शृणु चान्यद्भविष्यं यद् रूपसम्पद्विधायकम् भविष्यति युगे तस्मिन् द्वापरान्ते पितामह पिप्पलादस्य संवादो युधिष्ठिरपुरःसरैः
आता ऐक, रूप आणि संपत्ती देणारं आणखी एक भविष्यातील घडामोड; द्वापारयुगाच्या शेवटी, युधिष्ठिर आणि त्याच्या सोबत्यांसमोर पिप्पलाद आणि पितामह यांचा संवाद होईल.
वसन्तं नैमिषारण्ये पिप्पलादं महामुनिम् अभिगम्य तदा चैनं प्रश्नमेकं करिष्यति युधिष्ठिरो धर्मपुत्रो धर्मयुक्तस्तपोधनम्
नैमिषारण्यात वसत असताना, धर्मपुत्र युधिष्ठिर, धर्मशील असलेला, तपस्वी पिप्पलाद ऋषींकडे जाऊन त्यांना एक प्रश्न विचारेल.
कथमारोग्यमैश्वर्यं मतिर्धर्मे गतिस्तथा अव्यङ्गता शिवे भक्तिर् वैष्णवो वा भवेत्कथम्
आरोग्य, ऐश्वर्य, धर्मात स्थिर मन, प्रगती, दोषरहितपणा, शिवभक्ती किंवा विष्णूभक्ती कशी मिळवावी?
तस्योत्तरमिदं ब्रह्मन् पिप्पलादस्य धीमतः शृणुष्व यद्वक्ष्यति वै धर्मपुत्राय धार्मिकः
हे ब्राह्मण, आता ऐक, पिप्पलाद या बुद्धिमान ऋषीचं उत्तर, जे तो धर्मपुत्र युधिष्ठिराला सांगेल.
साधु पृष्टं त्वया भद्र इदानीं कथयामि ते अङ्गारव्रतम् इत्येतत् स वक्ष्यति महीपतेः
हे फार छान विचारलेस, भाग्यवान! आता मी तुला सांगतो. याला अंगार व्रत म्हणतात, आणि तो राजा याबद्दल सांगणार आहे.
अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम् विरोचनस्य संवादं भार्गवस्य च धीमतः
यावर एक जुनी गोष्ट सांगितली जाते—विरोचन आणि बुद्धिमान भृगुवंशीय यांचा संवाद.
प्रह्लादस्य सुतं दृष्ट्वा द्विरष्टपरिवत्सरम् रूपेणाप्रतिमं कान्त्या सो ऽहसद्भृगुनन्दनः
प्रह्लादाचा मुलगा, सोळा वर्षांनी, अद्वितीय रूप आणि तेजाने उजळलेला दिसला, तेव्हा भृगुवंशातील ज्ञानी हसला.
साधु साधु महाबाहो विरोचन शिवं तव तत्तथा हसितं तस्य पप्रच्छ सुरसूदनः
‘छान, छान, वीरश्रीमान विरोचन! तुझ्यावर शुभेच्छा!’ असे म्हणत देवांचा शत्रू हसत त्याला विचारू लागला.
ब्रह्मन्किमर्थमेतत्ते हास्यमाकस्मिकं कृतम् साधुसाध्विति मामेवम् उक्तवांस्त्वं वदस्व मे
‘ब्राह्मण, तू अचानक का हसलास? मला ‘छान, छान’ असे का म्हणालास? कृपया मला याचे कारण सांग.’
तमेवंवादिनं शुक्र उवाच वदतां वरः विस्मयाद्व्रतमाहात्म्याद् धास्यमेतत्कृतं मया
असे विचारणाऱ्याला वक्तृत्वात श्रेष्ठ असलेल्या शुक्रांनी उत्तर दिले—‘या व्रताच्या मोठेपणामुळे मला आश्चर्य वाटले म्हणून मी हसलो.’
