विवस्वानतिनामा च षष्ठे सप्तर्षयो ऽपरे चाक्षुषस्यान्तरे देवा लेखा नाम परिश्रुताः
विवस्वान आणि अति ही नावे सहाव्या, म्हणजेच चाक्षुष मन्वंतरातील सात ऋषींमध्ये सांगितली आहेत. त्या काळचे देव 'लेखा' म्हणून प्रसिद्ध आहेत.
ऋभवो ऽथ ऋभाद्याश् च वारिमूला दिवौकसः चाक्षुषस्यान्तरे प्रोक्ता देवानां पञ्च योनयः
ऋभु आणि ऋभुंपासून सुरू होणारे, ज्यांचे मूळ पाण्यात आहे, हे देव आहेत. चाक्षुष मन्वंतरात देवांची पाच मूळ वंश सांगितली आहेत.
रुरुप्रभृतयस्तद्वच् चाक्षुषस्य सुता दश प्रोक्ताः स्वायम्भुवे वंशे ये मया पूर्वमेव तु
त्याचप्रमाणे, रुरु पासून सुरू होणारे चाक्षुषाचे दहा पुत्र सांगितले आहेत, जसे मी पूर्वी स्वयंभुवाच्या वंशात सांगितले होते.
अन्तरं चाक्षुषं चैतन् मया ते परिकीर्तितम् सप्तमं तत्प्रवक्ष्यामि यद्वैवस्वतमुच्यते
असे मी तुला चाक्षुष मन्वंतर सांगितले. आता मी सातवे, म्हणजेच वैवस्वत मन्वंतर सांगतो.
अत्रिश् चैव वसिष्ठश्च कश्यपो गौतमस्तथा भरद्वाजस्तथा योगी विश्वामित्रः प्रतापवान्
अत्रि, वसिष्ठ, कश्यप, गौतम, योगी भरद्वाज, आणि प्रतापी विश्वामित्र —
जमदग्निश्च सप्तैते साम्प्रतं ये महर्षयः कृत्वा धर्मव्यवस्थानं प्रयान्ति परमं पदम्
आणि जमदग्नि — हे सातजण सध्याचे महर्षी आहेत. त्यांनी धर्माची व्यवस्था करून परमपदाकडे प्रस्थान केले.
साध्या विश्वे च रुद्राश्च मरुतो वसवो ऽश्विनौ आदित्याश्च सुरास्तद्वत् सप्त देवगणाः स्मृताः
साध्य, विश्व, रुद्र, मरुत, वसु, अश्विनी आणि आदित्य — हे सात देवगण स्मरणात आहेत.
इक्ष्वाकुप्रमुखाश्चास्य दश पुत्राः स्मृता भुवि मन्वन्तरेषु सर्वेषु सप्त सप्त महर्षयः
इक्ष्वाकू प्रमुख असलेले त्याचे दहा पुत्र पृथ्वीवर प्रसिद्ध आहेत. प्रत्येक मन्वंतरात सात-सात महर्षी असतात.
कृत्वा धर्मव्यवस्थानं प्रयान्ति परमं पदम् सावर्ण्यस्य प्रवक्ष्यामि मनोर्भावि तथान्तरम्
धर्माची व्यवस्था करून ते परमपदाकडे जातात. आता मी भावी सावर्णि मन्वंतर सांगतो.
अश्वत्थामा शरद्वांश्च कौशिको गालवस्तथा शतानन्दः काश्यपश्च रामश्च ऋषयः स्मृताः
अश्वत्थामा, शरद्वान, कौशिक, गालव, शतानंद, काश्यप आणि राम — हे ऋषी म्हणून ओळखले जातात.
धृतिर् वरीयान् यवसः सुवर्णो वष्टिरेव च चरिष्णुर् ईड्यः सुमतिर् वसुः शुक्रश्च वीर्यवान्
धृति सर्वांत बलवान आहे, यवस म्हणजे सोनं, वष्टिरही तसाच आहे, चरिष्णू स्तुत्य आहे, सुमती म्हणजे संपत्ती, आणि शुक्र हा सामर्थ्यवान आहे.
