पिबन्नपः स वसति समुद्रे वडवामुखे समुद्रवासिनः पुत्रः सहरक्षो विभाव्यते
पाणी पितो आणि समुद्रातील वडवामुखात वास करतो; समुद्रात राहणाऱ्याचा पुत्र, सहरक्षक, विशेष ओळखला जातो.
सहरक्षस्तु वै कामान् गृहे स वसते नृणाम् क्रव्यादग्निः सुतस्तस्य पुरुषान्यो ऽत्ति वै मृतान्
सहरक्षक माणसांच्या घरात राहतो आणि त्यांची इच्छापूर्ती करतो; त्याचा पुत्र, मांसभक्षक अग्नी, मरण पावलेल्या माणसांना खातो.
इत्येते पावकस्याग्नेर् द्विजैः पुत्राः प्रकीर्तिताः ततः सुतास्तु सौवीर्याद् गन्धर्वैरसुरैर् हृताः
अशा प्रकारे पावक अग्नीचे हे पुत्र द्विजांनी प्रसिद्ध केले आहेत; त्यानंतर त्याचे सामर्थ्यवान पुत्र गंधर्व आणि असुरांनी पळवले.
मथितो यस्त्वरण्यां तु सो ऽग्निराप समिन्धनम् आयुर् नाम्ना तु भगवान् पशौ यस्तु प्रणीयते
जो अग्नी जंगलात मंथन करून उत्पन्न झाला, त्याने इंधन मिळवले; आयुष्य नावाचा भगवंत पशूजवळ नेला जातो.
आयुषो महिमान्पुत्रो दहनस्तु ततः सुतः पाकयज्ञेष्व् अभीमानी हुतं हव्यं भुनक्ति यः
आयुष्याचा सामर्थ्यशाली पुत्र म्हणजे दहन; तो पक्क्या यज्ञात, अर्पण केलेले हविष्य भक्षण करणारा पुत्र आहे.
सर्वस्माद्देवलोकाच्च हव्यं कव्यं भुनक्ति यः पुत्रो ऽस्य सहितो ह्यग्निर् अद्भुतः स महायशाः
जो सर्व देवांच्या लोकांतून हविष्य आणि पितरांचे काव्य भक्षण करतो, त्याचा सहकारी अद्भुत आणि महायशस्वी अग्नी आहे.
प्रायश्चित्तेष्वभीमानी हृतं हव्यं भुनक्ति यः अद्भुतस्य सुतो वीरो देवांशस्तु महान्स्मृतः
प्रायश्चित्ताच्या विधींमध्ये गर्व करणारा जो आहे, तो चोरलेली होमाची वस्तू स्वतःच खातो. अद्भुताचा पुत्र हा पराक्रमी आहे आणि देवांमध्ये त्याला मोठा म्हणून ओळखतात.
विविधाग्निस्ततस्तस्य तस्य पुत्रो महाकविः विविधाग्निसुतादर्काद् अग्नयो ऽष्टौ सुताः स्मृताः
त्याच्यापासून अनेक प्रकारचे अग्नी निर्माण झाले; त्याचा पुत्र हा मोठा कवी आहे. विविध अग्नींच्या पुत्रांपासून, त्यांच्या उष्णतेमुळे, आठ अग्नी जन्मले असे मानले जाते.
काम्यास्विष्टिष्वभीमानी रक्षोहायतिकृच्च यः सुरभिर्वसुमान्नादो हर्यश्वश्चैव रुक्मवान्
इच्छित यज्ञांमध्ये गर्व करणारा आणि राक्षस व शत्रूंचा नाश करणारा — सुरभि, वसुमान, नाद, हर्यश्व आणि रुक्मवान — हे आहेत.
प्रवर्ग्यः क्षेमवांश्चैव इत्यष्टौ च प्रकीर्तिताः शुच्यग्नेस्तु प्रजा ह्येषा अग्नयश्च चतुर्दश
प्रवर्ग्य आणि क्षेमवान — असे आठ जण प्रसिद्ध आहेत; हे शुद्ध अग्नीचे संतती आहेत आणि एकूण चौदा अग्नी आहेत.
