तेनासौ निगृहीतश्च न चचाल पदात्पदम् ततो ऽब्रवीद्वृषस्तं वै मुञ्च मां बलिनां वर
त्याने वृषभाला इतके घट्ट धरले की तो एक पाऊलही हलू शकला नाही. मग वृषभ म्हणाला, 'माझ्या ताकदीच्या श्रेष्ठा, मला सोड.'
न मयासादितस्तात बलवांस्त्वत्समः क्वचित् मम चान्यः समो वापि न हि मे बलसंख्यया मुञ्च तातेति च पुनः प्रीतस्ते ऽहं वरं वृणु
'बाबा, मी आजवर तुझ्यासारखा बलवान कोणीच पाहिला नाही, आणि माझ्याइतका सामर्थ्यवान दुसरा कोणीही नाही. मला सोड, आणि मी तुझ्यावर खूष आहे म्हणून एखादी वर माग.'
एवमुक्तो ऽब्रवीदेनं जीवन्मे त्वं क्व यास्यसि एष त्वां न विमोक्ष्यामि परस्वादं चतुष्पदम्
त्यावर तो म्हणाला, 'मी जिवंत असताना तू कुठे जाणार? मी तुला, किंवा दुसऱ्याच्या चार पायांच्या प्राण्याला सोडणार नाही.'
नास्माकं विद्यते तात पातकं स्तेयमेव च भक्ष्याभक्ष्यं तथा चैव पेयापेयं तथैव च
'बाबा, आमच्यासाठी ना पाप असतं, ना चोरी. आम्हाला काय खावं, काय पिऊ नये याचा भेदही नाही.'
द्विपदां बहवो ह्य् एते धर्म एष गवां स्मृतः कार्याकार्ये न वागम्यागमनं च तथैव च
'दोन पायांच्या माणसांसाठी असे अनेक नियम आहेत, पण गायींसाठी असा धर्म आहे की, काय करावं किंवा नको यावर येणं-जाण्याला बंदी नाही.'
गवां धर्मं तु वै श्रुत्वा संभ्रान्तस्तु विसृज्य तम् शक्त्यान्नपानदानात्तु गोपतिं संप्रसादयत्
गायींचा धर्म ऐकून तो घाबरला, त्याने वृषभाला सोडलं आणि आपल्या शक्तीनुसार अन्न-पाणी देऊन गायींच्या स्वामीला खूष करण्याचा प्रयत्न केला.
प्रसादिते गते तस्मिन् गोधर्मं भक्तितस्तु सः मनसैव समादध्यौ तन्निष्ठस्तत्परो हि सः
तो खूष होऊन निघून गेल्यावर, त्याने भक्तीने गायींच्या धर्मात मन लावलं आणि त्यातच एकाग्र राहिला.
ततो यवीयसः पत्नीं गौतमस्याभ्यपद्यत कृतावलेपां तां मत्वा सो ऽनड्वानिव न क्षमः
नंतर त्याने गौतमाची धाकटी, अभिमानी पत्नी जवळ केली. तिला वंध्या गायीप्रमाणे समजून त्याला तिचा उद्धटपणा सहन झाला नाही.
गोधर्मं तु परं मत्वा स्नुषां तामभ्यपद्यत निर्भर्त्स्य चैनं रुद्ध्वा च बाहुभ्यां सम्प्रगृह्य च
गायींचा धर्म श्रेष्ठ मानून त्याने आपल्या सूनजवळ गेला, तिला बोल लावले, आवरले आणि हातांनी पकडले.
भाव्यमर्थं तु तं ज्ञात्वा माहात्म्यात्तमुवाच सा विपर्ययं तु त्वं लब्ध्वा अनड्वानिव वर्तसे
घडणाऱ्या घटनेचा अर्थ समजून तिने आपल्या सामर्थ्याने त्याला सांगितले, 'ही उलटी परिस्थिती तुझ्यावर आली आहे, म्हणून तू वंध्या बैलासारखा वागतोस.'
