मोहाद्वापि मदाद्वापि यः परस्त्रीं समाश्रयेत् तस्यापि निष्कृतिं देव वद सर्वकृपाकर
मोहाने किंवा अहंकाराने जो दुसऱ्याच्या पत्नीला जवळ करतो, सर्व दयाळू देव, त्याची प्रायश्चित्त काय आहे ते सांग.
भगवन्पुरुषस्येह स्त्रियाश्च विरहादिकम् शोकव्याधिभयं दुःखं न भवेद्येन तद्वद
भगवंत, पुरुष किंवा स्त्रीला विरहामुळे दुःख, आजार, भीती किंवा शोक होऊ नये यासाठी काय करावे ते सांग.
श्रावणस्य द्वितीयायां कृष्णायां मधुसूदनः क्षीरार्णवे सपत्नीकः सदा वसति केशवः
श्रावण महिन्यात कृष्ण पक्षातील द्वितीयेच्या दिवशी, मधुसूदन केशव आपल्या पत्नीसमवेत क्षीरसागरात नेहमी वास करतो.
तस्यां सम्पूज्य गोविन्दं सर्वान्कामान्समश्नुते गोभूहिरण्यदानादि सप्तकल्पशतानुगम्
त्या दिवशी गोविंदाची पूजा केल्याने सर्व इच्छा पूर्ण होतात आणि गाई, जमीन, सोने दान केल्याचे सातशे कल्पांचे पुण्य मिळते.
अशून्यशयनं नाम द्वितीया संप्रकीर्तिता तस्यां सम्पूजयेद्विष्णुम् एभिर्मन्त्रैर्विधानतः
ही द्वितीया 'अशून्यशयन' म्हणून ओळखली जाते; त्या दिवशी या मंत्रांनी योग्य प्रकारे विष्णूची पूजा करावी.
श्रीवत्सधारिञ्छ्रीकान्त श्रीधामञ्छ्रीपते ऽव्यय गार्हस्थ्यं मा प्रणाशं मे यातु धर्मार्थकामदम्
श्रीवत्स धारण करणाऱ्या, लक्ष्मीच्या प्रिय, श्रीधाम, अविनाशी प्रभो, माझे गृहस्थाश्रम कधीच नष्ट होऊ नये; ते मला धर्म, अर्थ आणि काम देणारे असावे.
अग्नयो मा प्रणश्यन्तु देवताः पुरुषोत्तम पितरो मा प्रणश्यन्तु मास्तु दाम्पत्यभेदनम्
हे पुरुषोत्तम, अग्नी विझू नयेत, देवता नष्ट होऊ नयेत, पितर हरवू नयेत आणि नवरा-बायकोत भांडण कधीच होऊ नये.
लक्ष्म्या वियुज्यते देव न कदाचिद्यथा भवान् तथा कलत्रसम्बन्धो देव मा मे वियुज्यताम्
देवा, जसं तुम्ही लक्ष्मीपासून कधीच वेगळे होत नाही, तसंच माझं आणि माझ्या पत्नीचं नातं कधीच तुटू नये.
लक्ष्म्या न शून्यो वरद शय्यां त्वं शयनं गतः शय्या ममाप्यशून्यास्तु तथैव मधुसूदन
वरदाय, तुम्ही झोपायला गेल्यावर तुमचं शय्येस्थान कधीच लक्ष्मीशिवाय नसतं; तसंच मधुसूदन, माझंही शय्येस्थान कधीच रिकामं पडू नये.
गीतवादित्रनिर्घोषं देवदेवस्य कीर्तयेत् घण्टा भवेदशक्तस्य सर्ववाद्यमयी यतः
देवांचा देव गोविंद याची कीर्ती गाणं आणि वाद्यांच्या आवाजाने गायली पाहिजे; ज्याला ते शक्य नसेल त्याने घंटा वाजवावी, कारण ती सर्व वाद्यांसारखीच आहे.
