दुष्प्राप्यं मानुषैः पुण्यं प्रयागं तु युधिष्ठिर देवदानवगन्धर्वा ऋषयः सिद्धचारणाः तदुपस्पृश्य राजेन्द्र स्वर्गलोकमुपासते
युधिष्ठिरा, प्रयाग हे पुण्यस्थान माणसांना सहज मिळत नाही. राजन, देव, दानव, गंधर्व, ऋषी, सिद्ध, चारण हे सर्वजण तिथे स्नान करून स्वर्गलोकात वास करतात.
शृणु राजन्प्रयागस्य माहात्म्यं पुनरेव तु यच्छ्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः
राजा, पुन्हा एकदा मी तुला प्रयागाचे महात्म्य सांगतो. हे ऐकल्यावर सर्व पापांपासून मुक्ती मिळते—यात काहीच शंका नाही.
आर्तानां हि दरिद्राणां निश्चितव्यवसायिनाम् स्थानमुक्तं प्रयागं तु नाख्येयं तु कदाचन
दुःखी, गरिब किंवा दृढनिश्चयी अशांसाठी प्रयाग हेच स्थान सांगितले आहे; या ठिकाणाचा कधीही तुच्छतेने उल्लेख करू नये.
व्याधितो यदि वा दीनो वृद्धो वापि भवेन्नरः गङ्गायमुनयोर्मध्ये यस्तु प्राणान्परित्यजेत्
माणूस आजारी असो, दुःखी असो, किंवा म्हातारा असो, जो गंगा-यमुना यांच्या मध्ये प्राण सोडतो,
दीप्तकाञ्चनवर्णाभैर् विमानैः सूर्यसंनिभैः गन्धर्वाप्सरसां मध्ये स्वर्गे क्रीडति मानवः
तो सोन्यासारख्या तेजस्वी आणि सूर्यासारख्या झळाळत्या विमानांत, गंधर्व आणि अप्सरांच्या संगतीत स्वर्गात आनंदाने विहार करतो.
ईप्सितांल्लभते कामान् वदन्ति ऋषिपुंगवाः सर्वरत्नमयैर्दिव्यैर् नानाध्वजसमाकुलैः वराङ्गनासमाकीर्णैर् मोदते शुभलक्षणैः
तो सर्व इच्छित सुखे मिळवतो, असे ऋषी सांगतात. तिथे सर्व प्रकारच्या रत्नांनी सजलेली, अनेक ध्वजांनी भरलेली, सुंदर शुभलक्षणांनी युक्त स्त्रियांनी वेढलेली दिव्य नगरे असतात आणि तो त्यात आनंद घेतो.
गीतवाद्यविनिर्घोषैः प्रसुप्तः प्रतिबुध्यते यावन्न स्मरते जन्म तावत्स्वर्गे महीयते
गाणे आणि वाद्यांच्या मधुर आवाजाने तो झोपेतून जागा होतो आणि जन्माची आठवण येईपर्यंत स्वर्गात सन्मानाने वावरतो.
ततः स्वर्गात्परिभ्रष्टः क्षीणकर्मा दिवश्च्युतः हिरण्यरत्नसम्पूर्णे समृद्धे जायते कुले तदेव स्मरते तीर्थं स्मरणात्तत्र गच्छति
नंतर, जेव्हा त्याचे पुण्य संपते आणि तो स्वर्गातून खाली पडतो, तेव्हा तो सोन्या-रत्नांनी भरलेल्या, समृद्ध कुटुंबात जन्म घेतो. त्याला ते तीर्थस्थान आठवते आणि त्या आठवणीने तो पुन्हा तिथे जातो.
देशस्थो यदि वारण्ये विदेशस्थो ऽथवा गृहे प्रयागं स्मरमाणो ऽपि यस्तु प्राणान्परित्यजेत् ब्रह्मलोकमवाप्नोति वदन्ति ऋषिपुंगवाः
तो आपल्या देशात असो, जंगलात, परदेशात किंवा घरी असो—जो प्रयागाचे स्मरण करत प्राण सोडतो, तो ब्रह्मलोकाला पोहोचतो, असे श्रेष्ठ ऋषी सांगतात.
