यत्र धर्मार्थकामानां मोक्षस्य च रसातले माहात्म्यं कथयामास कूर्मरूपी जनार्दनः
जिथे कूर्म रूपातील जनार्दनाने पाताळात धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष यांचे माहात्म्य सांगितले—
इन्द्रद्युम्नप्रसङ्गेन ऋषिभ्यः शक्रसंनिधौ अष्टादश सहस्राणि लक्ष्मीकल्पानुषङ्गिकम्
इंद्रद्युम्नाच्या संदर्भाने, इंद्राच्या उपस्थितीत ऋषींना लक्ष्मी कल्पाशी संबंधित अठरा हजार श्लोक सांगितले गेले.
यो दद्यादयने कूर्मं हेमकूर्मसमन्वितम् गोसहस्रप्रदानस्य फलं सम्प्राप्नुयान्नरः
जो कोणी अयनाच्या वेळी सोन्याच्या कासवासह कूर्म पुराण दान करतो, त्याला हजार गायी दान केल्याचे फळ मिळते.
श्रुतीनां यत्र कल्पादौ प्रवृत्त्यर्थं जनार्दनः मत्स्यरूपेण मनवे नरसिंहोपवर्णनम्
कल्पाच्या सुरुवातीला, जनार्दनाने मत्स्य रूप धारण करून, वेदांच्या कार्यासाठी मनुला नरसिंहाची कथा सांगितली—
अधिकृत्याब्रवीत्सप्तकल्पवृत्तं मुनीश्वराः तन्मात्स्यमिति जानीध्वं सहस्राणि चतुर्दश
महर्षींना सात कल्पांची कथा सांगून, हे 'मत्स्य पुराण' म्हणून ओळखा, ज्यात चौदा हजार श्लोक आहेत.
विषुवे हेममत्स्येन धेन्वा चैव समन्वितम् यो दद्यात्पृथिवी तेन दत्ता भवति चाखिला
जो कोणी विषुवाच्या वेळी सोन्याचा मत्स्य आणि गाय दान करतो, त्याने जणू संपूर्ण पृथ्वीच दान केली आहे.
यदा च गारुडे कल्पे विश्वाण्डाद्गरुडोद्भवम् अधिकृत्याब्रवीत्कृष्णो गारुडं तदिहोच्यते
गारुड कल्पात, विश्वाच्या अंड्यातून गरुडाचा जन्म कसा झाला हे श्रीकृष्णाने सांगितले होते, तेच गरुडाविषयीचे ज्ञान येथे सांगितले आहे.
तद् अष्टादशकं चैकं सहस्राणीह पठ्यते सौवर्णहंससंयुक्तं यो ददाति पुमानिह स सिद्धिं लभते मुख्यां शिवलोके च संस्थितिम्
येथे अठरा हजार श्लोकांचे, सुवर्ण हंसासह असलेले ग्रंथ वाचले जाते; जो कोणी हे दान करतो, त्याला शिवलोकात मुख्य सिद्धी आणि स्थान मिळते.
ब्रह्मा ब्रह्माण्डमाहात्म्यम् अधिकृत्याब्रवीत्पुनः तच्च द्वादशसाहस्रं ब्रह्माण्डं द्विशताधिकम्
ब्रह्मदेवाने पुन्हा ब्रह्मांडाच्या महात्म्याचा उल्लेख करून सांगितले की, ब्रह्मांडपुराण बारा हजार दोनशे श्लोकांचे आहे.
भविष्याणां च कल्पानां श्रूयते यत्र विस्तरः तद्ब्रह्माण्डपुराणं च ब्रह्मणा समुदाहृतम्
जिथे भविष्यातील कल्पांची सविस्तर माहिती ऐकायला मिळते, तेच ब्रह्मांडपुराण ब्रह्मदेवाने सांगितले आहे.
यो दद्यात्तद्व्यतीपाते पीतोर्णायुगसंयुतम् राजसूयसहस्रस्य फलमाप्नोति मानवः हेमधेन्वा युतं तच्च ब्रह्मलोकफलप्रदम्
जो कोणी हे पुराण त्याच्या वाचनाच्या वेळी, लोकर असलेल्या वस्त्रासह दान करतो, त्याला हजार राजसूय यज्ञांचे फळ मिळते, सोन्याची गाय मिळते आणि ब्रह्मलोकाचे फळही मिळते.
