यो दद्यात्तद्व्यतीपाते पीतोर्णायुगसंयुतम् राजसूयसहस्रस्य फलमाप्नोति मानवः हेमधेन्वा युतं तच्च ब्रह्मलोकफलप्रदम्
जो कोणी हे पुराण त्याच्या वाचनाच्या वेळी, लोकर असलेल्या वस्त्रासह दान करतो, त्याला हजार राजसूय यज्ञांचे फळ मिळते, सोन्याची गाय मिळते आणि ब्रह्मलोकाचे फळही मिळते.
चतुर्लक्षमिदं प्रोक्तं व्यासेनाद्भुतकर्मणा मत्पितुर्मम पित्रा च मया तुभ्यं निवेदितम्
हे चार लाख श्लोकांचे ग्रंथ अद्भुत कर्तृत्व असलेल्या व्यासांनी रचले, आणि माझ्या वडिलांनी, आजोबांनी व मी स्वतः तुला सांगितले.
इह लोकहितार्थाय संक्षिप्तं परमर्षिणा इदमद्यापि देवेषु शतकोटिप्रविस्तरम्
लोकांच्या कल्याणासाठी या महान ऋषीने हे संक्षिप्तपणे सांगितले; पण आजही, देवांमध्ये हे शंभर कोटी श्लोकांपर्यंत विस्तारले आहे.
उपभेदान्प्रवक्ष्यामि लोके ये सम्प्रतिष्ठिताः पाद्मे पुराणे यत्रोक्तं नरसिंहोपवर्णनम् तच्चाष्टादशसाहस्रं नारसिंहमिहोच्यते
आता मी जगात प्रसिद्ध असलेल्या उपविभागांचे वर्णन करतो: पद्मपुराणात जिथे नरसिंहाची कथा आहे, ते नरसिंहपुराण येथे अठरा हजार श्लोकांचे आहे असे सांगितले आहे.
नन्दाया यत्र माहात्म्यं कार्त्तिकेयेन वर्ण्यते नन्दीपुराणं तल्लोकैर् आख्यातमिति कीर्त्यते
जिथे कार्तिकेयाने नंदेचे महात्म्य सांगितले, ते नंदीपुराण लोकांमध्ये तसेच ओळखले जाते.
यत्र साम्बं पुरस्कृत्य भविष्यति कथानकम् प्रोच्यते तत्पुनर्लोके साम्बमेतन्मुनिव्रताः
जिथे सांबाला केंद्रस्थानी ठेवून कथा सांगितली जाते, तीही जगात सांबपुराण म्हणून ओळखली जाते, असे ऋषींनी सांगितले आहे.
पुरातनस्य कल्पस्य पुराणानि विदुर्बुधाः धन्यं यशस्यमायुष्यं पुराणानामनुक्रमम् एवमादित्यसंज्ञा च तत्रैव परिगद्यते
ज्ञानी लोक प्राचीन कल्पातील पुराणे ओळखतात; पुराणांचा क्रम धन, कीर्ती आणि दीर्घायुष्य देतो. तिथे आदित्य हे नावही सांगितले आहे.
अष्टादशभ्यस्तु पृथक् पुराणं यत्प्रदिश्यते विजानीध्वं द्विजश्रेष्ठास् तदेतेभ्यो विनिर्गतम्
अठरा पुराणांपासून वेगळे जे काही पुराण सांगितले जाते, हे द्विजश्रेष्ठांनो, ते याच पुराणांपासून उत्पन्न झालेले आहे असे समजा.
पञ्चाङ्गानि पुराणेषु आख्यानकमिति स्मृतम् सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च वंश्यानुचरितं चैव पुराणं पञ्चलक्षणम्
पुराणांमध्ये पाच अंगं मानली जातात: आख्यान, सृष्टी, प्रलय, वंश, मन्वंतर आणि वंशजांची कृत्ये—हेच पुराणाची पाच लक्षणे आहेत.
ब्रह्मविष्ण्वर्करुद्राणां माहात्म्यं भुवनस्य च ससंहारप्रदानां च पुराणे पञ्चवर्णके
ब्रह्मा, विष्णु, सूर्य, रुद्र आणि जगाचे महात्म्य, तसेच संहार आणि दान, या पाच प्रकारच्या पुराणांत सांगितले आहे.