इत्येते ह्यग्नयः प्रोक्ताः प्रणीता ये हि चाध्वरे समतीते तु सर्गे ये यामैः सह सुरोत्तमैः
अशी ही अग्नींची नावे सांगितली गेली — जे यज्ञात स्थिर आहेत आणि जे मागील सृष्टीत होते, तसेच रात्रीच्या श्रेष्ठ देवांसह.
स्वायम्भुवे ऽन्तरे पूर्वम् अग्नयस्ते ऽभिमानिनः एते विहरणीयेषु चेतनाचेतनेष्विह
स्वायंभुवाच्या आधीच्या काळात हे गर्विष्ठ अग्नी होते; येथे सजीव आणि निर्जीव यांच्यामध्ये ते संचार करतात.
स्थानाभिमानिनो ऽग्नीध्राः प्रागासन्हव्यवाहनाः काम्यनैमित्तिकाद्यास्ते ये ते कर्मस्ववस्थिताः
ज्यांना त्यांच्या स्थानाचा अभिमान आहे असे अग्नीध्र पूर्वी होम वाहून नेत असत; इच्छित आणि निमित्तिक असे जे आहेत, ते कर्मांमध्ये स्थिर आहेत.
पूर्वे मन्वन्तरे ऽतीते शुक्रैर्यामैश्च तैः सह एते देवगणैः सार्धं प्रथमस्यान्तरे मनोः
मागील मन्वंतरात, शुक्र आणि यम यांच्यासह, हे सर्व देवगणांसह प्रथम मन्वंतरात होते.
इत्येता योनयो ह्यक्ताः स्थानाख्या जातवेदसाम् स्वारोचिषादिषु ज्ञेयाः सवर्णान्तेषु सप्तसु
अशी ही अग्नी जाणणाऱ्यांची मूळ स्थाने सांगितली गेली; स्वरौचिषपासून सुरू होणाऱ्या सात सवर्णी मन्वंतरांत ती ओळखावीत.
तैरेवं तु प्रसंख्यातं साम्प्रतानागतेष्विह मन्वन्तरेषु सर्वेषु लक्षणं जातवेदसाम्
त्यांनीच या अग्नी जाणणाऱ्यांची लक्षणे सर्व गेलेल्या आणि येणाऱ्या मन्वंतरांसाठी सांगितली आहेत.
मन्वन्तरेषु सर्वेषु नानारूपप्रयोजनैः वर्तन्ते वर्तमानैश्च यामैर्देवैः सहाग्नयः
सर्व मन्वंतरांत, विविध रूपे आणि हेतूंनी, हे अग्नी सध्याच्या यम आणि देवांसह अस्तित्वात आहेत.
अनागतैः सुरैः सार्धं वत्स्यन्तो ऽनागतास्त्वथ इत्येष प्रचयो ऽग्नीनां मया प्रोक्तो यथाक्रमम् विस्तरेणानुपूर्व्या च किमन्यच्छ्रोतुमिच्छथ
आणि भविष्यात येणाऱ्या देवांसह, येणारे अग्नीही राहतील; मी अग्नींचा हा क्रमवार आणि सविस्तर उल्लेख केला — आणखी काय ऐकायचे आहे?
इदानीं प्राह यद्विष्णुः पृष्टः परममुत्तमम् तदिदानीं समाचक्ष्व धर्माधर्मस्य विस्तरम्
आता, जे विष्णूंनी विचारल्यावर सांगितले ते सर्वोच्च आणि उत्तम तत्त्व, ते कृपया सविस्तरपणे धर्म आणि अधर्म यांचा विस्तार सांग.
एवमेकार्णवे तस्मिन् मत्स्यरूपी जनार्दनः विस्तारमादिसर्गस्य प्रतिसर्गस्य चाखिलम्
त्या एकाच महासागरात, मत्स्यरूपातील जनार्दनांनी सृष्टीच्या आणि पुन्हा निर्माणाच्या सर्व कथा सविस्तर सांगितल्या.
