तस्यात्मजानामयुतं बभूव धर्मात्मनाम् अग्र्यधनुर्धराणाम् तदात्मनः सर्वमवेक्ष्य राजा मुहुर्मुहुर् विस्मयमाससाद सो ऽभ्यागतं वीक्ष्य मुनिप्रवीरं प्राचेतसं वाक्यमिदं बभाषे
त्याला दहा हजार पुत्र होते, जे सर्व धर्मात्मा आणि उत्तम धनुर्धर होते. हे सर्व पाहून राजा पुन्हा पुन्हा आश्चर्यचकित होत असे. त्यावेळी त्याच्याकडे आलेल्या प्रचेतसपुत्र श्रेष्ठ मुनीकडे पाहून त्याने असे विचारले:
कस्माद्विभूतिर् अमलामरमर्त्यपूज्या जाता च सर्वविजितामरसुन्दरीणाम् भार्या ममाल्पतपसा परितोषितेन दत्तं ममाम्बुजगृहं च मुनीन्द्र धात्रा
माझ्या या निर्मळ कीर्तीचे कारण काय? देव आणि माणसे जिची पूजा करतात, सर्वांवर विजय मिळवणारी, आणि मी इतक्या कमी तपाने सर्व सुंदर स्त्रियांमध्ये श्रेष्ठ पत्नी मिळवली, तसेच हे कमळमंदिर ब्रह्मदेवाने मला दिले — हे सर्व कसे घडले, हे मुनीराज?
यस्मिन्प्रविष्टमपि कोटिशतं नृपाणां सामात्यकुञ्जररथौघजनावृतानाम् नो लक्ष्यते क्व गतमम्बरमध्य इन्दुस् तारागणैरिव गतः परितः स्फुरद्भिः
या कमळमंदिरात कोटी कोटी राजे, त्यांचे मंत्री, हत्ती, रथ आणि जनसमूह जरी शिरले तरी, ते कुठे गेले हे कोणालाही कळत नाही, जसे आकाशात ताऱ्यांमध्ये चंद्र लपतो.
तस्मात्किमन्यजननीजठरोद्भवेन धर्मादिकं कृतमशेषफलाप्तिहेतुः भगवन्मयाथ तनयैर् अथवानयापि भद्रं यदेतदखिलं कथय प्रचेतः
म्हणून, हे सर्व फळ माझ्या किंवा माझ्या पुत्रांच्या किंवा या स्त्रीच्या कोणत्या कृतीमुळे मिळाले? हे प्रचेतस, हे सर्व शुभ कारण तू मला सांग.
मुनिरभ्यधादथ भवान्तरितं समीक्ष्य पृथ्वीपतेः प्रसभमद्भुतहेतुवृत्तम् जन्माभवत्तव तु लुब्धकुले ऽतिघोरे जातस्त्वमप्यनुदिनं किल पापकारी
मग त्या मुनीने, राजाच्या या अद्भुत घडामोडी पाहून सांगितले: पूर्वजन्मी तू अतिशय कठोर अशा शिकाऱ्यांच्या कुळात जन्माला आला होतास आणि रोज पापाचे कृत्य करत होतास.
वपुरप्यभूत्तव पुनः पुरुषाङ्गसंधिर् दुर्गन्धिसत्त्वभुजगावरणं समन्तात् न च ते सुहृन् न सुतबन्धुजनो न तातस् त्व् आदृक्स्वसा न जननी च तदाभिशस्ता
त्या वेळी तुझे शरीर मानवाचे असले तरी प्राण्यांच्या अवयवांनी जोडलेले होते, आणि सर्व बाजूंनी वास येणाऱ्या सापांनी वेढलेले होते. तुझे मित्र, पुत्र, नातेवाईक, वडील, बहीण किंवा आई कोणीच नव्हते — त्यामुळे तू शापित होतास.
अभिसंगता परमभीष्टतमा विमुखी महीश तव योषिदियम् अभूदनावृष्टिरतीव रौद्रा कदाचिदाहारनिमित्तमस्मिन् क्षुत्पीडितेनाथ तदा न किंचिद् आसादितं धान्यफलामिषाद्यम्
जिच्यावर तुला सर्वाधिक प्रेम होते ती स्त्री तुझ्याकडे पाठ फिरवून गेली, राजन; ती अत्यंत रागीट झाली, जणू एखादी भीषण दुष्काळ. कधी कधी, उपासमारीने त्रस्त होऊन, तुला धान्य, फळ किंवा मांस काहीच मिळत नव्हते.