धर्मश्चार्थश्च कामश्च मोक्षश्चैवात्र कीर्त्यते सर्वेष्वपि पुराणेषु तद्विरुद्धं च यत्फलम्
धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष हे सर्व पुराणांत सांगितले आहेत, तसेच त्याच्या विरुद्ध असलेले फळही नमूद केले आहे.
सात्त्विकेषु पुराणेषु माहात्म्यमधिकं हरेः राजसेषु च माहात्म्यम् अधिकं ब्रह्मणो विदुः
सात्त्विक पुराणांत श्रीहरीचे महात्म्य जास्त सांगितले आहे; राजस पुराणांत ब्रह्मदेवाचे महात्म्य मुख्य मानले जाते.
तद्वदग्नेश्च माहात्म्यं तामसेषु शिवस्य च संकीर्णेषु सरस्वत्याः पितॄणां च निगद्यते
त्याचप्रमाणे, अग्नीचे महात्म्य, तामस पुराणांत शंकराचे महात्म्य, आणि मिश्र पुराणांत सरस्वती व पितरांचे महात्म्य सांगितले आहे.
अष्टादश पुराणानि कृत्वा सत्यवतीसुतः भारताख्यानमखिलं चक्रे तदुपबृंहितम् लक्षेणैकेन यत्प्रोक्तं वेदार्थपरिबृंहितम्
सत्यवतीच्या पुत्राने अठरा पुराणे रचली आणि संपूर्ण भारतकथा तयार केली, जी एक लाख श्लोकांनी वाढवली गेली आणि वेदांच्या अर्थाने समृद्ध झाली.
वाल्मीकिना तु यत्प्रोक्तं रामोपाख्यानमुत्तमम् ब्रह्मणाभिहितं यच्च शतकोटिप्रविस्तरम्
वाल्मीकींनी सांगितलेली आणि ब्रह्मदेवांनी घोषित केलेली, जी रामाची अत्युत्तम कथा आहे आणि जी शंभर कोटी विस्तारलेली आहे—
आहृत्य नारदायैवं तेन वाल्मीकये पुनः वाल्मीकिना च लोकेषु धर्मकामार्थसाधनम् एवं सपादाः पञ्चैते लक्षा मर्त्ये प्रकीर्तिताः
ती कथा नारदासाठी गोळा करून, पुन्हा वाल्मीकीसाठी सांगितली गेली. आणि वाल्मीकींनी लोकांमध्ये धर्म, काम आणि अर्थ मिळवण्यासाठी ती सांगितली. अशी ही पाच लाख पंचवीस हजार ओवींची कथा माणसांत प्रसिद्ध आहे.
पुरातनस्य कल्पस्य पुराणानि विदुर्बुधाः धन्यं यशस्यमायुष्यं पुराणानामनुक्रमम् यः पठेच्छृणुयाद्वापि स याति परमां गतिम्
ज्ञानी लोक प्राचीन कल्पातील या पुराणांना ओळखतात. पुराणांची ही माळ धन्य, कीर्तिवंत आणि आयुष्य वाढवणारी आहे. जो कोणी ती वाचतो किंवा ऐकतो, तो परमपदाला पोहोचतो.
इदं पवित्रं यशसो निधानम् इदं पितॄणामतिवल्लभं च इदं च देवेष्व् अमृतायितं च नित्यं त्विदं पापहरं च पुंसाम्
हे शुद्ध आहे, कीर्तीचे खजिना आहे, पितरांना फार प्रिय आहे आणि देवांमध्ये अमृतासारखे आहे. हे नेहमीच माणसांचे पाप दूर करते.
अतः परं प्रवक्ष्यामि दानधर्मानशेषतः व्रतोपवाससंयुक्तान् यथामत्स्योदितानिह
आता मी दानधर्म, व्रत आणि उपवास यांचे सर्व तपशील, येथे मत्स्यपुराणात सांगितल्याप्रमाणे, सांगतो.
महादेवस्य संवादे नारदस्य च धीमतः यथावृत्तं प्रवक्ष्यामि धर्मकामार्थसाधकम्
महादेव आणि मोठ्या बुद्धीच्या नारद यांचा संवाद जसा घडला, तसे मी सांगतो—जो धर्म, काम आणि अर्थ साधतो.
कैलासशिखरासीनम् अपृच्छन्नारदः पुरा विनयनमनङ्गारिम् अनङ्गाङ्गहरं हरम्
एकदा नारदांनी, अत्यंत नम्रतेने आणि अहंकार न ठेवता, कैलास शिखरावर बसलेल्या, मदनाचा आणि त्याच्या अंगांचा संहार करणाऱ्या हराला प्रश्न विचारला.
