पर्जन्यः पवमानस्तु द्वितीयः सो ऽनुदृश्यते पावकोष्णः समूह्यस्तु वोत्तरे सो ऽग्निरुच्यते
पर्जन्य आणि पवमान हे दुसरे आहेत; तो दिसत नाही. पावक नावाचा, उष्ण आणि एकत्र असलेला अग्नी उत्तरेला आहे असे म्हटले जाते.
हव्यसूदो ह्य् असंमृज्यः शामित्रः स विभाव्यते शतधामा सुधाज्योती रौद्रैश्वर्यः स उच्यते
होमाचा स्वीकार करणारा, स्वच्छ न करता येणारा, शमित्र नावाचा अग्नी ओळखला जातो. शतधामा, शुद्ध तुपाने तेजस्वी, रौद्र सामर्थ्य असलेला म्हणून ओळखला जातो.
ब्रह्मज्योतिर् वसुधामा ब्रह्मस्थानीय उच्यते अजैकपादुपस्थेयः स वै शालामुखो यतः
ब्रह्मज्योती, ज्याचं स्थान पृथ्वी आहे, तो ब्रह्मस्थानी म्हणून ओळखला जातो. अजैकपाद ज्याच्याजवळ जातो, तो शालामुख आहे, त्याच्यापासून तो उत्पन्न होतो.
अनिर्देश्यो ह्यहिर्बुध्न्यो बहिरन्ते तु दक्षिणौ पुत्रा ह्येते तु सर्वस्य उपस्थेया द्विजैः स्मृताः
वर्णन करता न येणारा अहिर्बुध्न्य हा बाहेर आणि दक्षिण टोकाला आहे; हे त्याचे पुत्र आहेत. हे सर्व द्विजांनी जाऊन पूजावेत असे स्मरण केले जाते.
ततो विहरणीयांस्तु वक्ष्याम्यष्टौ तु तान्सुतान् हौत्रियस्य सुतो ह्यग्निर् बर्हिषो हव्यवाहनः
आता मी जे आठजण फिरवावे लागतात त्यांच्याबद्दल सांगतो: होतृचा पुत्र, कुशावरचा अग्नी, आणि होम वाहणारा अग्नी.
प्रशंस्यो ऽग्निः प्रचेतास्तु द्वितीयः संसहायकः सुतो ह्यग्नेर् विश्ववेदा ब्राह्मणाच्छंसिरुच्यते
प्रशंसनीय अग्नी, प्रचेत, हा दुसरा आहे आणि सहाय्यक आहे; अग्नीचा पुत्र विश्ववेद, ब्राह्मणांचा स्तोत्रपठण करणारा म्हणून ओळखला जातो.
अपां योनिः स्मृतः स्वाम्भः सेतुर्नाम विभाव्यते धिष्ण्य आहरणा ह्येते सोमेनेज्यन्त वै द्विजैः
पाण्याचा उगम स्मरणात स्वांभ म्हणून ओळखला जातो, सेतु नावाने प्रसिद्ध आहे. धिष्ण्य अग्नी हे आणलेले आहेत; हे द्विजांनी सोमाने पूजले जातात.
ततो यः पावको नाम्ना यः सद्भिर्योग उच्यते अग्निः सो ऽवभृथो ज्ञेयो वरुणेन सहेज्यते
यानंतर पावक नावाचा अग्नी, जो सज्जनांनी एकरूप म्हणून सांगितला आहे, तो अवभृथ म्हणून ओळखावा; तो वरुणासह पूजला जातो.
हृदयस्य सुतो ह्यग्नेर् जठरे ऽसौ नृणां पचन् मन्युमाञ्जठरश्चाग्निर् विद्धाग्निः सततं स्मृतः
हृदयातील अग्नीचा पुत्र पोटात आहे, तो माणसांसाठी अन्न शिजवतो; जठरातील अग्नी नेहमी विद्ध अग्नी म्हणून स्मरणात आहे.
परस्परोत्थितो ह्यग्निर् भूतानीह विभुर्दहन् अग्नेर्मन्युमतः पुत्रो घोरः संवर्तकः स्मृतः
एकमेकांपासून उत्पन्न झालेला अग्नी सर्व भूतांना इथे जाळतो; अग्नीचा पुत्र, क्रोधयुक्त, घोर संवार्तक म्हणून ओळखला जातो.
