धर्मश्चार्थश्च कामश्च मोक्षश्चैवात्र कीर्त्यते सर्वेष्वपि पुराणेषु तद्विरुद्धं च यत्फलम्
धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष हे सर्व पुराणांत सांगितले आहेत, तसेच त्याच्या विरुद्ध असलेले फळही नमूद केले आहे.
सात्त्विकेषु पुराणेषु माहात्म्यमधिकं हरेः राजसेषु च माहात्म्यम् अधिकं ब्रह्मणो विदुः
सात्त्विक पुराणांत श्रीहरीचे महात्म्य जास्त सांगितले आहे; राजस पुराणांत ब्रह्मदेवाचे महात्म्य मुख्य मानले जाते.
तद्वदग्नेश्च माहात्म्यं तामसेषु शिवस्य च संकीर्णेषु सरस्वत्याः पितॄणां च निगद्यते
त्याचप्रमाणे, अग्नीचे महात्म्य, तामस पुराणांत शंकराचे महात्म्य, आणि मिश्र पुराणांत सरस्वती व पितरांचे महात्म्य सांगितले आहे.
अष्टादश पुराणानि कृत्वा सत्यवतीसुतः भारताख्यानमखिलं चक्रे तदुपबृंहितम् लक्षेणैकेन यत्प्रोक्तं वेदार्थपरिबृंहितम्
सत्यवतीच्या पुत्राने अठरा पुराणे रचली आणि संपूर्ण भारतकथा तयार केली, जी एक लाख श्लोकांनी वाढवली गेली आणि वेदांच्या अर्थाने समृद्ध झाली.
वाल्मीकिना तु यत्प्रोक्तं रामोपाख्यानमुत्तमम् ब्रह्मणाभिहितं यच्च शतकोटिप्रविस्तरम्
वाल्मीकींनी सांगितलेली आणि ब्रह्मदेवांनी घोषित केलेली, जी रामाची अत्युत्तम कथा आहे आणि जी शंभर कोटी विस्तारलेली आहे—
आहृत्य नारदायैवं तेन वाल्मीकये पुनः वाल्मीकिना च लोकेषु धर्मकामार्थसाधनम् एवं सपादाः पञ्चैते लक्षा मर्त्ये प्रकीर्तिताः
ती कथा नारदासाठी गोळा करून, पुन्हा वाल्मीकीसाठी सांगितली गेली. आणि वाल्मीकींनी लोकांमध्ये धर्म, काम आणि अर्थ मिळवण्यासाठी ती सांगितली. अशी ही पाच लाख पंचवीस हजार ओवींची कथा माणसांत प्रसिद्ध आहे.
पुरातनस्य कल्पस्य पुराणानि विदुर्बुधाः धन्यं यशस्यमायुष्यं पुराणानामनुक्रमम् यः पठेच्छृणुयाद्वापि स याति परमां गतिम्
ज्ञानी लोक प्राचीन कल्पातील या पुराणांना ओळखतात. पुराणांची ही माळ धन्य, कीर्तिवंत आणि आयुष्य वाढवणारी आहे. जो कोणी ती वाचतो किंवा ऐकतो, तो परमपदाला पोहोचतो.
इदं पवित्रं यशसो निधानम् इदं पितॄणामतिवल्लभं च इदं च देवेष्व् अमृतायितं च नित्यं त्विदं पापहरं च पुंसाम्
हे शुद्ध आहे, कीर्तीचे खजिना आहे, पितरांना फार प्रिय आहे आणि देवांमध्ये अमृतासारखे आहे. हे नेहमीच माणसांचे पाप दूर करते.
अतः परं प्रवक्ष्यामि दानधर्मानशेषतः व्रतोपवाससंयुक्तान् यथामत्स्योदितानिह
आता मी दानधर्म, व्रत आणि उपवास यांचे सर्व तपशील, येथे मत्स्यपुराणात सांगितल्याप्रमाणे, सांगतो.
महादेवस्य संवादे नारदस्य च धीमतः यथावृत्तं प्रवक्ष्यामि धर्मकामार्थसाधकम्
महादेव आणि मोठ्या बुद्धीच्या नारद यांचा संवाद जसा घडला, तसे मी सांगतो—जो धर्म, काम आणि अर्थ साधतो.
कैलासशिखरासीनम् अपृच्छन्नारदः पुरा विनयनमनङ्गारिम् अनङ्गाङ्गहरं हरम्
एकदा नारदांनी, अत्यंत नम्रतेने आणि अहंकार न ठेवता, कैलास शिखरावर बसलेल्या, मदनाचा आणि त्याच्या अंगांचा संहार करणाऱ्या हराला प्रश्न विचारला.