पुरा दक्षविनाशाय कुपितस्य तु शूलिनः अथ तद्भीमवक्त्रस्य स्वेदबिन्दुर्ललाटजः
पूर्वी, दक्षाचा नाश करण्यासाठी त्रिशूळधारी रागावला, तेव्हा त्याच्या भयंकर कपाळावरून घामाचा एक थेंब पडला.
भित्त्वा स सप्त पातालान् अदहत्सप्त सागरान् अनेकवक्त्रनयनो ज्वलज्ज्वलनभीषणः
त्या थेंबाने सात पाताळांना भेदून सात समुद्र जाळले; त्याला असंख्य तोंडे आणि डोळे, आणि प्रचंड ज्वाळांनी तो भीषण दिसत होता.
वीरभद्र इति ख्यातः करपादायुतैर्युतः कृत्वासौ यज्ञमथनं पुनर्भूतलसम्भवः त्रिजगन्निर्दहन्भूयः शिवेन विनिवारितः
तो वीरभद्र म्हणून प्रसिद्ध झाला, दहा हजार हातपायांनी युक्त. त्याने यज्ञाचा विध्वंस केला, पुन्हा पृथ्वीवर जन्म घेतला आणि तीनही लोकांना जाळू लागला, पण शिवाने त्याला थांबवले.
कृतं त्वया वीरभद्र दक्षयज्ञविनाशनम् इदानीमलमेतेन लोकदाहेन कर्मणा
‘वीरभद्र, तू दक्षयज्ञाचा नाश केला आहेस; आता या लोकांना जाळण्याच्या कृत्याने पुरे झाले आहे.’
शान्तिप्रदाता सर्वेषां ग्रहाणां प्रथमो भव प्रेक्षिष्यन्ते जनाः पूजां करिष्यन्ति वरान्मम
‘सर्व ग्रहांमध्ये तू शांती देणारा पहिला हो. लोक तुझी पूजा करतील, तुला पाहतील आणि माझ्या कृपेने वर मिळवतील.’
अङ्गारक इति ख्यातिं गमिष्यसि धरात्मज देवलोके ऽद्वितीयं च तव रूपं भविष्यति
‘तू अंगारक म्हणून प्रसिद्ध होशील, पृथ्वीपुत्रा! देवांच्या लोकात तुझे रूप अद्वितीय असेल.’
ये च त्वां पूजयिष्यन्ति चतुर्थ्यां त्वद्दिने नराः रूपमारोग्यमैश्वर्यं तेष्वनन्तं भविष्यति
‘जे पुरुष चतुर्थीला, तुझ्या दिवशी तुझी पूजा करतील, त्यांना अनंत रूप, आरोग्य आणि ऐश्वर्य मिळेल.’
एवमुक्तस्तदा शान्तिम् अगमत् कामरूपधृक् संजातस्तत्क्षणाद्राजन् ग्रहत्वम् अगमत्पुनः
अशी वचने ऐकून त्याला शांती मिळाली, आणि इच्छेनुसार कोणतेही रूप धारण करून, त्या क्षणी पुन्हा तो ग्रह झाला.
स कदाचिद्भवांस्तस्य पूजार्घ्यादिकमुत्तमम् दृष्टवान्क्रियमाणं च शूद्रेण च व्यवस्थितः
कधीतरी, तू उभा असताना, एका शूद्राने त्याची उत्तम पूजा आणि अर्घ्य अर्पण करताना पाहिलेस.
तेन त्वं रूपवाञ्जातः सुरशत्रुकुलोद्वह विविधा च रुचिर्जाता यस्मात्तव विदूरगा
त्यामुळे, हे देवशत्रूंच्या श्रेष्ठा, तू सुंदर झाला आहेस; तुझ्यात अनेक प्रकारचे सौंदर्य निर्माण झाले, जे इतरांपेक्षा वेगळे आहे.