पिबन्नपः स वसति समुद्रे वडवामुखे समुद्रवासिनः पुत्रः सहरक्षो विभाव्यते
पाणी पितो आणि समुद्रातील वडवामुखात वास करतो; समुद्रात राहणाऱ्याचा पुत्र, सहरक्षक, विशेष ओळखला जातो.
सहरक्षस्तु वै कामान् गृहे स वसते नृणाम् क्रव्यादग्निः सुतस्तस्य पुरुषान्यो ऽत्ति वै मृतान्
सहरक्षक माणसांच्या घरात राहतो आणि त्यांची इच्छापूर्ती करतो; त्याचा पुत्र, मांसभक्षक अग्नी, मरण पावलेल्या माणसांना खातो.
इत्येते पावकस्याग्नेर् द्विजैः पुत्राः प्रकीर्तिताः ततः सुतास्तु सौवीर्याद् गन्धर्वैरसुरैर् हृताः
अशा प्रकारे पावक अग्नीचे हे पुत्र द्विजांनी प्रसिद्ध केले आहेत; त्यानंतर त्याचे सामर्थ्यवान पुत्र गंधर्व आणि असुरांनी पळवले.
मथितो यस्त्वरण्यां तु सो ऽग्निराप समिन्धनम् आयुर् नाम्ना तु भगवान् पशौ यस्तु प्रणीयते
जो अग्नी जंगलात मंथन करून उत्पन्न झाला, त्याने इंधन मिळवले; आयुष्य नावाचा भगवंत पशूजवळ नेला जातो.
आयुषो महिमान्पुत्रो दहनस्तु ततः सुतः पाकयज्ञेष्व् अभीमानी हुतं हव्यं भुनक्ति यः
आयुष्याचा सामर्थ्यशाली पुत्र म्हणजे दहन; तो पक्क्या यज्ञात, अर्पण केलेले हविष्य भक्षण करणारा पुत्र आहे.
सर्वस्माद्देवलोकाच्च हव्यं कव्यं भुनक्ति यः पुत्रो ऽस्य सहितो ह्यग्निर् अद्भुतः स महायशाः
जो सर्व देवांच्या लोकांतून हविष्य आणि पितरांचे काव्य भक्षण करतो, त्याचा सहकारी अद्भुत आणि महायशस्वी अग्नी आहे.
प्रायश्चित्तेष्वभीमानी हृतं हव्यं भुनक्ति यः अद्भुतस्य सुतो वीरो देवांशस्तु महान्स्मृतः
प्रायश्चित्ताच्या विधींमध्ये गर्व करणारा जो आहे, तो चोरलेली होमाची वस्तू स्वतःच खातो. अद्भुताचा पुत्र हा पराक्रमी आहे आणि देवांमध्ये त्याला मोठा म्हणून ओळखतात.
विविधाग्निस्ततस्तस्य तस्य पुत्रो महाकविः विविधाग्निसुतादर्काद् अग्नयो ऽष्टौ सुताः स्मृताः
त्याच्यापासून अनेक प्रकारचे अग्नी निर्माण झाले; त्याचा पुत्र हा मोठा कवी आहे. विविध अग्नींच्या पुत्रांपासून, त्यांच्या उष्णतेमुळे, आठ अग्नी जन्मले असे मानले जाते.
काम्यास्विष्टिष्वभीमानी रक्षोहायतिकृच्च यः सुरभिर्वसुमान्नादो हर्यश्वश्चैव रुक्मवान्
इच्छित यज्ञांमध्ये गर्व करणारा आणि राक्षस व शत्रूंचा नाश करणारा — सुरभि, वसुमान, नाद, हर्यश्व आणि रुक्मवान — हे आहेत.
प्रवर्ग्यः क्षेमवांश्चैव इत्यष्टौ च प्रकीर्तिताः शुच्यग्नेस्तु प्रजा ह्येषा अग्नयश्च चतुर्दश
प्रवर्ग्य आणि क्षेमवान — असे आठ जण प्रसिद्ध आहेत; हे शुद्ध अग्नीचे संतती आहेत आणि एकूण चौदा अग्नी आहेत.
