून विचाराने विविध जग निर्माण करण्याची इच्छा करून, त्याने प्रथम पाणी निर्माण केले आणि त्यात आपले बीज ठेवले.
तदेवाण्डं समभवद् धेमरूप्यमयं महत् संवत्सरसहस्रेण सूर्यायुतसमप्रभम्
तेच बीज मोठे होऊन सोन्या-चांदीसारखे तेजस्वी, दहा हजार सूर्यांसारखे उजळ आणि हजारो वर्षे टिकणारे अंड झाले.
प्रविश्यान्तर्महातेजाः स्वयम् एवात्मसम्भवः प्रभावाद् अपि तद्व्याप्त्या विष्णुत्वम् अगमत् पुनः
स्वतःच्या महान तेजाने त्या अंडात प्रवेश करून, स्वतः उत्पन्न झालेला, आपल्या सामर्थ्याने आणि व्यापाने त्याने पुन्हा विष्णुरूप धारण केले.
तदन्तर्भगवानेष सूर्यः समभवत्पुरा आदित्यश्चादिभूतत्वाद् ब्रह्मा ब्रह्म पठन्न् अभूत्
त्या अंडाच्या आत भगवंत सूर्य प्रथम प्रकट झाला; तो आद्य असल्यामुळेच वेद वाचणारा ब्रह्मा झाला.
दिवं भूमिं समकरोत् तदण्डशकलद्वयम् स चाकरोद्दिशः सर्वा मध्ये व्योम च शाश्वतम्
त्याने त्या अंडाच्या दोन भागांतून आकाश आणि पृथ्वी निर्माण केली, सर्व दिशा घडविल्या आणि मधोमध शाश्वत आकाश तयार केले.
नद्यो ऽण्डनाम्नः संभूताः पितरो मनवस् तथा सप्त ये ऽमी समुद्राश् च ते ऽपि चान्तर्जलोद्भवाः लवणेक्षुसुराद्याश् च नानारत्नसमन्विताः
त्या अंडातून नद्या, पितर, मनू आणि हे सात समुद्रही निर्माण झाले; हे सर्व समुद्र अंतर्गत पाण्यातून उत्पन्न झाले, मीठ, ऊसाचा रस, मद्य आणि विविध रत्नांनी परिपूर्ण आहेत.
स सिसृक्षुर् अभूद् देवः प्रजापतिर् अरिन्दम तत्तेजसश् च तत्रैष मार्तण्डः समजायत
सृष्टी निर्माण करण्याची इच्छा असलेल्या प्रजापतीने, हे अरिंदम, त्या तेजातूनच मार्तंड म्हणजे सूर्य प्रकट झाला.
मृते ऽण्डे जायते यस्मान् मार्तण्डस् तेन संस्मृतः रजोगुणमयं यत्तद् रूपं तस्य महात्मनः चतुर्मुखः स भगवान् अभूल् लोकपितामहः
मृत अंडातून जन्मल्यामुळे त्याला मार्तंड म्हणतात; त्या महात्म्याचे रूप रजोगुणमय होते आणि तोच चार मुखांचा, जगाचा पितामह भगवंत झाला.
येन सृष्टं जगत् सर्वं सदेवासुरमानुषम् तमवेहि रजोरूपं महत् सत्त्वम् उदाहृतम्
ज्याने सर्व जग—देव, असुर आणि मानव—निर्माण केले, तोच रजोगुणरूप महान पुरुष म्हणून ओळखला जातो.