विरोचन इति प्राहुस् तस्मात्त्वां देवदानवाः शूद्रेण क्रियमाणस्य व्रतस्य तव दर्शनात् ईदृशीं रूपसम्पत्तिं दृष्ट्वा विस्मितवानहम्
म्हणूनच देव आणि दानव तुला विरोचन म्हणतात; शूद्राने केलेल्या व्रताचे दर्शन घेऊन, तुझे असे अद्भुत रूप पाहून मी आश्चर्यचकित झालो.
साधु साध्विति तेनोक्तम् अहो माहात्म्यमुत्तमम् पश्यतो ऽपि भवेद्रूपम् ऐश्वर्यं किमु कुर्वतः
‘छान, छान!’ असे त्याने म्हटले; ‘वा! किती मोठेपण! केवळ पाहिल्यानेच रूप आणि ऐश्वर्य मिळते, तर प्रत्यक्ष व्रत करणाऱ्यांना किती लाभ होईल!’
यस्माच्च भक्त्या धरणीसुतस्य विनिन्द्यमानेन गवादिदानम् आलोकितं तेन सुरारिगर्भे सम्भूतिरेषा तव दैत्य जाता
पृथ्वीपुत्राच्या भक्तीने, जरी गायींचे व इतर दान निंदा केली गेली, तरी ते दिल्यामुळे, हे दैत्य, तुझा जन्म देवांचे शत्रू ज्याच्या पोटी झाला, त्याचे हे कारण आहे.
अथ तद्वचनं श्रुत्वा भार्गवस्य महात्मनः प्रह्रादनन्दनो वीरः पुनः पप्रच्छ विस्मितः
मग त्या महात्मा भार्गवाचे ते शब्द ऐकून, प्रह्लादाचा शूर पुत्र आश्चर्यचकित होऊन पुन्हा त्यांना विचारू लागला.
भगवंस्तद्व्रतं सम्यक् श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः दीयमानं तु यद्दानं मया दृष्टं भवान्तरे
भगवंत, मी त्या व्रताचे खरे स्वरूप पूर्णपणे ऐकू इच्छितो, आणि मागील जन्मात मी जे दान दिले तेही जाणून घ्यायचे आहे.
माहात्म्यं च विधिं तस्य यथावद्वक्तुमर्हसि इति तद्वचनं श्रुत्वा पुनः प्रोवाच विस्तरात्
त्याच्या महात्म्याचे आणि विधीचे योग्य वर्णन तू करावे, असे त्याने म्हटल्यावर, त्यांनी पुन्हा सविस्तर सांगितले.
चतुर्थ्यङ्गारकदिने यदा भवति दानव मृदा स्नानं तदा कुर्यात् पद्मरागविभूषितः
चौथ्या अंगारक दिवशी, दानवा, मातीने स्नान करावे आणि पद्मराग रत्नांनी स्वतःला सजवावे.
अग्निर्मूर्धा दिवो मन्त्रं जपन्नास्ते उदङ्मुखः शूद्रस्तूष्णीं स्मरन्भौमम् आस्ते भोगविवर्जितः
उत्तर दिशेला तोंड करून, अग्नीला मुख्यस्थानी ठेवून, मंत्र म्हणत बसावे; शूद्राने मात्र मौन राहून, भौमाचे स्मरण करावे आणि भोगांपासून दूर राहावे.
तथास्तमित आदित्ये गोमयेनानुलेपयेत् प्राङ्गणं पुष्पमालाभिर् अक्षताभिः समन्ततः
सूर्यास्त झाल्यावर, अंगण गायीच्या शेणाने लिंपावे आणि सर्व बाजूंनी फुलांच्या माळांनी व अक्षतांनी सजवावे.
अभ्यर्च्याभिलिखेत्पद्मं कुङ्कुमेनाष्टपत्त्रकम् कुङ्कुमस्याप्यभावे तु रक्तचन्दनमिष्यते
पूजा करून, कुंकवाने आठ पाकळ्यांचे कमळ काढावे; कुंकव नसेल तर तांबड्या चंदनाचा वापर करावा.