इत्येते ह्यग्नयः प्रोक्ताः प्रणीता ये हि चाध्वरे समतीते तु सर्गे ये यामैः सह सुरोत्तमैः
अशी ही अग्नींची नावे सांगितली गेली — जे यज्ञात स्थिर आहेत आणि जे मागील सृष्टीत होते, तसेच रात्रीच्या श्रेष्ठ देवांसह.
स्वायम्भुवे ऽन्तरे पूर्वम् अग्नयस्ते ऽभिमानिनः एते विहरणीयेषु चेतनाचेतनेष्विह
स्वायंभुवाच्या आधीच्या काळात हे गर्विष्ठ अग्नी होते; येथे सजीव आणि निर्जीव यांच्यामध्ये ते संचार करतात.
स्थानाभिमानिनो ऽग्नीध्राः प्रागासन्हव्यवाहनाः काम्यनैमित्तिकाद्यास्ते ये ते कर्मस्ववस्थिताः
ज्यांना त्यांच्या स्थानाचा अभिमान आहे असे अग्नीध्र पूर्वी होम वाहून नेत असत; इच्छित आणि निमित्तिक असे जे आहेत, ते कर्मांमध्ये स्थिर आहेत.
पूर्वे मन्वन्तरे ऽतीते शुक्रैर्यामैश्च तैः सह एते देवगणैः सार्धं प्रथमस्यान्तरे मनोः
मागील मन्वंतरात, शुक्र आणि यम यांच्यासह, हे सर्व देवगणांसह प्रथम मन्वंतरात होते.
इत्येता योनयो ह्यक्ताः स्थानाख्या जातवेदसाम् स्वारोचिषादिषु ज्ञेयाः सवर्णान्तेषु सप्तसु
अशी ही अग्नी जाणणाऱ्यांची मूळ स्थाने सांगितली गेली; स्वरौचिषपासून सुरू होणाऱ्या सात सवर्णी मन्वंतरांत ती ओळखावीत.
तैरेवं तु प्रसंख्यातं साम्प्रतानागतेष्विह मन्वन्तरेषु सर्वेषु लक्षणं जातवेदसाम्
त्यांनीच या अग्नी जाणणाऱ्यांची लक्षणे सर्व गेलेल्या आणि येणाऱ्या मन्वंतरांसाठी सांगितली आहेत.
मन्वन्तरेषु सर्वेषु नानारूपप्रयोजनैः वर्तन्ते वर्तमानैश्च यामैर्देवैः सहाग्नयः
सर्व मन्वंतरांत, विविध रूपे आणि हेतूंनी, हे अग्नी सध्याच्या यम आणि देवांसह अस्तित्वात आहेत.
अनागतैः सुरैः सार्धं वत्स्यन्तो ऽनागतास्त्वथ इत्येष प्रचयो ऽग्नीनां मया प्रोक्तो यथाक्रमम् विस्तरेणानुपूर्व्या च किमन्यच्छ्रोतुमिच्छथ
आणि भविष्यात येणाऱ्या देवांसह, येणारे अग्नीही राहतील; मी अग्नींचा हा क्रमवार आणि सविस्तर उल्लेख केला — आणखी काय ऐकायचे आहे?
इदानीं प्राह यद्विष्णुः पृष्टः परममुत्तमम् तदिदानीं समाचक्ष्व धर्माधर्मस्य विस्तरम्
आता, जे विष्णूंनी विचारल्यावर सांगितले ते सर्वोच्च आणि उत्तम तत्त्व, ते कृपया सविस्तरपणे धर्म आणि अधर्म यांचा विस्तार सांग.
एवमेकार्णवे तस्मिन् मत्स्यरूपी जनार्दनः विस्तारमादिसर्गस्य प्रतिसर्गस्य चाखिलम्
त्या एकाच महासागरात, मत्स्यरूपातील जनार्दनांनी सृष्टीच्या आणि पुन्हा निर्माणाच्या सर्व कथा सविस्तर सांगितल्या.