गम्यागम्यं न जानीषे गोधर्मात्प्रार्थयन्सुताम् दुर्वृत्तं त्वां त्यजाम्यद्य गच्छ त्वं स्वेन कर्मणा
‘काय योग्य, काय अयोग्य हे तुला कळत नाही; गायींच्या धर्मातून कन्या मिळावी म्हणून तू वाईट वागलास, म्हणून मी आज तुला सोडते—जा, आपल्या कर्मानुसार वाग.'
काष्ठे समुद्गे प्रक्षिप्य गङ्गाम्भसि समुत्सृजत् यस्मात्त्वमन्धो वृद्धश्च भर्तव्यो दुरधिष्ठितः
तिने त्याला लाकडाच्या बेडीवर ठेवून गंगेच्या पाण्यात सोडून दिलं आणि म्हणाली, 'तू आंधळा, म्हातारा आणि सांभाळायला कठीण आहेस, म्हणून तुला टाकलं पाहिजे.'
तमुह्यमानं वेगेन स्रोतसो ऽभ्याशमागतः जग्राह तं स धर्मात्मा बलिर् वैरोचनिस्तदा
तो प्रवाहाच्या वेगाने वाहत असताना, धर्मात्मा विरोचनपुत्र बळी जवळ आला आणि त्याला पकडले.
अन्तःपुरे जुगोपैनं भक्ष्यभोज्यैश्च तर्पयन् प्रीतश्चैव वरेणैव च्छन्दयामास वै बलिम्
बळीने त्याला आपल्या अंतःपुरात ठेवले, उत्तम अन्न-पाण्याने तृप्त केले आणि खूष होऊन त्याला इच्छेप्रमाणे वर मागायला सांगितले.
तस्माच्च स वरं वव्रे पुत्रार्थे दानवर्षभः संतानार्थं महाभागभार्यायां मम मानद पुत्रान्धर्मार्थतत्त्वज्ञान् उत्पादयितुमर्हसि
म्हणून त्या दानवराजाने पुत्रप्राप्तीसाठी वर मागितला, "माझ्या भाग्यवती पत्नीला उत्तम पुत्र होऊ देत, जे धर्म, अर्थ आणि सत्य यांचं ज्ञान असतील, हे मान देणाऱ्या राजा, अशी कृपा करावी."
एवमुक्तो ऽथ देवर्षिस् तथास्त्वित्युक्तवान् प्रभुः स तस्य राजा स्वां भार्यां सुदेष्णां नाम प्राहिणोत् अन्धं वृद्धं च तं ज्ञात्वा न सा देवी जगाम ह
त्यावर त्या देवर्षीने "तथास्तु" असं उत्तर दिलं. मग त्या राजाने, तो अंध आणि वृद्ध आहे हे जाणून, स्वतःची पत्नी सुदेष्णा हिला त्याच्याकडे पाठवलं; पण राणी गेली नाही.
शूद्रां धात्रेयिकां तस्माव् अन्धाय प्राहिणोत्तदा तस्यां कक्षीवदादींश्च शूद्रयोनाव् ऋषिर् वशी
त्याऐवजी तिने एक शूद्र दासी त्याच्या सेवेसाठी पाठवली. त्या दासीपासून त्या ऋषीने कक्षीवत वगैरे शूद्र जातीचे पुत्र उत्पन्न केले.
जनयामास धर्मात्मा शूद्रान् इत्येवमादिकम् उवाच तं बली राजा दृष्ट्वा कक्षीवदादिकान्
त्या धर्मात्म्याने त्या दासीपासून शूद्र पुत्र जन्माला घातले. कक्षीवत वगैरे पुत्र पाहून त्या बलवान राजाने ऋषीला असे विचारले.
प्रवीणान् ऋषिधर्मस्य चेश्वरान् ब्रह्मवादिनः विद्वान् प्रत्यक्षधर्माणां बुद्धिमान् वृत्तिमाञ्छुचीन्
ते सर्व ऋषींच्या कर्तव्यांत पारंगत, वेदज्ञ, प्रत्यक्ष धर्म जाणणारे, बुद्धिमान, सदाचारी आणि शुद्ध होते.
ममैव चेति होवाच तं दीर्घतमसं बलिः नत्युवाच मुनिस्तं वै ममैवमिति चाब्रवीत्
बली म्हणाला, "हे पुत्र माझेच आहेत." त्यावर त्या ऋषीने नम्रपणे उत्तर दिलं, "हे पुत्र माझेच आहेत."
