मत्स्यपुराणम्

युगान्तवाताभिहता यदा भवति नौर् नृप शृङ्गे ऽस्मिन्मम राजेन्द्र तदेमां संयमिष्यसि

युगाच्या शेवटी वारे जोरात वाहू लागतील आणि नौका हलू लागेल, तेव्हा, राजाधिराज, ही नौका माझ्या या शिंगाला बांध.

ततो लयान्ते सर्वस्य स्थावरस्य चरस्य च प्रजापतिस्त्वं भविता जगतः पृथिवीपते

मग, सर्व स्थावर-जंगम सृष्टीच्या प्रलयानंतर, तूच या जगाचा प्रजापती होशील, हे पृथ्वीच्या राजन.

एवं कृतयुगस्यादौ सर्वज्ञो धृतिमान्नृपः मन्वन्तराधिपश्चापि देवपूज्यो भविष्यसि

अशा प्रकारे, कृतयुगाच्या सुरुवातीला, सर्वज्ञ आणि धीरगंभीर राजा म्हणून, तू मन्वंतराचा स्वामी होशील आणि देवांना पूज्य होशील.

एवमुक्तो मनुस्तेन पप्रच्छ मधुसूदनम् भगवन्कियद्भिर्वर्षैर् भविष्यत्यन्तरक्षयः

असं ऐकून मनूंनी मधुसूदनाला विचारलं, 'भगवंत, किती वर्षांनी हा संहार होईल?'

सत्त्वानि च कथं नाथ रक्षिष्ये मधुसूदन त्वया सह पुनर्योगः कथं वा भविता मम

'आणि प्रभो, मधुसूदना, मी या सजीवांचं रक्षण कसं करू? आणि पुन्हा तुझ्याशी माझी भेट कशी होईल?'

अद्यप्रभृत्यनावृष्टिर् भविष्यति महीतले यावद्वर्षशतं साग्रं दुर्भिक्षम् अशुभावहम्

आजपासून पृथ्वीवर शंभर वर्षे आणि त्याहून अधिक काळ पाऊस पडणार नाही; त्यामुळे मोठा दुष्काळ येईल आणि त्यातून अनिष्ट घडेल.

ततो ऽल्पसत्त्वक्षयदा रश्मयः सप्त दारुणाः सप्तसप्तेर्भविष्यन्ति प्रतप्ताङ्गारवर्षिणः

तेव्हा, जेव्हा सजीव फारच थोडे उरतील आणि नष्ट होत जातील, तेव्हा सात सूर्यांचे भयंकर किरण प्रकट होतील आणि ते जणू जळते निखारे पावसासारखे पृथ्वीवर पडतील.

और्वानलो ऽपि विकृतिं गमिष्यति युगक्षये विषाग्निश्चापि पातालात् संकर्षणमुखच्युतः भवस्यापि ललाटोत्थस् तृतीयनयनानलः

युगाच्या शेवटी, और्व नावाचा अग्नि प्रचंड भडक होईल, पाताळातील संकर्षणाच्या तोंडातून विषाचा अग्नि बाहेर पडेल आणि भवाच्या कपाळावरून तिसऱ्या डोळ्याचा अग्नि प्रकट होईल.

त्रिजगन्निर्दहन् क्षोभं समेष्यति महामुने एवं दग्धा मही सर्वा यदा स्याद्भस्मसंनिभा

तो अग्नि तीनही लोकांना जाळून टाकेल आणि सर्वत्र गोंधळ माजवेल, हे महर्षे! अशा रीतीने जेव्हा संपूर्ण पृथ्वी राखेसारखी होईल—

आकाशमूष्मणा तप्तं भविष्यति परंतप ततः सदेवनक्षत्रं जगद्यास्यति संक्षयम्

आकाशही प्रचंड तापून जाईल, हे शत्रूंचा संहार करणारा! आणि मग देव, तारे यांच्यासह सारा संसार नष्ट होईल.

संवर्तो भीमनादश्च द्रोणश्चण्डो बलाहकः विद्युत्पताकः शोणस्तु सप्तैते लयवारिदाः

संवर्त, भीमनाद, द्रोण, चंड, बलाहक, विद्युत्पताक आणि शोण—हे सात प्रलयाचे मेघ आहेत.

अग्निप्रस्वेदसम्भूताः प्लावयिष्यन्ति मेदिनीम् समुद्राः क्षोभमागत्य चैकत्वेन व्यवस्थिताः

अग्निच्या घामातून हे मेघ निर्माण होतील आणि ते पृथ्वीला पाण्याखाली करतील; समुद्र प्रचंड गोंधळून एकत्र मिसळून जातील.

एतदेकार्णवं सर्वं करिष्यन्ति जगत्त्रयम् वेदनावमिमां गृह्य सत्त्वबीजानि सर्वशः

हे मेघ तीनही लोकांना एकाच महासागरात विलीन करतील आणि वेदांची नौका व सर्व सजीवांची बीजे घेऊन जातील.

आरोप्य रज्जुयोगेन मत्प्रदत्तेन सुव्रत संयम्य नावं मच्छृङ्गे मत्स्यभावाभिरक्षितः

मी तुला दिलेल्या दोरीने नौका घट्ट बांध, हे श्रेष्ठ व्रती! आणि ती माझ्या मत्स्यरूपातील शृंगाला बांध, मी तुला पूर्णपणे सुरक्षित ठेवीन.

एकः स्थास्यसि देवेषु दग्धेष्वपि परंतप सोमसूर्यावहं ब्रह्मा चतुर्लोकसमन्वितः

सर्व देव जळून गेले तरी, हे शत्रूंचा संहार करणारा, तू एकटाच उरशील; ब्रह्मा, जो चंद्रसूर्य घेऊन आहे आणि चारही लोकांसह, तोही तुझ्यासोबत असेल.