कथयामास विश्वात्मा मनवे सूर्यसूनवे कर्मयोगं च सांख्यं च यथावद्विस्तरान्वितम्
विश्वात्म्याने सूर्यपुत्र मनूला कर्मयोग आणि सांख्य यांचा योग्य आणि सविस्तर उपदेश केला.
श्रोतुमिच्छामहे सूत कर्मयोगस्य लक्षणम् यस्मादविदितं लोके न किंचित्तव सुव्रत
हे सूत, आम्हाला कर्मयोगाची लक्षणे ऐकायची आहेत, कारण या जगात काहीही तुझ्या ज्ञानापासून लपलेले नाही, हे पुण्यशील.
कर्मयोगं च वक्ष्यामि यथा विष्णुविभाषितम् ज्ञानयोगसहस्राद्धि कर्मयोगः प्रशस्यते
मी कर्मयोग विष्णूंनी जसा सांगितला तसा स्पष्ट करीन, कारण ज्ञानयोगाच्या हजार मार्गांपेक्षा कर्मयोग श्रेष्ठ मानला गेला आहे.
कर्मयोगोद्भवं ज्ञानं तस्मात्तत्परमं पदम् कर्मज्ञानोद्भवं ब्रह्म न च ज्ञानमकर्मणः
कर्मयोगातून ज्ञान मिळते; म्हणून तेच सर्वोच्च स्थान आहे. कर्म आणि ज्ञान यांच्या योगातून ब्रह्म मिळते, फक्त ज्ञानाने, कर्माशिवाय, मिळत नाही.
तस्मात्कर्मणि युक्तात्मा तत्त्वमाप्नोति शाश्वतम् वेदो ऽखिलो धर्ममूलम् आचारश्चैव तद्विदाम्
म्हणून जो मनुष्य आपल्या कृत्यांमध्ये एकाग्र राहतो, तो शाश्वत सत्य प्राप्त करतो. संपूर्ण वेद हे धर्माचे मूळ आहे, आणि वेद जाणणाऱ्यांचा आचारसुद्धा तितकाच महत्त्वाचा आहे.
अष्टावात्मगुणास् तस्मिन् प्रधानत्वेन संस्थिताः दया सर्वेषु भूतेषु क्षान्ती रक्षातुरस्य तु
त्या ठिकाणी आत्म्याचे आठ गुण मुख्यत्वे स्थिर आहेत — सर्व प्राण्यांवर दया, आणि जे संरक्षण मागतात त्यांच्यावर सहनशीलता.
अनसूया तथा लोके शौचमन्तर्बहिर्द्विजाः अनायासेषु कार्येषु माङ्गल्याचारसेवनम्
तसेच, लोकांमध्ये द्वेष न ठेवणे, द्विजांसाठी अंतर्बाह्य शुद्धता, सहजपणे आपली कर्तव्ये पार पाडणे, आणि शुभ आचारांचे पालन करणे.
न च द्रव्येषु कार्पण्यम् आर्तेषूपार्जितेषु च तथास्पृहा परद्रव्ये परस्त्रीषु च सर्वदा
संपत्तीबद्दल कंजूषपणा करू नये, अगदी संकटात मिळवलेल्या संपत्तीबद्दलही नाही. तसेच, दुसऱ्याच्या संपत्ती किंवा दुसऱ्याच्या स्त्रीकडे कधीच आसक्ती ठेवू नये.
अष्टावात्मगुणाः प्रोक्ताः पुराणस्य तु कोविदैः अयमेव क्रियायोगो ज्ञानयोगस्य साधकः
हे आत्म्याचे आठ गुण पुराण जाणणाऱ्यांनी सांगितले आहेत. हीच क्रियायोगाची साधना आहे, जी ज्ञानाच्या मार्गाला पोहोचवते.
कर्मयोगं विना ज्ञानं कस्यचिन् नेह दृश्यते श्रुतिस्मृत्युदितं धर्मम् उपतिष्ठेत्प्रयत्नतः
कर्मयोगाशिवाय कोणालाही येथे ज्ञान प्राप्त होत नाही. म्हणून, श्रुती आणि स्मृतींमध्ये सांगितलेला धर्म मन लावून आचरण करावा.