उपवासे ऽप्यशक्तानां नक्तं भोजनमिष्यते यस्मिन्व्रते तदप्यत्र श्रूयतामक्षयं महत्
जे उपवास करू शकत नाहीत, त्यांना या व्रतात रात्री जेवण करण्याची परवानगी आहे; तरीसुद्धा, असे केल्याने मोठे आणि कधीही न संपणारे पुण्य मिळते असे सांगितले आहे.
आदित्यशयनं नाम यथावच्छंकरार्चनम् येषु नक्षत्रयोगेषु पुराणज्ञाः प्रचक्षते
हे व्रत 'आदित्यशयन' असे नावाने ओळखले जाते, आणि यात शंकराची योग्य रीतीने पूजा करावी, असे पुराण जाणणाऱ्यांनी काही विशिष्ट नक्षत्रांच्या वेळी सांगितले आहे.
यदा हस्तेन सप्तम्याम् आदित्यस्य दिनं भवेत् सूर्यस्य चाथ संक्रान्तिस् तिथिः सा सार्वकामिकी
जेव्हा सप्तमी तिथी हस्त नक्षत्रावर येते आणि तो दिवस सूर्याचा असतो, किंवा सूर्याची संक्रांती असते, तेव्हा ती तिथी सर्व इच्छांसाठी अत्यंत शुभ मानली जाते.
उमामहेश्वरस्यार्चाम् अर्चयेत्सूर्यनामभिः सूर्यार्चां शिवलिङ्गे च प्रकुर्वन् पूजयेद्यतः
उमा आणि महेश्वराची पूजा सूर्याच्या नावांनी करावी; तसेच, शिवलिंगावर सूर्याची पूजा करून, त्याप्रमाणे विधीने पूजन करावे.
उमापते रवेर्वापि न भेदो दृश्यते क्वचित् यस्मात्तस्मान्मुनिश्रेष्ठ गृहे शम्भुं समर्चयेत्
उमापती आणि रवि यांच्यात कधीच काही भेद नाही; म्हणून, हे श्रेष्ठ मुनी, घरात शंभूची पूजा करावी.
हस्ते च सूर्याय नमो ऽस्तु पादाव् अर्काय चित्रासु च गुल्फदेशम् स्वातीषु जङ्घे पुरुषोत्तमाय धात्रे विशाखासु च जानुदेशम्
हस्त नक्षत्रात हातांना सूर्याला नमस्कार करावा; पायांना अर्काला; चित्रा नक्षत्रात टाचांना; स्वातीमध्ये पिंगा (जांघा) पुरुषोत्तमाला; विशाखेत गुडघ्यांना धात्याला नमस्कार करावा.
तथानुराधासु नमो ऽभिपूज्यम् ऊरुद्वयं चैव सहस्रभानोः ज्येष्ठास्वनङ्गाय नमो ऽस्तु गुह्यम् इन्द्राय सोमाय कटी च मूले
अनुराधा नक्षत्रात सहस्रभानूच्या दोन्ही मांड्यांना नमस्कार व पूजा करावी; ज्येष्ठेत अनंगाला गुप्तांगाला नमस्कार करावा; आणि इंद्र व सोमाला कटीच्या मुळाशी नमस्कार करावा.
पूर्वोत्तराषाढयुगे च नाभिं त्वष्ट्रे नमः सप्ततरंगमाय तीक्ष्णांशवे च श्रवणे च कुक्षौ पृष्ठं धनिष्ठासु विकर्तनाय
पूर्वाषाढा व उत्तराषाढा यांच्या संयोगात नाभीवर त्वष्ट्याला नमस्कार करावा, सप्ततरंगमाला; श्रवणात पोटावर तीक्ष्णांशुला; धनिष्ठेत पाठीवर विकर्तनाला नमस्कार करावा.
चक्षुःस्थलं ध्वान्तविनाशनाय जलाधिपर्क्षे परिपूजनीयम् पूर्वोत्तराभाद्रपदाद्वये च बाहू नमश्चण्डकराय पूज्यौ
जलाधिप नक्षत्रात डोळ्यांना अंधार नष्ट करणारा म्हणून पूजा करावी; पूर्वाभाद्रपदा व उत्तराभाद्रपदा नक्षत्रात बाहूंना चंडकर म्हणून नमस्कार व पूजा करावी.
साम्नामधीशाय करद्वयं च संपूजनीयं द्विज रेवतीषु नखानि पूज्यानि तथाश्विनीषु नमो ऽस्तु सप्ताश्वधुरंधराय
हे द्विज, सामगानांचा अधिपती म्हणून दोन्ही हातांची पूजा करावी; रेवती नक्षत्रात नखांची पूजा करावी; अश्विनीमध्ये सात घोड्यांची लगाम धरणाऱ्याला नमस्कार करावा.
