इत्येते ह्यग्नयः प्रोक्ताः प्रणीता ये हि चाध्वरे समतीते तु सर्गे ये यामैः सह सुरोत्तमैः
अशी ही अग्नींची नावे सांगितली गेली — जे यज्ञात स्थिर आहेत आणि जे मागील सृष्टीत होते, तसेच रात्रीच्या श्रेष्ठ देवांसह.
स्वायम्भुवे ऽन्तरे पूर्वम् अग्नयस्ते ऽभिमानिनः एते विहरणीयेषु चेतनाचेतनेष्विह
स्वायंभुवाच्या आधीच्या काळात हे गर्विष्ठ अग्नी होते; येथे सजीव आणि निर्जीव यांच्यामध्ये ते संचार करतात.
स्थानाभिमानिनो ऽग्नीध्राः प्रागासन्हव्यवाहनाः काम्यनैमित्तिकाद्यास्ते ये ते कर्मस्ववस्थिताः
ज्यांना त्यांच्या स्थानाचा अभिमान आहे असे अग्नीध्र पूर्वी होम वाहून नेत असत; इच्छित आणि निमित्तिक असे जे आहेत, ते कर्मांमध्ये स्थिर आहेत.
पूर्वे मन्वन्तरे ऽतीते शुक्रैर्यामैश्च तैः सह एते देवगणैः सार्धं प्रथमस्यान्तरे मनोः
मागील मन्वंतरात, शुक्र आणि यम यांच्यासह, हे सर्व देवगणांसह प्रथम मन्वंतरात होते.
इत्येता योनयो ह्यक्ताः स्थानाख्या जातवेदसाम् स्वारोचिषादिषु ज्ञेयाः सवर्णान्तेषु सप्तसु
अशी ही अग्नी जाणणाऱ्यांची मूळ स्थाने सांगितली गेली; स्वरौचिषपासून सुरू होणाऱ्या सात सवर्णी मन्वंतरांत ती ओळखावीत.
तैरेवं तु प्रसंख्यातं साम्प्रतानागतेष्विह मन्वन्तरेषु सर्वेषु लक्षणं जातवेदसाम्
त्यांनीच या अग्नी जाणणाऱ्यांची लक्षणे सर्व गेलेल्या आणि येणाऱ्या मन्वंतरांसाठी सांगितली आहेत.
मन्वन्तरेषु सर्वेषु नानारूपप्रयोजनैः वर्तन्ते वर्तमानैश्च यामैर्देवैः सहाग्नयः
सर्व मन्वंतरांत, विविध रूपे आणि हेतूंनी, हे अग्नी सध्याच्या यम आणि देवांसह अस्तित्वात आहेत.
अनागतैः सुरैः सार्धं वत्स्यन्तो ऽनागतास्त्वथ इत्येष प्रचयो ऽग्नीनां मया प्रोक्तो यथाक्रमम् विस्तरेणानुपूर्व्या च किमन्यच्छ्रोतुमिच्छथ
आणि भविष्यात येणाऱ्या देवांसह, येणारे अग्नीही राहतील; मी अग्नींचा हा क्रमवार आणि सविस्तर उल्लेख केला — आणखी काय ऐकायचे आहे?
इदानीं प्राह यद्विष्णुः पृष्टः परममुत्तमम् तदिदानीं समाचक्ष्व धर्माधर्मस्य विस्तरम्
आता, जे विष्णूंनी विचारल्यावर सांगितले ते सर्वोच्च आणि उत्तम तत्त्व, ते कृपया सविस्तरपणे धर्म आणि अधर्म यांचा विस्तार सांग.
एवमेकार्णवे तस्मिन् मत्स्यरूपी जनार्दनः विस्तारमादिसर्गस्य प्रतिसर्गस्य चाखिलम्
त्या एकाच महासागरात, मत्स्यरूपातील जनार्दनांनी सृष्टीच्या आणि पुन्हा निर्माणाच्या सर्व कथा सविस्तर सांगितल्या.
कथयामास विश्वात्मा मनवे सूर्यसूनवे कर्मयोगं च सांख्यं च यथावद्विस्तरान्वितम्
विश्वात्म्याने सूर्यपुत्र मनूला कर्मयोग आणि सांख्य यांचा योग्य आणि सविस्तर उपदेश केला.