भगवन्देवदेवेश ब्रह्मविष्ण्विन्द्रनायक श्रीमदारोग्यरूपायुर् भाग्यसौभाग्यसम्पदा संयुक्तस्तव विष्णोर्वा पुमान्भक्तः कथं भवेत्
भगवन्, देवांचा देव, ब्रह्मा, विष्णु आणि इंद्रांचा प्रमुख, श्री, आरोग्य, सौंदर्य, दीर्घायुष्य, भाग्य आणि संपत्तीने युक्त—तुम्ही किंवा विष्णु यांचे भक्त कसे होता येईल?
नारी वा विधवा सर्वगुणसौभाग्यसंयुता क्रमान्मुक्तिप्रदं देव किंचिद्व्रतमिहोच्यताम्
किंवा एखादी स्त्री, जरी विधवा असली तरी सर्व गुण आणि सौभाग्याने युक्त असेल, ती हळूहळू मुक्ती कशी मिळवू शकते? हे देवा, त्यासाठी कोणते व्रत येथे सांग.
सम्यक्पृष्टं त्वया ब्रह्मन् सर्वलोकहितावहम् श्रुतमप्यत्र यच्छान्त्यै तद्व्रतं शृणु नारद
हे ब्राह्मण, तू सर्व लोकांच्या हितासाठी उत्तम प्रश्न विचारला आहेस. येथे जी शांतीसाठी ऐकली जाणारी व्रत आहे, ती ऐक, हे नारद.
नक्षत्रपुरुषं नाम व्रतं नारायणात्मकम् पादादि कुर्याद्विधिवद् विष्णुनामानुकीर्तनम्
नारायणस्वरूप असलेले 'नक्षत्रपुरुष' नावाचे व्रत, पायापासून वरपर्यंत, योग्य रीतीने, विष्णुच्या नावांचा जप करत करावे.
प्रतिमां वासुदेवस्य मूलर्क्षादिषु चार्चयेत् चैत्रमासं समासाद्य कृत्वा ब्राह्मणवाचनम्
चैत्र महिन्यात, मुळ नक्षत्रांपासून, ब्राह्मणाकडून वाचन करून, वासुदेवाची मूर्ती विधिपूर्वक पूजावी.
मूले नमो विश्वधराय पादौ गुल्फावनन्ताय च रोहिणीषु जङ्घे ऽभिपूज्ये वरदाय चैव द्वे जानुनी वाश्विकुमारऋक्षे
मूळ नक्षत्रात, पायांना 'विश्वधरा' म्हणून नमस्कार करावा; टाचांना 'गुल्फावनंत' म्हणून; रोहिणीमध्ये, पोटऱ्या 'वरद' म्हणून पूजाव्यात; आणि दोन जानू किंवा अश्विकुमार नक्षत्रात गुडघे पूजावेत.
पूर्वोत्तराषाढयुगे तथोरू नमः शिवायेत्यभिपूजनीयौ पूर्वोत्तराफल्गुनियुग्मके च मेढ्रं नमः पञ्चशराय पूज्यम्
पूर्वाषाढा आणि उत्तराषाढा या दोन्ही नक्षत्रांच्या संयोगात, मांड्या 'शिवा' म्हणून पूजाव्यात; पूर्वा आणि उत्तराफाल्गुनी या दोन्ही नक्षत्रांत, कटीला 'पंचशर' म्हणून नमस्कार करावा.
कटिं नमः शार्ङ्गधराय विष्णोः सम्पूजयेन्नारद कृत्तिकासु तथार्चयेद्भाद्रपदाद्वये च पार्श्वे नमः केशिनिषूदनाय
कटीला 'शार्ङ्गधरी विष्णु' म्हणून पूजावे, हे नारद. कृतिका आणि भाद्रपद या दोन्ही नक्षत्रांत, दोन्ही पार्श्वांना 'केशिनिषूदन' म्हणून नमस्कार करावा.
कुक्षिद्वयं नारद रेवतीषु दामोदरायेत्यभिपूजनीयम् ऋक्षे ऽनुराधासु च माधवाय नमस्तथोरःस्थलमेव पूज्यम्
दोन्ही कुशी, हे नारद, रेवती नक्षत्रात 'दामोदर' म्हणून पूजाव्यात; अनुराधा नक्षत्रात, छातीला 'माधव' म्हणून नमस्कार करावा.
पृष्ठं धनिष्ठासु च पूजनीयम् अघौघविध्वंसकराय तच्च श्रीशङ्खचक्रासिगदाधराय नमो विशाखासु भुजाश्च पूज्याः
धनिष्ठा नक्षत्रात पाठीला 'अघांचे समूह नष्ट करणारा' म्हणून पूजावे; विशाखा नक्षत्रात, बाहूंना 'शंख, चक्र, खड्ग आणि गदा धारण करणाऱ्या श्री' म्हणून नमस्कार करावा.