एवं सम्पूज्य गोविन्दम् अश्नीयात्तैलवर्जितम् नक्तमक्षारलवणं यावत्तत्स्याच्चतुष्टयम्
अशा प्रकारे गोविंदाची पूजा करून, तेल न घातलेलं, रात्रीचं, धान्य आणि मीठ नसलेलं जेवण तोपर्यंत घ्यावं, जोपर्यंत ती चारही गोष्टी राहतात.
ततः प्रभाते संजाते लक्ष्मीपतिसमन्विताम् दीपान्नभाजनैर्युक्तां शय्यां दद्याद्विलक्षणाम्
मग सकाळ झाली की, लक्ष्मीपतीसह, दिवे आणि अन्नाच्या भांड्यांनी सजवलेली खास शय्या अर्पण करावी.
पादुकोपानहच्छत्त्रचामरासनसंयुताम् अभीष्टोपस्करैर्युक्तां शुक्लपुष्पाम्बरावृताम्
ती शय्या पाय ठेवायचं आसन, चपला, छत्री, चामर, आसन आणि हवी ती साधनं यांच्याने सजवलेली, पांढऱ्या फुलांनी आणि वस्त्रांनी झाकलेली असावी.
सोपधानकविश्रामां फलैर्नानाविधैर्युताम् तथाभरणधान्यैश्च यथाशक्त्या समन्विताम्
ती शय्या उशीसह, विविध फळांनी, दागिने आणि धान्याने, आपल्या सामर्थ्यानुसार सजवावी.
अव्यङ्गाङ्गाय विप्राय वैष्णवाय कुटुम्बिने दातव्या वेदविदुषे भावेनापतिताय च
ती शय्या दोषरहित, विष्णूभक्त, कुटुंबवत्सल, वेदज्ञ आणि चांगल्या स्वभावाच्या ब्राह्मणाला द्यावी.
तत्रोपविश्य दाम्पत्यम् अलंकृत्य विधानतः पत्न्यास्तु भाजनं दद्याद् भक्ष्यभोज्यसमन्वितम्
तिथे त्यांना बसवून, नवरा-बायकोला नीट सजवून, पत्नीला खाण्यापिण्याने भरलेलं भांडं द्यावं.
ब्राह्मणस्यापि सौवर्णीम् उपस्करसमन्विताम् प्रतिमां देवदेवस्य सोदकुम्भां निवेदयेत्
त्या ब्राह्मणाला सर्व उपयुक्त वस्तूंनी सजवलेली, पाण्याच्या कलशासह, देवदेवतांच्या सुवर्णमूर्तीची अर्पण करावी.
एवं यस्तु पुमान्कुर्याद् अशून्यशयनं हरेः वित्तशाठ्येन रहितो नारायणपरायणः
जो कोणी हरिचं अशून्यशयन विधी लोभ न ठेवता, नारायणभक्तीने करतो,
न तस्य पत्न्या विरहः कदाचिदपि जायते नारी वा विधवा ब्रह्मन् यावच्चन्द्रार्कतारकम् न विरूपौ न शोकार्तौ दम्पती भवतः क्वचित्
त्याचं आणि त्याच्या पत्नीचं कधीच वियोग होत नाही, ब्राह्मण, आणि चंद्र, सूर्य, तारे असतील तोपर्यंत कोणतीही स्त्री विधवा होत नाही; नवरा-बायको कधीच विकृत किंवा दुःखी होत नाहीत.
न पुत्रपशुरत्नानि क्षयं यान्ति पितामह सप्त कल्पसहस्राणि सप्त कल्पशतानि च कुर्वन्नशून्यशयनं विष्णुलोके महीयते
त्याची मुलं, जनावरं आणि दागिने कधीच नष्ट होत नाहीत, पितामह; सात हजार कल्प आणि सातशे कल्पपर्यंत, जो अशून्यशयन करतो त्याला विष्णुलोकात मान मिळतो.