अथाभिदृष्टं महदम्बुजाढ्यं सरोवरं पङ्कपरीतरोधः पद्मान्यथादाय ततो बहूनि गतः पुरं वैदिशनामधेयम्
नंतर तुला एक मोठे कमळांनी भरलेले सरोवर दिसले, जरी त्याचे काठ चिखलाने भरलेले होते. तिथून अनेक कमळे घेऊन तू वैदिशा नावाच्या नगरात गेला.
तन्मौल्यलाभाय पुरं समस्तं भ्रान्तं त्वयाशेषम् अहस् तदासीत् क्रेता न कश्चित्कमलेषु जातः श्रान्तो भृशं क्षुत्परिपीडितश्च
ती कमळे विकण्यासाठी तू संपूर्ण नगरभर भटकलास, पण त्या दिवशी एकही खरेदीदार मिळाला नाही. शेवटी तू खूप थकून आणि उपासमारीने त्रस्त होऊन बसलास.
उपविष्टस्त्वमेकस्मिन् सभार्यो भवनाङ्गणे अथ मङ्गलशब्दश्च त्वया रात्रौ महाञ्श्रुतः
तू तुझ्या पत्नीसमवेत एका घराच्या अंगणात बसला होतास, आणि मग रात्रीच्या वेळी तुझ्या कानावर एक मोठा मंगलध्वनी पडला.
सभार्यस्तत्र गतवान् यत्रासौ मङ्गलध्वनिः तत्र मण्डपमध्यस्था विष्णोरर्चावलोकिता
पत्नीसमवेत तो त्या ठिकाणी गेला, जिथे मंगलध्वनी ऐकू येत होती. मंडपाच्या मध्यभागी त्याला विष्णूची मूर्ती दिसली.
वेश्यानङ्गवती नाम विभूतिद्वादशीव्रतम् समाप्तौ माघमासस्य लवणाचलमुत्तमम्
आनंगवती नावाची एक वेश्या, तिने विभूति द्वादशी व्रत पूर्ण केलं आणि माघ महिन्याच्या शेवटी उत्तम असा लवणाचल पर्वतावर पोहोचली.
निवेदयन्ती गुरवे शय्यां चोपस्करान्विताम् अलंकृत्य हृषीकेशं सौवर्णामरपादपम्
तिने आपल्या गुरूला कळवलं आणि सर्व सजावटीसह एक शय्या तयार केली. त्यावर तिने हृषीकेश म्हणजे विष्णूला सोन्याच्या कल्पवृक्षाने अलंकृत केलं.
तां तु दृष्ट्वा ततस्ताभ्याम् इदं च परिचिन्तितम् किमेभिः कमलैः कार्यं वरं विष्णुरलंकृतः
तीला पाहून त्या दोघांनी मनात विचार केला – या कमळांचं काय करायचं? त्यापेक्षा विष्णूला सुंदरपणे सजवणं अधिक योग्य आहे.
इति भक्तिस्तदा जाता दम्पत्योस्तु नराधिप तत्प्रसङ्गात्समभ्यर्च्य केशवं लवणाचलम् शय्या च पुष्पप्रकरैः पूजिता भूश्च सर्वतः
त्या वेळी त्या राजदांपत्याच्या मनात खरी भक्ती निर्माण झाली. त्यांनी त्या प्रसंगी लवणाचलावर केशवाची पूजा केली. शय्या फुलांनी आणि सर्वत्र भूमीही फुलांनी सुशोभित केली.
अथानङ्गवती तुष्टा तयोर्धनशतत्रयम् दीयतामादिदेशाथ कलधौतशतत्रयम्
मग आनंगवती आनंदी झाली आणि तिने त्यांना तीनशे सोन्याच्या नाणी आणि तीनशे क्षाराने धुतलेली वस्त्रं द्यायला सांगितली.
न गृहीतं ततस्ताभ्यां बहुसत्त्वावलम्बनात् अनङ्गवत्या च पुनस् तयोरन्नं चतुर्विधम् आनीय व्याहृतं चात्र भुज्यतामिति भूपते
पण त्या दोघांनी ती भेट स्वीकारली नाही, कारण त्यांना मोठं पुण्य मिळावं असं वाटलं. मग आनंगवतीने पुन्हा त्यांच्यासाठी चार प्रकारचं अन्न आणलं आणि म्हणाली, 'हे राजन, कृपया हे अन्न घ्या.'
ताभ्यां तु तदपि त्यक्तं भोक्ष्यावो वै वरानने प्रसङ्गादुपवासेन तवाद्य सुखमावयोः
पण त्यांनी तेही नाकारलं आणि म्हणाले, 'सुंदर स्त्री, या व्रतामुळे आणि उपवासामुळे आज आम्हाला खूप आनंद मिळाला आहे.'
