अमोघरेतास्त्वं चापि न मां भजितुमर्हसि अस्मिन्न् एवं गते काले यथा वा मन्यसे प्रभो
'तुझे वीर्य कधीही निष्फळ होत नाही, म्हणून तू मला स्पर्श करू नकोस. या स्थितीत, प्रभो, तुला योग्य वाटेल तसे कर.'
एवमुक्तस्तथा सम्यग् बृहत्तेजा बृहस्पतिः कामात्मा स महात्मापि न मनः सो ऽभ्यवारयत्
अशी विनंती ऐकूनही, तेजस्वी बृहस्पती, जरी तो महात्मा होता, तरी इच्छेने आपल्या मनाला आवरू शकला नाही.
संबभूवैव धर्मात्मा तया सार्धमकामया उत्सृजन्तं तु तद्रेतोवाचं गर्भो ऽभ्यभाषत
ती अनिच्छुक असतानाही, त्या धर्मात्म्याने तिच्याशी संग केला. पण त्याचे वीर्य सोडताना, गर्भातील मूल बोलले.
भो तात वाचामधिप द्वयोर्नास्तीह संस्थितिः अमोघरेतास्त्वं चापि पूर्वं चाहमिहागतः
'हे वाणीचे अधिपती वडील, इथे दोघांना जागा नाही; तुझे वीर्य कधीही निष्फळ होत नाही, आणि मी आधीच येथे आलो आहे.'
सो ऽशपत्तं ततः क्रुद्ध एवमुक्तो बृहस्पतिः पुत्रं ज्येष्ठस्य वै भ्रातुर् गर्भस्थं भगवानृषिः
हे शब्द ऐकून, बृहस्पती ऋषी रागावला आणि आपल्या मोठ्या भावाच्या पत्नीच्या गर्भातील मुलाला शाप दिला.
यस्मात्त्वमीदृशे काले गर्भस्थो ऽपि निषेधसि मामेवमुक्तवांस्तस्मात् तमो दीर्घं प्रवेक्ष्यसि
'तू या अवस्थेत असूनही मला विरोध केला आणि असे बोललास, म्हणून तू दीर्घ काळ गडद अंधारात जाशील.'
ततो दीर्घतमा नाम शापादृषिरजायत अतो ऽंशजो बृहत्कीर्तिर् बृहस्पतिरिवौजसा
मग शापामुळे दीर्घतमास नावाचा एक ऋषी जन्माला आला. त्याच्यापासून बृहद्कीर्ती हा बृहस्पतीसारखा सामर्थ्यवान पुत्र झाला.
ऊर्ध्वरेतास्ततो ऽसौ वै वसते भ्रातुराश्रमे स धर्मान्सौरभेयांस्तु वृषभाच्छ्रुतवांस्ततः
तो ब्रह्मचर्याचे पालन करत आपल्या भावाच्या आश्रमात राहू लागला. तिथे त्याने धर्माचे आणि सौरभेयांचे ज्ञान वृषभाकडून मिळवले.
तस्य भ्राता पितृव्यो यश् चकार भरणं तदा तस्मिन्निवसतस्तस्य यदृच्छातस्तु वै वृषः
त्याचा काका, जो त्याचा भाऊही होता, त्या काळात त्याची देखभाल करत असे. तो तिथे राहत असताना एक वृषभ तिथे आला.
यज्ञार्थमाहृतान्दर्भांश् चचार सुरभीसुतः जग्राह तं दीर्घतमाः शृङ्गयोस्तु चतुष्पदम्
यज्ञासाठी सुरभीचा मुलगा कुशा गोळा करत होता. दीर्घतमासने त्या वृषभाला शिंगांनी पकडून धरले.
तेनासौ निगृहीतश्च न चचाल पदात्पदम् ततो ऽब्रवीद्वृषस्तं वै मुञ्च मां बलिनां वर
त्याने वृषभाला इतके घट्ट धरले की तो एक पाऊलही हलू शकला नाही. मग वृषभ म्हणाला, 'माझ्या ताकदीच्या श्रेष्ठा, मला सोड.'