भगवन्देवदेवेश ब्रह्मविष्ण्विन्द्रनायक श्रीमदारोग्यरूपायुर् भाग्यसौभाग्यसम्पदा संयुक्तस्तव विष्णोर्वा पुमान्भक्तः कथं भवेत्
भगवन्, देवांचा देव, ब्रह्मा, विष्णु आणि इंद्रांचा प्रमुख, श्री, आरोग्य, सौंदर्य, दीर्घायुष्य, भाग्य आणि संपत्तीने युक्त—तुम्ही किंवा विष्णु यांचे भक्त कसे होता येईल?
नारी वा विधवा सर्वगुणसौभाग्यसंयुता क्रमान्मुक्तिप्रदं देव किंचिद्व्रतमिहोच्यताम्
किंवा एखादी स्त्री, जरी विधवा असली तरी सर्व गुण आणि सौभाग्याने युक्त असेल, ती हळूहळू मुक्ती कशी मिळवू शकते? हे देवा, त्यासाठी कोणते व्रत येथे सांग.
सम्यक्पृष्टं त्वया ब्रह्मन् सर्वलोकहितावहम् श्रुतमप्यत्र यच्छान्त्यै तद्व्रतं शृणु नारद
हे ब्राह्मण, तू सर्व लोकांच्या हितासाठी उत्तम प्रश्न विचारला आहेस. येथे जी शांतीसाठी ऐकली जाणारी व्रत आहे, ती ऐक, हे नारद.
नक्षत्रपुरुषं नाम व्रतं नारायणात्मकम् पादादि कुर्याद्विधिवद् विष्णुनामानुकीर्तनम्
नारायणस्वरूप असलेले 'नक्षत्रपुरुष' नावाचे व्रत, पायापासून वरपर्यंत, योग्य रीतीने, विष्णुच्या नावांचा जप करत करावे.
प्रतिमां वासुदेवस्य मूलर्क्षादिषु चार्चयेत् चैत्रमासं समासाद्य कृत्वा ब्राह्मणवाचनम्
चैत्र महिन्यात, मुळ नक्षत्रांपासून, ब्राह्मणाकडून वाचन करून, वासुदेवाची मूर्ती विधिपूर्वक पूजावी.
मूले नमो विश्वधराय पादौ गुल्फावनन्ताय च रोहिणीषु जङ्घे ऽभिपूज्ये वरदाय चैव द्वे जानुनी वाश्विकुमारऋक्षे
मूळ नक्षत्रात, पायांना 'विश्वधरा' म्हणून नमस्कार करावा; टाचांना 'गुल्फावनंत' म्हणून; रोहिणीमध्ये, पोटऱ्या 'वरद' म्हणून पूजाव्यात; आणि दोन जानू किंवा अश्विकुमार नक्षत्रात गुडघे पूजावेत.
पूर्वोत्तराषाढयुगे तथोरू नमः शिवायेत्यभिपूजनीयौ पूर्वोत्तराफल्गुनियुग्मके च मेढ्रं नमः पञ्चशराय पूज्यम्
पूर्वाषाढा आणि उत्तराषाढा या दोन्ही नक्षत्रांच्या संयोगात, मांड्या 'शिवा' म्हणून पूजाव्यात; पूर्वा आणि उत्तराफाल्गुनी या दोन्ही नक्षत्रांत, कटीला 'पंचशर' म्हणून नमस्कार करावा.
कटिं नमः शार्ङ्गधराय विष्णोः सम्पूजयेन्नारद कृत्तिकासु तथार्चयेद्भाद्रपदाद्वये च पार्श्वे नमः केशिनिषूदनाय
कटीला 'शार्ङ्गधरी विष्णु' म्हणून पूजावे, हे नारद. कृतिका आणि भाद्रपद या दोन्ही नक्षत्रांत, दोन्ही पार्श्वांना 'केशिनिषूदन' म्हणून नमस्कार करावा.
कुक्षिद्वयं नारद रेवतीषु दामोदरायेत्यभिपूजनीयम् ऋक्षे ऽनुराधासु च माधवाय नमस्तथोरःस्थलमेव पूज्यम्
दोन्ही कुशी, हे नारद, रेवती नक्षत्रात 'दामोदर' म्हणून पूजाव्यात; अनुराधा नक्षत्रात, छातीला 'माधव' म्हणून नमस्कार करावा.