चतुर्लक्षमिदं प्रोक्तं व्यासेनाद्भुतकर्मणा मत्पितुर्मम पित्रा च मया तुभ्यं निवेदितम्
हे चार लाख श्लोकांचे ग्रंथ अद्भुत कर्तृत्व असलेल्या व्यासांनी रचले, आणि माझ्या वडिलांनी, आजोबांनी व मी स्वतः तुला सांगितले.
इह लोकहितार्थाय संक्षिप्तं परमर्षिणा इदमद्यापि देवेषु शतकोटिप्रविस्तरम्
लोकांच्या कल्याणासाठी या महान ऋषीने हे संक्षिप्तपणे सांगितले; पण आजही, देवांमध्ये हे शंभर कोटी श्लोकांपर्यंत विस्तारले आहे.
उपभेदान्प्रवक्ष्यामि लोके ये सम्प्रतिष्ठिताः पाद्मे पुराणे यत्रोक्तं नरसिंहोपवर्णनम् तच्चाष्टादशसाहस्रं नारसिंहमिहोच्यते
आता मी जगात प्रसिद्ध असलेल्या उपविभागांचे वर्णन करतो: पद्मपुराणात जिथे नरसिंहाची कथा आहे, ते नरसिंहपुराण येथे अठरा हजार श्लोकांचे आहे असे सांगितले आहे.
नन्दाया यत्र माहात्म्यं कार्त्तिकेयेन वर्ण्यते नन्दीपुराणं तल्लोकैर् आख्यातमिति कीर्त्यते
जिथे कार्तिकेयाने नंदेचे महात्म्य सांगितले, ते नंदीपुराण लोकांमध्ये तसेच ओळखले जाते.
यत्र साम्बं पुरस्कृत्य भविष्यति कथानकम् प्रोच्यते तत्पुनर्लोके साम्बमेतन्मुनिव्रताः
जिथे सांबाला केंद्रस्थानी ठेवून कथा सांगितली जाते, तीही जगात सांबपुराण म्हणून ओळखली जाते, असे ऋषींनी सांगितले आहे.
पुरातनस्य कल्पस्य पुराणानि विदुर्बुधाः धन्यं यशस्यमायुष्यं पुराणानामनुक्रमम् एवमादित्यसंज्ञा च तत्रैव परिगद्यते
ज्ञानी लोक प्राचीन कल्पातील पुराणे ओळखतात; पुराणांचा क्रम धन, कीर्ती आणि दीर्घायुष्य देतो. तिथे आदित्य हे नावही सांगितले आहे.
अष्टादशभ्यस्तु पृथक् पुराणं यत्प्रदिश्यते विजानीध्वं द्विजश्रेष्ठास् तदेतेभ्यो विनिर्गतम्
अठरा पुराणांपासून वेगळे जे काही पुराण सांगितले जाते, हे द्विजश्रेष्ठांनो, ते याच पुराणांपासून उत्पन्न झालेले आहे असे समजा.
पञ्चाङ्गानि पुराणेषु आख्यानकमिति स्मृतम् सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च वंश्यानुचरितं चैव पुराणं पञ्चलक्षणम्
पुराणांमध्ये पाच अंगं मानली जातात: आख्यान, सृष्टी, प्रलय, वंश, मन्वंतर आणि वंशजांची कृत्ये—हेच पुराणाची पाच लक्षणे आहेत.
ब्रह्मविष्ण्वर्करुद्राणां माहात्म्यं भुवनस्य च ससंहारप्रदानां च पुराणे पञ्चवर्णके
ब्रह्मा, विष्णु, सूर्य, रुद्र आणि जगाचे महात्म्य, तसेच संहार आणि दान, या पाच प्रकारच्या पुराणांत सांगितले आहे.