न मयासादितस्तात बलवांस्त्वत्समः क्वचित् मम चान्यः समो वापि न हि मे बलसंख्यया मुञ्च तातेति च पुनः प्रीतस्ते ऽहं वरं वृणु
'बाबा, मी आजवर तुझ्यासारखा बलवान कोणीच पाहिला नाही, आणि माझ्याइतका सामर्थ्यवान दुसरा कोणीही नाही. मला सोड, आणि मी तुझ्यावर खूष आहे म्हणून एखादी वर माग.'
एवमुक्तो ऽब्रवीदेनं जीवन्मे त्वं क्व यास्यसि एष त्वां न विमोक्ष्यामि परस्वादं चतुष्पदम्
त्यावर तो म्हणाला, 'मी जिवंत असताना तू कुठे जाणार? मी तुला, किंवा दुसऱ्याच्या चार पायांच्या प्राण्याला सोडणार नाही.'
नास्माकं विद्यते तात पातकं स्तेयमेव च भक्ष्याभक्ष्यं तथा चैव पेयापेयं तथैव च
'बाबा, आमच्यासाठी ना पाप असतं, ना चोरी. आम्हाला काय खावं, काय पिऊ नये याचा भेदही नाही.'
द्विपदां बहवो ह्य् एते धर्म एष गवां स्मृतः कार्याकार्ये न वागम्यागमनं च तथैव च
'दोन पायांच्या माणसांसाठी असे अनेक नियम आहेत, पण गायींसाठी असा धर्म आहे की, काय करावं किंवा नको यावर येणं-जाण्याला बंदी नाही.'
गवां धर्मं तु वै श्रुत्वा संभ्रान्तस्तु विसृज्य तम् शक्त्यान्नपानदानात्तु गोपतिं संप्रसादयत्
गायींचा धर्म ऐकून तो घाबरला, त्याने वृषभाला सोडलं आणि आपल्या शक्तीनुसार अन्न-पाणी देऊन गायींच्या स्वामीला खूष करण्याचा प्रयत्न केला.
प्रसादिते गते तस्मिन् गोधर्मं भक्तितस्तु सः मनसैव समादध्यौ तन्निष्ठस्तत्परो हि सः
तो खूष होऊन निघून गेल्यावर, त्याने भक्तीने गायींच्या धर्मात मन लावलं आणि त्यातच एकाग्र राहिला.
ततो यवीयसः पत्नीं गौतमस्याभ्यपद्यत कृतावलेपां तां मत्वा सो ऽनड्वानिव न क्षमः
नंतर त्याने गौतमाची धाकटी, अभिमानी पत्नी जवळ केली. तिला वंध्या गायीप्रमाणे समजून त्याला तिचा उद्धटपणा सहन झाला नाही.
गोधर्मं तु परं मत्वा स्नुषां तामभ्यपद्यत निर्भर्त्स्य चैनं रुद्ध्वा च बाहुभ्यां सम्प्रगृह्य च
गायींचा धर्म श्रेष्ठ मानून त्याने आपल्या सूनजवळ गेला, तिला बोल लावले, आवरले आणि हातांनी पकडले.
भाव्यमर्थं तु तं ज्ञात्वा माहात्म्यात्तमुवाच सा विपर्ययं तु त्वं लब्ध्वा अनड्वानिव वर्तसे
घडणाऱ्या घटनेचा अर्थ समजून तिने आपल्या सामर्थ्याने त्याला सांगितले, 'ही उलटी परिस्थिती तुझ्यावर आली आहे, म्हणून तू वंध्या बैलासारखा वागतोस.'
गम्यागम्यं न जानीषे गोधर्मात्प्रार्थयन्सुताम् दुर्वृत्तं त्वां त्यजाम्यद्य गच्छ त्वं स्वेन कर्मणा
‘काय योग्य, काय अयोग्य हे तुला कळत नाही; गायींच्या धर्मातून कन्या मिळावी म्हणून तू वाईट वागलास, म्हणून मी आज तुला सोडते—जा, आपल्या कर्मानुसार वाग.'