जन्मप्रभृति पापिष्ठौ कुकर्माणौ दृढव्रते तत्प्रसङ्गात्तयोर्मध्ये धर्मलेशस्तु ते ऽनघ
'आम्ही जन्मापासूनच पापी आणि वाईट कृत्य करणारे होतो, पण या व्रताच्या योगे आमच्या दोघांमध्ये थोडं तरी पुण्य निर्माण झालं आहे, हे पवित्रे.'
इति जागरणं ताभ्यां तत्प्रसङ्गादनुष्ठितम् प्रभाते च तदा दत्ता शय्या सलवणाचला
त्या व्रतामुळे त्या दोघांनी रात्रभर जागरण केलं. सकाळी लवणाचलासहित ती शय्या दान दिली.
ग्रामाश्च गुरवे भक्त्या विप्रेषु द्वादशैव तु वस्त्रालंकारसंयुक्ता गावश्च करकान्विताः
गुरूच्या भक्तीने बारा गावे, वस्त्रांनी व अलंकारांनी सजवलेल्या गायी व वासरं, हे सर्व ब्राह्मणांना दिलं.
भोजनं च सुहृन्मित्रदीनान्धकृपणैः समम् तच्च लुब्धकदाम्पत्यं पूजयित्वा विसर्जितम्
मित्र, स्नेही, गरीब, आंधळे आणि दीन लोकांसोबत सर्वांनी मिळून जेवण केलं. आणि त्या लोभी दांपत्याने पूजा करून तेथून निरोप घेतला.
स भवांल् लुब्धको जातः सपत्नीको नृपेश्वरः पुष्करप्रकरात्तस्मात् केशवस्य न पूजनात्
हे राजाधिराज, तूच तो शिकारी होतास जो पत्नीसमवेत होता. पुष्कळ कमळांनी केशवाची पूजा न केल्यामुळे—
विनष्टाशेषपापस्य तव पुष्करमन्दिरम् तस्य सत्त्वस्य माहात्म्याद् अल्पेन तपसा नृप
हे राजन, तुझं कमळमंडप सर्व पापं नष्ट करणारं ठरलं. त्या पुण्याच्या प्रभावाने तुला थोड्याशा तपानेच मोठं फळ मिळालं.
यथाकामगमं जातं लोकनाथश्चतुर्मुखः संतुष्टस्तव राजेन्द्र ब्रह्मरूपी जनार्दनः
तुझ्या इच्छेनुसार, चार मुख असलेला लोकांचा स्वामी प्रकट झाला. हे राजेंद्र, ब्रह्मरूपातला जनार्दन तुझ्यावर संतुष्ट झाला.
साप्यनङ्गवती वेश्या कामदेवस्य साम्प्रतम् पत्नी सपत्नी संजाता रत्याः प्रीतिरिति श्रुता लोकेष्वानन्दजननी सकलामरपूजिता
तीच आनंगवती वेश्या आता कामदेवाची पत्नी आणि रतीची सौत झाली आहे. लोकांमध्ये असं ऐकायला मिळतं की, ती रतीची प्रिय आहे, आनंद देणारी आणि सर्व देवतांनी पूजली जाते.
तस्मादुत्सृज्य राजेन्द्र पुष्करं तन्महीतले गङ्गातटं समाश्रित्य विभूतिद्वादशीव्रतम् कुरु राजेन्द्र निर्वाणम् अवश्यं समवाप्स्यसि
म्हणून, हे राजेंद्र, आता पृथ्वीवरील ते कमळमंडप सोड आणि गंगेच्या काठी जाऊन विभूति द्वादशी व्रत कर. हे राजेंद्र, नक्कीच तुला मोक्ष मिळेल.
इत्युक्त्वा स मुनिर् ब्रह्मंस् तत्रैवान्तरधीयत राजा यथोक्तं च पुनर् अकरोत्पुष्पवाहनः
असं म्हणून तो ऋषी तिथेच अदृश्य झाला. आणि राजा, त्याच्या सांगण्यानुसार, पुन्हा पुष्पवाहनाची पूजा करू लागला.
इदमाचरतो ब्रह्मन्न् अखण्डव्रतम् आचरेत् यथाकथंचित् कमलैर् द्वादश द्वादशीर् मुने
हे ब्राह्मण, जो कोणी हे अखंड व्रत शक्य तितक्या उत्तम रीतीने पाळतो, आणि द्वादशीच्या सलग बारा दिवस कमळांची अर्पण करतो, तो खरोखर पुण्यवान ठरतो.
कर्तव्याः शक्तितो देया विप्रेभ्यो दक्षिणानघ न वित्तशाठ्यं कुर्वीत भक्त्या तुष्यति केशवः
जो कोणी आपल्या सामर्थ्यानुसार ब्राह्मणांना दान देतो आणि धनाच्या बाबतीत कपट करत नाही, त्याच्यावर केशव प्रसन्न होतो.