कठोरधाम्ने भरणीषु कण्ठं दिवाकरायेत्यभिपूजनीया ग्रीवाग्निऋक्षे ऽधरमम्बुजेशे सम्पूजयेन्नारद रोहिणीषु
भरणी नक्षत्रात कठोर तेज असणाऱ्याच्या गळ्याची दिवाकर म्हणून पूजा करावी; अग्निरिक्ष नक्षत्रात मानेची, रोहिणीत अंबुजेशाच्या खालच्या ओठाची पूजा करावी, हे नारद.
मृगोत्तमाङ्गे दशना मुरारेः संपूजनीया हरये नमस्ते नमः सवित्रे रसनां शंकरे च नासाभिपूज्या च पुनर्वसौ च
मृग नक्षत्रात दातांची मुरारी म्हणून पूजा करावी; हरिला नमस्कार करावा; सावित्राला जीभेवर, शंकराला नाकावर, आणि पुन्हा पुनर्वसू नक्षत्रात पूजा करावी.
ललाटमम्भोरुहवल्लभाय पुष्ये ऽलका वेदशरीरधारिणे सार्पे ऽथ मौलिं विबुधप्रियाय मघासु कर्णाविति गोगणेशे
ललाटाची पूजा कमलाच्या प्रियाला करावी; पुष्य नक्षत्रात केसांची वेदशरीर धारण करणाऱ्याला; सर्प नक्षत्रात मस्तकाची देवांना प्रिय असणाऱ्याला; मघा नक्षत्रात कानांची गोगणेशाला पूजा करावी.
पूर्वासु गोब्राह्मणवन्दनाय नेत्राणि संपूज्यतमानि शम्भोः अथोत्तराफल्गुनिभे भ्रुवौ च विश्वेश्वरायेति च पूजनीये
पूर्वा फाल्गुनी नक्षत्रात गायी आणि ब्राह्मणांच्या सन्मानासाठी शंभूच्या डोळ्यांची पूजा करावी; उत्तर फाल्गुनीत भुवया विश्वेश्वराला म्हणून पूजाव्या.
नमो ऽस्तु पाशाङ्कुशशूलपद्मकपालसर्पेन्दुधनुर्धराय गजासुरानङ्गपुरान्धकादिविनाशमूलाय नमः शिवाय
पाश, अंकुश, शूल, कमळ, कपाल, सर्प, चंद्र आणि धनुष्य धारण करणाऱ्याला नमस्कार असो; गजासुर, काम, पुर, अंधक व इतरांचा नाश करणाऱ्या शिवाला नमस्कार असो.
इत्यादि चास्त्राणि च पूज्य नित्यं विश्वेश्वरायेति शिवो ऽभिपूज्यः भोक्तव्यमत्रैवमतैलशाकम् अमांसमक्षारमभुक्तशेषम्
अशी ही आणि इतर अस्त्रे नेहमी विश्वेश्वराला म्हणून पूजावीत; शिवाची भक्ती करावी, आणि येथे तेल, शाक, मांस, मिठ किंवा उरलेले अन्न न घेता भोजन करावे.
इत्येवं द्विज नक्तानि कृत्वा दद्यात् पुनर्वसौ शालेयतण्डुलप्रस्थम् औदुम्बरमये घृतम्
हे द्विज, अशा प्रकारे रात्रभर उपवास केल्यानंतर, पुनर्वसू नक्षत्रात ओलितल्या शेतातील तांदळाचा एक प्रस्थ आणि उडुंबराच्या पात्रात तूप द्यावे.
संस्थाप्य पात्रे विप्राय सहिरण्यं निवेदयेत् सप्तमे वस्त्रयुग्मं च पारणे त्वधिकं भवेत्
ते सर्व पात्रात ठेवून, ब्राह्मणाला सोनेही देऊन अर्पण करावे; सप्तमीला व्रताच्या समाप्तीला दोन वस्त्रांची जोड देणे अधिक उत्तम समजले जाते.
चतुर्दशे तु सम्प्राप्ते पारणे नारदाब्दिके ब्राह्मणान्भोजयेद्भक्त्या गुडक्षीरघृतादिभिः
चौदाव्या दिवशी, नारद वर्षात, भक्तीने ब्राह्मणांना गूळ, दूध, तूप आणि अशा पदार्थांनी जेवू घालावे.