धर्मश्चार्थश्च कामश्च मोक्षश्चैवात्र कीर्त्यते सर्वेष्वपि पुराणेषु तद्विरुद्धं च यत्फलम्
धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष हे सर्व पुराणांत सांगितले आहेत, तसेच त्याच्या विरुद्ध असलेले फळही नमूद केले आहे.
सात्त्विकेषु पुराणेषु माहात्म्यमधिकं हरेः राजसेषु च माहात्म्यम् अधिकं ब्रह्मणो विदुः
सात्त्विक पुराणांत श्रीहरीचे महात्म्य जास्त सांगितले आहे; राजस पुराणांत ब्रह्मदेवाचे महात्म्य मुख्य मानले जाते.
तद्वदग्नेश्च माहात्म्यं तामसेषु शिवस्य च संकीर्णेषु सरस्वत्याः पितॄणां च निगद्यते
त्याचप्रमाणे, अग्नीचे महात्म्य, तामस पुराणांत शंकराचे महात्म्य, आणि मिश्र पुराणांत सरस्वती व पितरांचे महात्म्य सांगितले आहे.
अष्टादश पुराणानि कृत्वा सत्यवतीसुतः भारताख्यानमखिलं चक्रे तदुपबृंहितम् लक्षेणैकेन यत्प्रोक्तं वेदार्थपरिबृंहितम्
सत्यवतीच्या पुत्राने अठरा पुराणे रचली आणि संपूर्ण भारतकथा तयार केली, जी एक लाख श्लोकांनी वाढवली गेली आणि वेदांच्या अर्थाने समृद्ध झाली.
वाल्मीकिना तु यत्प्रोक्तं रामोपाख्यानमुत्तमम् ब्रह्मणाभिहितं यच्च शतकोटिप्रविस्तरम्
वाल्मीकींनी सांगितलेली आणि ब्रह्मदेवांनी घोषित केलेली, जी रामाची अत्युत्तम कथा आहे आणि जी शंभर कोटी विस्तारलेली आहे—
आहृत्य नारदायैवं तेन वाल्मीकये पुनः वाल्मीकिना च लोकेषु धर्मकामार्थसाधनम् एवं सपादाः पञ्चैते लक्षा मर्त्ये प्रकीर्तिताः
ती कथा नारदासाठी गोळा करून, पुन्हा वाल्मीकीसाठी सांगितली गेली. आणि वाल्मीकींनी लोकांमध्ये धर्म, काम आणि अर्थ मिळवण्यासाठी ती सांगितली. अशी ही पाच लाख पंचवीस हजार ओवींची कथा माणसांत प्रसिद्ध आहे.
पुरातनस्य कल्पस्य पुराणानि विदुर्बुधाः धन्यं यशस्यमायुष्यं पुराणानामनुक्रमम् यः पठेच्छृणुयाद्वापि स याति परमां गतिम्
ज्ञानी लोक प्राचीन कल्पातील या पुराणांना ओळखतात. पुराणांची ही माळ धन्य, कीर्तिवंत आणि आयुष्य वाढवणारी आहे. जो कोणी ती वाचतो किंवा ऐकतो, तो परमपदाला पोहोचतो.
इदं पवित्रं यशसो निधानम् इदं पितॄणामतिवल्लभं च इदं च देवेष्व् अमृतायितं च नित्यं त्विदं पापहरं च पुंसाम्
हे शुद्ध आहे, कीर्तीचे खजिना आहे, पितरांना फार प्रिय आहे आणि देवांमध्ये अमृतासारखे आहे. हे नेहमीच माणसांचे पाप दूर करते.
अतः परं प्रवक्ष्यामि दानधर्मानशेषतः व्रतोपवाससंयुक्तान् यथामत्स्योदितानिह
आता मी दानधर्म, व्रत आणि उपवास यांचे सर्व तपशील, येथे मत्स्यपुराणात सांगितल्याप्रमाणे, सांगतो.
महादेवस्य संवादे नारदस्य च धीमतः यथावृत्तं प्रवक्ष्यामि धर्मकामार्थसाधकम्
महादेव आणि मोठ्या बुद्धीच्या नारद यांचा संवाद जसा घडला, तसे मी सांगतो—जो धर्म, काम आणि अर्थ साधतो.