शृणु चान्यद्भविष्यं यद् रूपसम्पद्विधायकम् भविष्यति युगे तस्मिन् द्वापरान्ते पितामह पिप्पलादस्य संवादो युधिष्ठिरपुरःसरैः
आता ऐक, रूप आणि संपत्ती देणारं आणखी एक भविष्यातील घडामोड; द्वापारयुगाच्या शेवटी, युधिष्ठिर आणि त्याच्या सोबत्यांसमोर पिप्पलाद आणि पितामह यांचा संवाद होईल.
वसन्तं नैमिषारण्ये पिप्पलादं महामुनिम् अभिगम्य तदा चैनं प्रश्नमेकं करिष्यति युधिष्ठिरो धर्मपुत्रो धर्मयुक्तस्तपोधनम्
नैमिषारण्यात वसत असताना, धर्मपुत्र युधिष्ठिर, धर्मशील असलेला, तपस्वी पिप्पलाद ऋषींकडे जाऊन त्यांना एक प्रश्न विचारेल.
कथमारोग्यमैश्वर्यं मतिर्धर्मे गतिस्तथा अव्यङ्गता शिवे भक्तिर् वैष्णवो वा भवेत्कथम्
आरोग्य, ऐश्वर्य, धर्मात स्थिर मन, प्रगती, दोषरहितपणा, शिवभक्ती किंवा विष्णूभक्ती कशी मिळवावी?
तस्योत्तरमिदं ब्रह्मन् पिप्पलादस्य धीमतः शृणुष्व यद्वक्ष्यति वै धर्मपुत्राय धार्मिकः
हे ब्राह्मण, आता ऐक, पिप्पलाद या बुद्धिमान ऋषीचं उत्तर, जे तो धर्मपुत्र युधिष्ठिराला सांगेल.
साधु पृष्टं त्वया भद्र इदानीं कथयामि ते अङ्गारव्रतम् इत्येतत् स वक्ष्यति महीपतेः
हे फार छान विचारलेस, भाग्यवान! आता मी तुला सांगतो. याला अंगार व्रत म्हणतात, आणि तो राजा याबद्दल सांगणार आहे.
अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम् विरोचनस्य संवादं भार्गवस्य च धीमतः
यावर एक जुनी गोष्ट सांगितली जाते—विरोचन आणि बुद्धिमान भृगुवंशीय यांचा संवाद.
प्रह्लादस्य सुतं दृष्ट्वा द्विरष्टपरिवत्सरम् रूपेणाप्रतिमं कान्त्या सो ऽहसद्भृगुनन्दनः
प्रह्लादाचा मुलगा, सोळा वर्षांनी, अद्वितीय रूप आणि तेजाने उजळलेला दिसला, तेव्हा भृगुवंशातील ज्ञानी हसला.
साधु साधु महाबाहो विरोचन शिवं तव तत्तथा हसितं तस्य पप्रच्छ सुरसूदनः
‘छान, छान, वीरश्रीमान विरोचन! तुझ्यावर शुभेच्छा!’ असे म्हणत देवांचा शत्रू हसत त्याला विचारू लागला.
ब्रह्मन्किमर्थमेतत्ते हास्यमाकस्मिकं कृतम् साधुसाध्विति मामेवम् उक्तवांस्त्वं वदस्व मे
‘ब्राह्मण, तू अचानक का हसलास? मला ‘छान, छान’ असे का म्हणालास? कृपया मला याचे कारण सांग.’
तमेवंवादिनं शुक्र उवाच वदतां वरः विस्मयाद्व्रतमाहात्म्याद् धास्यमेतत्कृतं मया
असे विचारणाऱ्याला वक्तृत्वात श्रेष्ठ असलेल्या शुक्रांनी उत्तर दिले—‘या व्रताच्या मोठेपणामुळे मला आश्चर्य वाटले म्हणून मी हसलो.’