उत्पन्नाः शूद्रयोना तु भवच्छन्दे सुरोत्तम अन्धं वृद्धं च मां ज्ञात्वा सुदेष्णा महिषी तव प्राहिणोद् अवमानान्मे शूद्रां धात्रेयिकां नृप
हे पुत्र जरी शूद्र स्त्रीच्या पोटी जन्मले, तरी ते तुझ्या इच्छेनेच झाले आहेत, हे श्रेष्ठ. मी अंध आणि वृद्ध आहे हे जाणून तुझ्या राणी सुदेष्णाने मला शूद्र दासी पाठवली, हे राजन, हे माझा अपमान आहे.
ततः प्रसादयामास बलिस् तमृषिसत्तमम् बलिः सुदेष्णां तां भार्यां भर्त्सयामास दानवः
मग बलीने त्या श्रेष्ठ ऋषीला शांत करण्याचा प्रयत्न केला आणि दानवराजाने आपल्या पत्नी सुदेष्णा हिला रागावले.
पुनश्चैनाम् अलंकृत्य ऋषये प्रत्यपादयत् तां स दीर्घतमा देवीं तथा कृतवतीं तदा
नंतर बलीने सुदेष्णा हिला अलंकार घालून पुन्हा त्या ऋषीकडे पाठवलं; आणि राणीने सांगितल्याप्रमाणे वागली.
दध्ना लवणमिश्रेण त्व् अभ्यक्तं मधुकेन तु लिह माम् अजुगुप्सन्ती आपादतलमस्तकम् ततस्त्वं प्राप्स्यसे देवि पुत्रान्वै मनसेप्सितान्
"दही, मीठ आणि मध याने अंगाला लेप लाव आणि पायापासून डोक्यापर्यंत मला चाट, आणि तुझ्या मनात काहीही घृणा ठेवू नकोस; मग, हे राणी, तुला मनासारखे पुत्र मिळतील."
तस्य सा तद्वचो देवी सर्वं कृतवती तदा तस्य सापानम् आसाद्य देवी परिहरत्तदा
राणीने ऋषीने सांगितलेले सर्व केले; पण पिण्याचा भाग आला तेव्हा तिने ते टाळले.
तामुवाच ततः सो ऽथ यत्ते परिहृतं शुभे विनापानं कुमारं तु जनयिष्यसि पूर्वजम्
मग ऋषी म्हणाले, "हे शुभे, तू पिणं टाळलं आहेस, म्हणून तुला एक पुत्र होईल, पण तो मोठा असेल."
नार्हसि त्वं महाभाग पुत्रं मे दातुमीदृशम् तोषितश्च यथाशक्ति प्रसादं कुरु मे प्रभो
"हे भाग्यवती, मला असा पुत्र देऊ नकोस. मी शक्य तितका तृप्त आहे, म्हणून कृपा करावी, हे प्रभो."
तवापचाराद्देव्येष नान्यथा भविता शुभे नैव दास्यति पुत्रस्ते पौत्रौ वै दास्यते फलम्
"हे शुभे, तुझ्या या अपमानामुळे वेगळं काही होणार नाही; तुझा पुत्र तुला नातवंडं देणार नाही, पण तुझे नातवंडं फळ देतील."
तस्यापानं विना चैव योग्यभावो भविष्यति तस्माद् दीर्घतमाङ्गेषु कुक्षौ स्पृष्ट्वेदम् अब्रवीत्
तिने पिणं टाळल्यामुळे योग्यपणा येईल; म्हणून बलीने दीर्घतमस ऋषीच्या अंगाला स्पर्श करून असं सांगितलं.
प्राशितं यद्यदङ्गेषु न सोपस्थं शुचिस्मिते तेन तिष्ठन्ति ते गर्भे पौर्णमास्याम् इवोडुराट्
"हे हसतमुखे, अंगावर जिथे जिथे तू चाखलं, पण जननेंद्रियावर नाही, तिथे तितकं गर्भात राहील, जसं पौर्णिमेच्या रात्री पूर्ण चंद्र असतो."