भविष्या दश सावर्णेर् मनोः पुत्राः प्रकीर्तिताः रौच्यादयस्तथान्ये ऽपि मनवः संप्रकीर्तिताः
सावर्णी मनूचे दहा पुत्र, रौच्य वगैरे, हे भविष्यातील म्हणून सांगितले आहेत, आणि इतर मनूंचीही तसेच नावे घेतली आहेत.
रुचेः प्रजापतेः पुत्रो रौच्यो नाम भविष्यति मनुर् भूतिसुतस् तद्वद् भौत्यो नाम भविष्यति
रुचि या प्रजापतीचा पुत्र रौच्य नावाचा होईल, तो मनू बनेल; त्याचप्रमाणे, भूतीचा पुत्र भौत्य नावाचा होईल आणि तोही मनू बनेल.
ततस्तु मेरुसावर्णिर् ब्रह्मसूनुर् मनुः स्मृतः ऋतश्च ऋतधामा च विष्वक्सेनो मनुस् तथा
यानंतर ब्रह्माचा पुत्र मेरुसावर्णी मनू म्हणून ओळखला जातो, तसेच ऋत, ऋतधामा आणि विश्वक्सेन हेही मनू आहेत.
अतीतानागताश्चैते मनवः परिकीर्तिताः षडूनं युगसाहस्रम् एभिर् व्याप्तं नराधिप
हे सर्व मनू, गेलेले आणि येणारे, असे सांगितले आहेत; राजन, या सर्वांच्या काळाने जवळपास सहा हजार युगं पूर्ण झाली आहेत.
स्वे स्वे ऽन्तरे सर्वमिदम् उत्पाद्य सचराचरम् कल्पक्षये विनिर्वृत्ते मुच्यन्ते ब्रह्मणा सहा
प्रत्येक मनूच्या काळात सर्व चराचर सृष्टी निर्माण होते; कल्पाचा शेवट झाला की, हे सर्व ब्रह्मासह मुक्त होतात.
एते युगसहस्रान्ते विनश्यन्ति पुनः पुनः ब्रह्माद्या विष्णुसायुज्यं याता यास्यन्ति वै द्विजाः
या हजारो युगांच्या शेवटी, ब्रह्मा आणि इतर पुन्हा पुन्हा नष्ट होतात; द्विजांनो, त्यांनी विष्णुसायुज्य प्राप्त केलं आहे आणि पुन्हा मिळवतील.
बहुभिर् धारिणी भुक्ता भूपालैः श्रूयते पुरा पार्थिवाः पृथिवीयोगात् पृथिवी कस्य योगतः
पूर्वी अनेक राजांनी ही पृथ्वी उपभोगली आहे असं ऐकायला मिळतं; राजन, जेव्हा पृथ्वी राजाशिवाय होते, तेव्हा कोणाच्या संगाने ती पुन्हा जोडली जाते?
किम् अर्थं च कृता संज्ञा भूमेः किं पारिभाषिकी गौर् इतीयं च विख्याता सूत कस्माद्ब्रवीहि नः
पृथ्वीला हे नाव का पडलं? तिला 'गौ' असं का म्हणतात? सूत, ती एवढी प्रसिद्ध कशी झाली, हे आम्हाला सांग.
वंशे स्वायम्भुवस्यासीद् अङ्गो नाम प्रजापतिः मृत्योस्तु दुहिता तेन परिणीता सुदुर्मुखा
स्वायंभुव वंशात अंग नावाचा एक प्रजापती होता; त्याने मृत्यूची मुलगी सुदुर्मुखा हिला पत्नी म्हणून स्वीकारलं.