हस्ते तु हस्ता मधुसूदनाय नमो ऽभिपूज्या इति कैटभारेः पुनर्वसावङ्गुलिपूर्वभागाः साम्नामधीशाय नमो ऽभिपूज्याः
हस्त नक्षत्रात, हातांना 'मधुसूदन' म्हणून नमस्कार करावा; पुनर्वसू नक्षत्रात, बोटांच्या पुढील भागांना 'सामवेदांचा अधिपती' म्हणून नमस्कार करावा, हे नारद.
भुजंगनक्षत्रदिने नखानि सम्पूजयेन्मत्स्यशरीरभाजः कूर्मस्य पादौ शरणं व्रजामि ज्येष्ठासु कण्ठे हरिरर्चनीयः
सर्प नक्षत्राच्या दिवशी मत्स्याच्या शरीरातील नखांची पूजा करावी, कूर्माच्या पायांना वंदन करावं आणि त्यांचं आश्रय घ्यावं. ज्येष्ठा नक्षत्रात हरिच्या गळ्याची पूजा करावी.
श्रोत्रे वराहाय नमो ऽभिपूज्या जनार्दनस्य श्रवणेन सम्यक् पुष्ये मुखं दानवसूदनाय नमो नृसिंहाय च पूजनीयम्
कानांमध्ये वराहाला नमस्कार करून त्यांची पूजा करावी; जनार्दनाचं श्रवण केल्याने योग्य प्रकारे पूजन होतं. पुष्य नक्षत्रात दानवांचा संहार करणाऱ्या मुखाची पूजा करावी आणि नरसिंहाला नमस्कार करून त्यांचीही पूजा करावी.
नमो नमः कारणवामनाय स्वातीषु दन्ताग्रमथार्चनीयम् आस्यं हरेर्भार्गवनन्दनाय संपूजनीयं द्विज वारुणे तु
सर्व कारणांचा मूळ असलेल्या वामनाला वारंवार नमस्कार असो; स्वाती नक्षत्रात दातांच्या टोकांची पूजा करावी. भृगुच्या प्रिय हरिच्या मुखाची, द्विजांनो, पूजा करावी आणि वरुण नक्षत्रातही तीच पूजा करावी.
नमो ऽस्तु रामाय मघासु नासा संपूजनीया रघुनन्दनस्य मृगोत्तमाङ्गे नयने ऽभिपूज्ये नमो ऽस्तु ते राम विघूर्णिताक्ष
रामाला नमस्कार असो; मघा नक्षत्रात रघुकुलातील आनंद रामाच्या नाकाची पूजा करावी. मृग नक्षत्राच्या उत्तम भागात डोळ्यांची पूजा करावी; हलणाऱ्या डोळ्यांच्या रामाला नमस्कार असो.
बुद्धाय शान्ताय नमो ललाटं चित्रासु संपूज्यतमं मुरारेः शिरो ऽभिपूज्यं भरणीषु विष्णोर् नमो ऽस्तु विश्वेश्वर कल्किरूपिणे
शांत बुद्धाला नमस्कार असो; चित्रा नक्षत्रात मुरारिच्या कपाळाची पूजा करावी, कारण ती अत्यंत पूजनीय आहे. भरणी नक्षत्रात विष्णूचं डोकं पूजावं; विश्वेश्वर, कल्किरूप असलेल्या तुला नमस्कार असो.
आर्द्रासु केशाः पुरुषोत्तमस्य संपूजनीया हरये नमस्ते उपोषितेनर्क्षदिनेषु भक्त्या संपूजनीया द्विजपुंगवाः स्युः
आर्द्रा नक्षत्रात पुरुषोत्तमाच्या केसांची पूजा करावी; हरिला नमस्कार असो. उपवास आणि नक्षत्राच्या दिवशी, श्रेष्ठ ब्राह्मणांनी भक्तीभावाने पूजा करावी.
पूर्णे व्रते सर्वगुणान्विताय वाग्रूपशीलाय च सामगाय हैमीं विशालायतबाहुदण्डां मुक्ताफलेन्दूपलवज्रयुक्ताम्
व्रत पूर्ण झाल्यावर, सर्व गुणांनी युक्त, सामगायनाच्या रूप, वाणी आणि स्वभाव असलेल्या परमेश्वराला, सोन्याची, रुंद, लांब बाहू असलेली, मोती, चंद्रकांती आणि वज्रांनी सजवलेली शय्या अर्पण करावी.
जलस्य पूर्णे कलशे निविष्टाम् अर्चां हरेर्वस्त्रगवा सहैव शय्यां तथोपस्करभाजनादियुक्तां प्रदद्याद्द्विजपुंगवाय
पाण्याने भरलेल्या कलशात हरिची मूर्ती ठेवून, वस्त्र, गायी, शय्या आणि लागणारी भांडी यांसह ती श्रेष्ठ ब्राह्मणाला द्यावी.