सर्वकामफला वृक्षा मही यत्र हिरण्मयी ऋषयो मुनयः सिद्धास् तत्र लोके स गच्छति
तो त्या लोकात जातो जिथे झाडे सर्व इच्छा पूर्ण करतात, भूमी सोन्याची आहे आणि तिथे ऋषी, मुनि आणि सिद्ध लोक वास करतात.
स्त्रीसहस्रावृते रम्ये मन्दाकिन्यास्तटे शुभे मोदते ऋषिभिः सार्धं सुकृतेनेह कर्मणा
मंदाकिनीच्या सुंदर काठी, हजारो स्त्रियांनी वेढलेला, तो ऋषींच्या संगतीत इथे केलेल्या पुण्यकर्मामुळे आनंद घेतो.
सिद्धचारणगन्धर्वैः पूज्यते दिवि दैवतैः ततः स्वर्गात्परिभ्रष्टो जम्बूद्वीपपतिर्भवेत्
सिद्ध, चारण, गंधर्व आणि देव त्याला स्वर्गात सन्मान देतात; नंतर, स्वर्गातून खाली पडल्यावर तो जंबूद्वीपाचा राजा होतो.
ततः शुभानि कर्माणि चिन्तयानः पुनः पुनः गुणवान्वित्तसम्पन्नो भवतीह न संशयः
मग तो पुन्हा पुन्हा शुभ कर्मांचा विचार करत राहतो आणि या जन्मात गुणी व धनवान होतो—यात काहीच शंका नाही.
कर्मणा मनसा वाचा धर्मसत्यप्रतिष्ठितः गङ्गायमुनयोर्मध्ये यस्तु गां सम्प्रयच्छति
जो माणूस कर्म, मन आणि वाणीने धर्म व सत्यावर स्थिर राहून गंगा-यमुना यांच्या मध्ये गाय दान करतो,
सुवर्णमणिमुक्ताश्च यदि वान्यत्परिग्रहम् स्वकार्ये पितृकार्ये वा देवताभ्यर्चने ऽपि वा सफलं तस्य तत्तीर्थं यथावत्पुण्यमाप्नुयात्
ते दान सोनं, मौल्यवान दगड, मोती किंवा इतर काहीही असो—स्वतःसाठी, पितरांसाठी किंवा देवपूजेसाठी दिलं असलं, तरी त्या तीर्थात त्याला पूर्ण पुण्य मिळतं.
एवं तीर्थे न गृह्णीयात् पुण्येष्वायतनेषु च निमित्तेषु च सर्वेषु ह्य् अप्रमत्तो भवेद्द्विजः
अशा पवित्र तीर्थस्थानी किंवा पुण्यस्थळी, कोणत्याही निमित्ताने दान घेऊ नये; अशा सर्व प्रसंगी द्विजाने नेहमी सावध राहावे.
कपिलां पाटलावर्णां यस्तु धेनुं प्रयच्छति स्वर्णशृङ्गीं रौप्यखुरां कांस्यदोहां पयस्विनीम्
जो कुणी पिंगट रंगाची, पाटलसर छटा असलेली, सोन्याचे शिंग, चांदीचे खुर, कांस्याचे दूध काढण्याचे पात्र आणि दूध देणारी गाय दान करतो,
प्रयागे श्रोत्रियं सन्तं ग्राहयित्वा यथाविधि शुक्लाम्बरधरं शान्तं धर्मज्ञं वेदपारगम्
प्रयागात योग्य ब्राह्मणाला, योग्य पद्धतीने—जो शांत, पांढरे वस्त्र घातलेला, धर्मज्ञ आणि वेदपारंगत आहे—त्याला ते दान करवून देतो,
सा गौस्तस्मै प्रदातव्या गङ्गायमुनसंगमे वासांसि च महार्हाणि रत्नानि विविधानि च
ती गाय गंगा-यमुना संगमावर त्याला द्यावी, आणि त्याच्यासोबत अतिशय मौल्यवान वस्त्रे व विविध रत्नेदेखील द्यावीत.
यावद्रोमाणि तस्या गोः सन्ति गात्रेषु सत्तम तावद्वर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते
त्या गायीच्या अंगावर जितके केस आहेत, तितक्या हजारो वर्षे तो स्वर्गात मान मिळवतो, हे श्रेष्ठ पुरुषा.