श्रोतुमिच्छामहे सूत कर्मयोगस्य लक्षणम् यस्मादविदितं लोके न किंचित्तव सुव्रत
हे सूत, आम्हाला कर्मयोगाची लक्षणे ऐकायची आहेत, कारण या जगात काहीही तुझ्या ज्ञानापासून लपलेले नाही, हे पुण्यशील.
कर्मयोगं च वक्ष्यामि यथा विष्णुविभाषितम् ज्ञानयोगसहस्राद्धि कर्मयोगः प्रशस्यते
मी कर्मयोग विष्णूंनी जसा सांगितला तसा स्पष्ट करीन, कारण ज्ञानयोगाच्या हजार मार्गांपेक्षा कर्मयोग श्रेष्ठ मानला गेला आहे.
कर्मयोगोद्भवं ज्ञानं तस्मात्तत्परमं पदम् कर्मज्ञानोद्भवं ब्रह्म न च ज्ञानमकर्मणः
कर्मयोगातून ज्ञान मिळते; म्हणून तेच सर्वोच्च स्थान आहे. कर्म आणि ज्ञान यांच्या योगातून ब्रह्म मिळते, फक्त ज्ञानाने, कर्माशिवाय, मिळत नाही.
तस्मात्कर्मणि युक्तात्मा तत्त्वमाप्नोति शाश्वतम् वेदो ऽखिलो धर्ममूलम् आचारश्चैव तद्विदाम्
म्हणून जो मनुष्य आपल्या कृत्यांमध्ये एकाग्र राहतो, तो शाश्वत सत्य प्राप्त करतो. संपूर्ण वेद हे धर्माचे मूळ आहे, आणि वेद जाणणाऱ्यांचा आचारसुद्धा तितकाच महत्त्वाचा आहे.
अष्टावात्मगुणास् तस्मिन् प्रधानत्वेन संस्थिताः दया सर्वेषु भूतेषु क्षान्ती रक्षातुरस्य तु
त्या ठिकाणी आत्म्याचे आठ गुण मुख्यत्वे स्थिर आहेत — सर्व प्राण्यांवर दया, आणि जे संरक्षण मागतात त्यांच्यावर सहनशीलता.
अनसूया तथा लोके शौचमन्तर्बहिर्द्विजाः अनायासेषु कार्येषु माङ्गल्याचारसेवनम्
तसेच, लोकांमध्ये द्वेष न ठेवणे, द्विजांसाठी अंतर्बाह्य शुद्धता, सहजपणे आपली कर्तव्ये पार पाडणे, आणि शुभ आचारांचे पालन करणे.
न च द्रव्येषु कार्पण्यम् आर्तेषूपार्जितेषु च तथास्पृहा परद्रव्ये परस्त्रीषु च सर्वदा
संपत्तीबद्दल कंजूषपणा करू नये, अगदी संकटात मिळवलेल्या संपत्तीबद्दलही नाही. तसेच, दुसऱ्याच्या संपत्ती किंवा दुसऱ्याच्या स्त्रीकडे कधीच आसक्ती ठेवू नये.
अष्टावात्मगुणाः प्रोक्ताः पुराणस्य तु कोविदैः अयमेव क्रियायोगो ज्ञानयोगस्य साधकः
हे आत्म्याचे आठ गुण पुराण जाणणाऱ्यांनी सांगितले आहेत. हीच क्रियायोगाची साधना आहे, जी ज्ञानाच्या मार्गाला पोहोचवते.
कर्मयोगं विना ज्ञानं कस्यचिन् नेह दृश्यते श्रुतिस्मृत्युदितं धर्मम् उपतिष्ठेत्प्रयत्नतः
कर्मयोगाशिवाय कोणालाही येथे ज्ञान प्राप्त होत नाही. म्हणून, श्रुती आणि स्मृतींमध्ये सांगितलेला धर्म मन लावून आचरण करावा.
देवतानां पितॄणां च मनुष्याणां च सर्वदा कुर्यादहरहर्यज्ञैर् भूतर्षिगणतर्पणम्
नेहमी देव, पितर आणि माणसांचे दररोज यज्ञादि करून, सर्व भूत, ऋषी आणि गृहीतांचे तृप्ती साधावी.