काष्ठे समुद्गे प्रक्षिप्य गङ्गाम्भसि समुत्सृजत् यस्मात्त्वमन्धो वृद्धश्च भर्तव्यो दुरधिष्ठितः
तिने त्याला लाकडाच्या बेडीवर ठेवून गंगेच्या पाण्यात सोडून दिलं आणि म्हणाली, 'तू आंधळा, म्हातारा आणि सांभाळायला कठीण आहेस, म्हणून तुला टाकलं पाहिजे.'
तमुह्यमानं वेगेन स्रोतसो ऽभ्याशमागतः जग्राह तं स धर्मात्मा बलिर् वैरोचनिस्तदा
तो प्रवाहाच्या वेगाने वाहत असताना, धर्मात्मा विरोचनपुत्र बळी जवळ आला आणि त्याला पकडले.
अन्तःपुरे जुगोपैनं भक्ष्यभोज्यैश्च तर्पयन् प्रीतश्चैव वरेणैव च्छन्दयामास वै बलिम्
बळीने त्याला आपल्या अंतःपुरात ठेवले, उत्तम अन्न-पाण्याने तृप्त केले आणि खूष होऊन त्याला इच्छेप्रमाणे वर मागायला सांगितले.
तस्माच्च स वरं वव्रे पुत्रार्थे दानवर्षभः संतानार्थं महाभागभार्यायां मम मानद पुत्रान्धर्मार्थतत्त्वज्ञान् उत्पादयितुमर्हसि
म्हणून त्या दानवराजाने पुत्रप्राप्तीसाठी वर मागितला, "माझ्या भाग्यवती पत्नीला उत्तम पुत्र होऊ देत, जे धर्म, अर्थ आणि सत्य यांचं ज्ञान असतील, हे मान देणाऱ्या राजा, अशी कृपा करावी."
एवमुक्तो ऽथ देवर्षिस् तथास्त्वित्युक्तवान् प्रभुः स तस्य राजा स्वां भार्यां सुदेष्णां नाम प्राहिणोत् अन्धं वृद्धं च तं ज्ञात्वा न सा देवी जगाम ह
त्यावर त्या देवर्षीने "तथास्तु" असं उत्तर दिलं. मग त्या राजाने, तो अंध आणि वृद्ध आहे हे जाणून, स्वतःची पत्नी सुदेष्णा हिला त्याच्याकडे पाठवलं; पण राणी गेली नाही.
शूद्रां धात्रेयिकां तस्माव् अन्धाय प्राहिणोत्तदा तस्यां कक्षीवदादींश्च शूद्रयोनाव् ऋषिर् वशी
त्याऐवजी तिने एक शूद्र दासी त्याच्या सेवेसाठी पाठवली. त्या दासीपासून त्या ऋषीने कक्षीवत वगैरे शूद्र जातीचे पुत्र उत्पन्न केले.
जनयामास धर्मात्मा शूद्रान् इत्येवमादिकम् उवाच तं बली राजा दृष्ट्वा कक्षीवदादिकान्
त्या धर्मात्म्याने त्या दासीपासून शूद्र पुत्र जन्माला घातले. कक्षीवत वगैरे पुत्र पाहून त्या बलवान राजाने ऋषीला असे विचारले.
प्रवीणान् ऋषिधर्मस्य चेश्वरान् ब्रह्मवादिनः विद्वान् प्रत्यक्षधर्माणां बुद्धिमान् वृत्तिमाञ्छुचीन्
ते सर्व ऋषींच्या कर्तव्यांत पारंगत, वेदज्ञ, प्रत्यक्ष धर्म जाणणारे, बुद्धिमान, सदाचारी आणि शुद्ध होते.
ममैव चेति होवाच तं दीर्घतमसं बलिः नत्युवाच मुनिस्तं वै ममैवमिति चाब्रवीत्
बली म्हणाला, "हे पुत्र माझेच आहेत." त्यावर त्या ऋषीने नम्रपणे उत्तर दिलं, "हे पुत्र माझेच आहेत."