नर्मदा च नदी पुण्या मार्कण्डेयो महानृषिः भवो वेदाः पुराणानि विद्याभिः सर्वतोवृतम्

पवित्र नर्मदा नदी, महान ऋषी मार्कंडेय, भव, वेद, पुराणे आणि सर्व विद्या—या सर्व तुझ्या आजूबाजूला असतील.

त्वया सार्धमिदं विश्वं स्थास्यत्यन्तरसंक्षये एवमेकार्णवे जाते चाक्षुषान्तरसंक्षये

मधल्या प्रलयात तुझ्यासोबत हे विश्व टिकून राहील; अशा रीतीने जेव्हा चाक्षुष मन्वंतराचा प्रलय येईल आणि एक महासागर निर्माण होईल—

वेदान्प्रवर्तयिष्यामि त्वत्सर्गादौ महीपते एवमुक्त्वा स भगवांस् तत्रैवान्तरधीयत

तुझ्या सृष्टीच्या आरंभी मी वेद पुन्हा सुरू करीन, हे राजन! असे सांगून भगवान तिथेच अदृश्य झाले.

मनुर् अप्यास्थितो योगं वासुदेवप्रसादजम् अभ्यसन् यावद् आभूतसम्प्लवं पूर्वसूचितम्

मनूनेही वासुदेवाच्या कृपेने मिळालेल्या योगाचा अभ्यास केला आणि पूर्वी सांगितलेल्या महाप्रलय येईपर्यंत तो योग करत राहिला.

काले यथोक्ते संजाते वासुदेवमुखोद्गते शृङ्गी प्रादुर्बभूवाथ मत्स्यरूपी जनार्दनः

ठरलेल्या वेळी, वासुदेवाच्या मुखातून शृंग असलेला मत्स्यरूपातील जनार्दन प्रकट झाला.

भुजंगो रज्जुरूपेण मनोः पार्श्वमुपागमत् भूतान्सर्वान्समाकृष्य योगेनारोप्य धर्मवित्

सर्प दोरीच्या रूपात मनूच्या जवळ आला; धर्म जाणणाऱ्या मनूने सर्व सजीवांना एकत्र करून योगाने त्या नौकेत ठेवले.

भुजंगरज्ज्वा मत्स्यस्य शृङ्गे नावमयोजयत् उपर्युपस्थितस्तस्याः प्रणिपत्य जनार्दनम्

त्या सर्पदोरीने त्याने नौका मत्स्याच्या शृंगाला बांधली; आणि त्या नौकेवर उभा राहून त्याने जनार्दनाला वंदन केले.

आभूतसम्प्लवे तस्मिन्न् अतीते योगशायिना पृष्टेन मनुना प्रोक्तं पुराणं मत्स्यरूपिणा तदिदानीं प्रवक्ष्यामि शृणुध्वमृषिसत्तमाः

तो महाप्रलय ओसरल्यानंतर, मनूने योगनिद्रेत असलेल्या मत्स्यरूपातील प्रभूला प्राचीन कथा विचारली; ती मी आता सांगणार आहे, म्हणून ऐका, हे श्रेष्ठ ऋषींनो!

यद्भवद्भिः पुरा पृष्टः सृष्ट्यादिकमहं द्विजाः तद् एवैकार्णवे तस्मिन् मनुः पप्रच्छ केशवम्

द्विजांनो, तुम्ही मला पूर्वी विचारले होते की सृष्टीची उत्पत्ती कशी झाली, हेच प्रश्न मनूंनी त्या आद्य समुद्रावर केशवाला विचारले.

उत्पत्तिं प्रलयं चैव वंशान्मन्वन्तराणि च वंश्यानुचरितं चैव भुवनस्य च विस्तरम्

त्यांनी सृष्टीची आणि प्रलयाची कथा, वंश, मनु, त्यांच्या संततींची कृत्ये आणि या विश्वाचा विस्तार याबद्दल विचारले.

दानधर्मविधिं चैव श्राद्धकल्पं च शाश्वतम् वर्णाश्रमविभागं च तथेष्टापूर्तसंज्ञितम्

त्यांनी दानधर्माचे नियम, श्राद्धाची चिरंतन पद्धत, वर्णाश्रमांची विभागणी आणि यज्ञ व पुण्यकर्मे यांचे स्वरूप याबद्दलही विचारले.

देवतानां प्रतिष्ठादि यच्चान्यद्विद्यते भुवि तत्सर्वं विस्तरेण त्वं धर्मं व्याख्यातुमर्हसि

देवतांच्या स्थापना आणि पृथ्वीवर असलेल्या इतर सर्व गोष्टींबद्दलही त्यांनी विचारले; हे सर्व धर्म तू विस्ताराने सांगावे.

महाप्रलयकालान्त एतदासीत्तमोमयम् प्रसुप्तमिव चातर्क्यम् अप्रज्ञातमलक्षणम्

महाप्रलयाच्या शेवटी सर्व काही काळोखाने वेढलेले होते—जणू काही गाढ झोपेत, न कळणारे, न दिसणारे, कोणतीही खूण नसलेले.

अविज्ञेयमविज्ञातं जगत् स्थास्नु चरिष्णु च ततः स्वयम्भूर् अव्यक्तः प्रभवः पुण्यकर्मणाम्

स्थिर आणि चल जग अज्ञात आणि न समजणारे होते; तेव्हा स्वयंभू, अदृश्य आणि पुण्यकर्मांचा मूळ स्रोत प्रकट झाला.