सुनीथा नाम तस्यास्तु वेनो नाम सुतः पुरा अधर्मनिरतश्चासीद् बलवान् वसुधाधिपः
तिला वेण नावाचा पुत्र झाला, तो प्राचीन काळी अधर्माचरण करणारा, पण सामर्थ्यवान पृथ्वीचा राजा होता.
लोके ऽप्यधर्मकृज्जातः परभार्यापहारकः धर्माचारस्य सिद्ध्यर्थं जगतो ऽथ महर्षिभिः
तो जगातही अधर्म करणारा आणि दुसऱ्यांच्या स्त्रिया पळवणारा जन्माला आला; मग जगात धर्माचरण प्रस्थापित करण्यासाठी महर्षींनी—
अनुनीतो ऽपि न ददाव् अनुज्ञां स यदा ततः शापेन मारयित्वैनम् अराजकमयार्दिताः
त्याला विनंती केली तरी त्याने परवानगी दिली नाही; म्हणून त्यांनी शाप देऊन त्याचा वध केला, आणि राजा नसल्यामुळे लोक त्रस्त झाले.
ममन्थुर् ब्राह्मणास्तस्य बलाद्देहमकल्मषाः तत्कायान्मथ्यमानात्तु निपेतुर्म्लेच्छजातयः
त्या वेळी निष्कलंक ब्राह्मणांनी त्याच्या शरीराचा जबरदस्तीने मंथन केला; त्या शरीरातून म्लेच्छ जाती निर्माण झाल्या.
शरीरे मातुरंशेन कृष्णाञ्जनसमप्रभाः पितुरंशस्य चांशेन धार्मिको धर्मचारिणः
आईच्या भागातून काळ्या काजळासारखा वर्ण असलेले लोक जन्मले; वडिलांच्या भागातून धर्मनिष्ठ, धर्माचरण करणारा एक पुरुष जन्मला.
उत्पन्नो दक्षिणाद्धस्तात् सधनुः सशरो गदी दिव्यतेजोमयवपुः सरत्नकवचाङ्गदः
तो उजव्या हातातून जन्मला, त्याच्या हातात धनुष्य, बाण आणि गदा होती; त्याचं शरीर दिव्य तेजाने उजळलेलं होतं आणि तो रत्नजडित कवच व अंगदांनी सुशोभित होता.
पृथोरेवाभवद्यत्नात् ततः पृथुरजायत स विप्रैरभिषिक्तो ऽपि तपः कृत्वा सुदारुणम्
तो प्रत्यक्ष पृथु होता, प्रयत्नपूर्वक जन्मलेला; मग पृथु जन्मला. ब्राह्मणांनी त्याचा अभिषेक केला तरी त्याने कठोर तपस्या केली.
विष्णोर्वरेण सर्वस्य प्रभुत्वम् अगमत् पुनः निःस्वाध्यायवषट्कारं निर्धर्मं वीक्ष्य भूतलम्
विष्णूच्या वरामुळे त्याला पुन्हा सर्वांचं राज्य मिळालं; त्याने पृथ्वीवर वेदपठणाचा आणि यज्ञाचा आवाज नाही, धर्म नाही हे पाहिलं—
दग्धुमेवोद्यतः कोपाच् छरेणामितविक्रमः ततो गोरूपमास्थाय भूः पलायितुम् उद्यता
अमित शौर्य असलेल्या पृथुने रागाने आपला बाण उगारून पृथ्वीला जाळण्याचा निर्धार केला; तेव्हा पृथ्वीने गायीचे रूप घेऊन पळून जाण्याचा प्रयत्न केला.
पृष्ठतो ऽनुगतस्तस्याः पृथुर्दीप्तशरासनः ततः स्थित्वैकदेशे तु किं करोमीति चाब्रवीत्
पृथुने आपल्या तेजस्वी धनुष्याने तिचा पाठलाग केला; मग एका ठिकाणी उभा राहून तो म्हणाला, 'आता मी काय करू?'