कृत्वा तु काञ्चनं पद्मम् अष्टपत्त्रं सकर्णिकम् शुद्धमष्टाङ्गुलं तच्च पद्मरागदलान्वितम्
नंतर, आठ पाकळ्यांचे आणि मध्यभागी कर्णिका असलेले, शुद्ध आणि आठ बोटे रुंद, अशा सोन्याच्या कमळाची निर्मिती करावी. त्या कमळावर माणिक्याच्या पाकळ्या लावाव्यात.
शय्यां विलक्षणां कृत्वा विरुद्धग्रन्थिवर्जिताम् सोपधानकविश्रामस्वास्तरव्यजनानि च
एक वेगळी, गाठी व दोष नसलेली, उशी, विश्रांतीसाठी जागा, मऊ आसन आणि पंखा असलेली शय्या तयार करावी.
भाजनोपानहछत्त्रचामरासनदर्पणैः भूषणैरपि संयुक्तां फलवस्त्रानुलेपनैः
त्या शय्येवर भांडी, पादत्राणे, छत्री, चवरी, आसन, आरसा, दागिने, तसेच फळे, वस्त्रे आणि उटणे ठेवावे.
तस्यां विधाय तत्पद्मम् अलंकृत्य गुणान्वितम् कपिलां वस्त्रसंयुक्तां सुशीलां च पयस्विनीम्
त्या शय्येवर ते कमळ ठेवून, गुणांनी अलंकृत करावे. त्यावर वस्त्र घातलेली, चांगल्या स्वभावाची आणि दूध देणारी कपिला गाय ठेवावी.
रौप्यखुरीं हेमशृङ्गीं सवत्सां कांस्यदोहनाम् दद्यान्मन्त्रेण पूर्वाह्णे न चैनामभिलङ्घयेत्
चांदीच्या खुरांची, सोन्याचे शिंग असलेली, वासरू असलेली, कांस्याच्या दूध काढायच्या भांड्यासह गाय, मंत्र म्हणत सकाळी द्यावी आणि तिच्यावरून पाऊल टाकू नये.
यथैवादित्यशयनम् अशून्यं तव सर्वदा कान्त्या धृत्या श्रिया रत्या तथा मे सन्तु सिद्धयः
जसा तुझा, सूर्यदेवा, शयन नेहमी भरलेला, तेजस्वी, स्थिर, समृद्ध आणि आनंददायक असतो, तशीच माझ्या सर्व सिद्धीही असू देत.
यथा न देवाः श्रेयांसं त्वदन्यमनघं विदुः तथा माम् उद्धराशेषदुःखसंसारसागरात्
देवतांना तुझ्यापेक्षा श्रेष्ठ कोणी नाही, हे निष्पापा, तसेच तू मला या अखंड दुःखाच्या संसारसागरातून उध्दार कर.
ततः प्रदक्षिणीकृत्य प्रणिपत्य विसर्जयेत् शय्यागवादि तत्सर्वं द्विजस्य भवनं नयेत्
मग प्रदक्षिणा घालून, नमस्कार करून, सर्व वस्तू—शय्या वगैरे—ब्राह्मणाच्या घरी नेऊन द्याव्यात.
नैतद्विशीलाय न दाम्भिकाय कुतर्कदुष्टाय विनिन्दकाय प्रकाशनीयं व्रतमिन्दुमौलेर् यश्चापि निन्दामधिकां विधत्ते
हे व्रत चंद्रशेखराचे आहे, ते वाईट, दांभिक, चुकीच्या तर्काने दूषित किंवा निंदा करणाऱ्याला, तसेच फार निंदा करणाऱ्याला सांगू नये.
भक्ताय दान्ताय च गुह्यमेतद् आख्येयम् आनन्दकरं शिवस्य इदं महापातकभिन् नराणाम् अप्यक्षरं वेदविदो वदन्ति
हे गुपित भक्त आणि संयमी व्यक्तीला सांगावे. हे आनंद देणारे आणि शिवाचे आहे. वेदज्ञ सांगतात, यातील एक अक्षर जरी म्हटले तरी मोठमोठी पापे नष्ट होतात.
न बन्धुपुत्रेण धनैर्वियुक्तः पत्नीभिरानन्दकरः सुराणाम् नाभ्येति रोगं न च शोकदुःखं या वाथ नारी कुरुते ऽतिभक्त्या
जो माणूस नातेवाईक, मुले, संपत्ती किंवा पत्नीपासून दूर असला, तरी देवांना आनंद देतो, त्याला आजार, शोक किंवा दुःख येत नाही; आणि जी स्त्री हे अतिशय भक्तीने करते, तिलाही नाही.