स्वाध्यायैरर्चयेच्चर्षीन् होमैर्विद्वान्यथाविधि पितॄञ्छ्राद्धैर् अन्नदानैर् भूतानि बलिकर्मभिः
स्वाध्यायाने ऋषींची पूजा करावी, विधिप्रमाणे होमांनी पितरांची, अन्नदानाने प्राण्यांची, आणि बलिकर्मांनी भूतांची तृप्ती करावी.
पञ्चैते विहिता यज्ञाः पञ्चसूनापनुत्तये कण्डनी पेषणी चुल्ली जलकुम्भी प्रमार्जनी
ही पाच यज्ञ पाच गृहस्थांच्या हिंसेपासून मुक्त होण्यासाठी सांगितली आहेत — उखळ, जातं, चुल, पाण्याचा कलश आणि झाडू.
पञ्च सूना गृहस्थस्य तेन स्वर्गं न गच्छति तत्पापनाशनायामी पञ्च यज्ञाः प्रकीर्तिताः
ही पाच हिंसा गृहस्थाच्या वाट्याला येतात; त्यामुळे तो स्वर्गास पात्र होत नाही. त्या पापांच्या नाशासाठी हे पाच यज्ञ सांगितले आहेत.
द्वाविंशतिस्तथाष्टौ च ये संस्काराः प्रकीर्तिताः तद्युक्तो ऽपि न मोक्षाय यस्त्वात्मगुणवर्जितः
ज्याच्याकडे दोनवीस आणि आठ असे सर्व संस्कार असले, तरी आत्म्याचे गुण नसतील, तर तो मोक्ष मिळवू शकत नाही.
तस्मादात्मगुणोपेतः श्रुतिकर्म समाचरेत् गोब्राह्मणानां वित्तेन सर्वदा भद्रमाचरेत्
म्हणून, आत्म्याचे गुण असलेला मनुष्य श्रुतीने सांगितलेली कर्मे करावी, आणि आपल्या संपत्तीने नेहमी गायी व ब्राह्मणांचे कल्याण साधावे.
गोभूहिरण्यवासोभिर् गन्धमाल्योदकेन च पूजयेद्ब्रह्मविष्ण्वर्करुद्रवस्वात्मकं शिवम्
गायी, जमीन, सोने, वस्त्रे, सुगंधी फुले आणि पाण्याने, ब्रह्मा, विष्णु, सूर्य, रुद्र, अग्नी आणि आत्मा स्वरूप असलेल्या शुभ परमेश्वराची पूजा करावी.
व्रतोपवासैर् विधिवच्छ्रद्धया च विमत्सरः यो ऽसाव् अतीन्द्रियः शान्तः सूक्ष्मो ऽव्यक्तः सनातनः वासुदेवो जगन्मूर्तिस् तस्य सम्भूतयो ह्य् अमी
व्रत, उपवास, योग्य विधीने, श्रद्धेने आणि द्वेष न ठेवता — जो इंद्रियांच्या पलीकडचा, शांत, सूक्ष्म, अव्यक्त, सनातन, वासुदेव आणि जगाचा मूळ आहे, त्याच्यापासून हे सर्व प्रपंच निर्माण झाले आहेत.
ब्रह्मा विष्णुश्च भगवान् मार्तण्डो वृषवाहनः अष्टौ च वसवस्तद्वद् एकादश गणाधिपाः लोकपालाधिपाश्चैव पितरो मातरस्तथा
ब्रह्मा, विष्णु, भगवंत, सूर्य, वृषध्वज, आठ वसु, अकरा गणांचे अधिपती, लोकपाल, पितर आणि मातृगण — हे सर्व त्याच्याच विभूती आहेत.
इमा विभूतयः प्रोक्ताश् चराचरसमन्विताः ब्रह्माद्याश् चतुरो मूलम् अव्यक्ताधिपतिः स्मृतः
ही विभूती जड व सजीव अशा सर्व गोष्टींनी युक्त आहेत. ब्रह्मा व इतर चारही, हे सर्व अव्यक्ताचे अधिपती म्हणून ओळखले जातात.