यत्रासौ लभते जन्म सा गौस्तस्याभिजायते न च पश्यति तं घोरं नरकं तेन कर्मणा उत्तरान्स कुरून्प्राप्य मोदते कालमक्षयम्
ज्या ठिकाणी तो जन्म घेतो, तिथे ती गायही त्याच्यासोबत जन्म घेते; त्या कर्मामुळे तो भयंकर नरक पाहत नाही. उत्तरेकडील कुरू प्रदेशात जाऊन तो अनंत काळ आनंदात राहतो.
गवां शतसहस्रेभ्यो दद्यादेकां पयस्विनीम् पुत्रान्दारांस्तथा भृत्यान् गौरेका प्रति तारयेत्
कोणी जर शंभर हजार गायींतून एक दुधाळ गाय दान दिली, तर त्या एका गायीमुळे त्याचे पुत्र, पत्नी आणि नोकरमंडळी सर्वजण मुक्त होतात.
तस्मात्सर्वेषु दानेषु गोदानं तु विशिष्यते दुर्गमे विषमे घोरे महापातकसम्भवे गौरेव रक्षां कुरुते तस्माद्देया द्विजोत्तमे
म्हणून सर्व दानांमध्ये गायीचे दान श्रेष्ठ आहे. कठीण, संकटमय आणि भयंकर पाप निर्माण होणाऱ्या वेळी फक्त गायच रक्षण करते; म्हणून ती श्रेष्ठ ब्राह्मणांना द्यावी.
यथा यथा प्रयागस्य माहात्म्यं कथ्यते त्वया तथा तथा प्रमुच्ये ऽहं सर्वपापैर्न संशयः
तू जसा प्रयागाचे माहात्म्य सांगतोस, तसाच मी सर्व पापांपासून मुक्त होतो—याबद्दल काहीच शंका नाही.
भगवन्केन विधिना गन्तव्यं धर्मनिश्चयैः प्रयागे यो विधिः प्रोक्तस् तन्मे ब्रूहि महामुने
भगवन्, कोणत्या पद्धतीने, धर्मनिश्चितीने, प्रयागाला जावे? त्या संबंधी जे नियम सांगितले आहेत, ते मला सांग, हे महर्षे.
कथयिष्यामि ते राजंस् तीर्थयात्राविधिक्रमम् आर्षेण विधिनानेन यथादृष्टं यथाश्रुतम्
राजा, मी तुला तीर्थयात्रेची योग्य पद्धत सांगतो, जशी ऋषींच्या नियमाने, पाहिल्याप्रमाणे आणि ऐकिल्याप्रमाणे आहे.
प्रयागतीर्थयात्रार्थी यः प्रयाति नरः क्वचित् बलीवर्दसमारूढः शृणु तस्यापि यत्फलम्
जो पुरुष प्रयाग तीर्थयात्रेसाठी बैलावर बसून जातो, त्याला काय फळ मिळते तेही ऐक.
नरके वसते घोरे गवां क्रोष्टा हि दारुणे सलिलं न च गृह्णन्ति पितरस्तस्य देहिनः
तो भयंकर नरकात, गायींच्या ओरडण्याच्या कठीण ठिकाणी राहतो; त्याच्या पितरांना त्याच्याकडून पाणी मिळत नाही.
यस्तु पुत्रांस्तथा बालान् स्नापयेत् पाययेत्तथा यथात्मना तथा सर्वं दानं विप्रेषु दापयेत्
पण जो आपल्या मुलांना आणि लहानग्यांना स्नान घालतो, त्यांना पाणी पाजतो आणि सर्व दान ब्राह्मणांना स्वतःसारखेच देतो—
ऐश्वर्यलोभमोहाद्वा गच्छेद्यानेन यो नरः निष्फलं तस्य तत्सर्वं तस्माद्यानं विवर्जयेत्
जो पुरुष संपत्तीच्या लोभाने किंवा मोहाने वाहनाने जातो, त्याचे सर्व फळ निष्फळ होते; म्हणून वाहनाने जाणे टाळावे.