बलेश्च ब्रह्मणा दत्तो वरः प्रीतेन धीमतः महायोगित्वमायुश्च कल्पस्य परिमाणकम्
बळी या बुद्धिमान राजाला, ब्रह्मदेवाने प्रसन्न होऊन, महान योगशक्ती आणि कल्पाएवढे दीर्घायुष्य असा वर दिला.
संग्रामे चाप्यजेयत्वं धर्मे चैवोत्तमा मतिः त्रैकाल्यदर्शनं चैव प्राधान्यं प्रसवे तथा
त्याला युद्धात कोणीही जिंकू शकणार नाही असा वर, धर्मात श्रेष्ठ बुद्धी, तीन काळांचे ज्ञान आणि संततीमध्ये श्रेष्ठत्व असेही वर मिळाले.
जयं चाप्रतिमं युद्धे धर्मे तत्त्वार्थदर्शनम् चतुरो नियतान्वर्णान् स वै स्थापयिता प्रभुः
त्याला युद्धात अद्वितीय विजय, धर्माचे खरे तत्त्वज्ञान आणि चार निश्चित वर्णांची स्थापना करण्याचा अधिकार मिळाला.
तेषां च पञ्च दायादा वङ्गाङ्गाः सुह्मकास्तथा पुण्ड्राः कलिङ्गाश्च तथा अङ्गस्य तु निबोधत
त्यांच्या पाच वंशजांमध्ये वङ्ग, अङ्ग, सुह्म, पुंड्र आणि कलिंग हे आहेत. आता अङ्ग विषयी ऐका.
कथं बलेः सुता जाताः पञ्च तस्य महात्मनः किंनाम्नी महिषी तस्य जनिता कतम ऋषिः
त्या महात्मा बळीचे पाच पुत्र कसे जन्मले? त्याच्या राणीचे नाव काय होते, आणि कोणत्या ऋषीने त्यांना जन्म दिला?
कथं चोत्पादितास्तेन तन्नः प्रब्रूहि पृच्छताम् माहात्म्यं च प्रभावं च निखिलेन वदस्व तत्
ते त्याने कसे उत्पन्न केले, ते आम्हाला सांग. आम्ही विचारतो आहोत, त्यांची महती आणि सामर्थ्य पूर्णपणे सांग.
अथोशिज इति ख्यात आसीद्विद्वानृषिः पुरा पत्नी वै ममता नाम बभूवास्य महात्मनः
पूर्वी उशिज नावाचा एक प्रसिद्ध आणि विद्वान ऋषी होता. त्याची पत्नी ममता नावाची, सद्गुणी स्त्री होती.
उशिजस्य यवीयान्वै भ्रातृपत्नीमकामयत् बृहस्पतिर्महातेजा ममतामेत्य कामतः
उशिजचा धाकटा भाऊ, आपल्या भावाच्या पत्नीवर आसक्त झाला. त्या वेळी तेजस्वी बृहस्पती, इच्छेने ममता जवळ गेला.
उवाच ममता तं तु देवरं वरवर्णिनी अन्तर्वत्न्यस्मि ते भ्रातुर् ज्येष्ठस्य तु विरम्यताम्
सुंदर वर्णाची ममता आपल्या देवराला म्हणाली, 'मी तुझ्या मोठ्या भावाच्या गर्भवती आहे; कृपया स्वतःला थांबव.'
अयं तु मे महाभाग गर्भः कुप्येद्बृहस्पते औशिजो भ्रातृजन्यस्ते सोपाङ्गं वेदमुद्गिरन्
'हे भाग्यवान, माझ्या पोटी असलेला हा उशिजपुत्र वेदाच्या शाखा म्हणतो आणि तो रागावू शकतो, बृहस्पती.'
अमोघरेतास्त्वं चापि न मां भजितुमर्हसि अस्मिन्न् एवं गते काले यथा वा मन्यसे प्रभो
'तुझे वीर्य कधीही निष्फळ होत नाही, म्हणून तू मला स्पर्श करू नकोस. या स्थितीत, प्रभो, तुला योग्य वाटेल तसे कर.'
एवमुक्तस्तथा सम्यग् बृहत्तेजा बृहस्पतिः कामात्मा स महात्मापि न मनः सो ऽभ्यवारयत्
अशी विनंती ऐकूनही, तेजस्वी बृहस्पती, जरी तो महात्मा होता, तरी इच्छेने आपल्या मनाला आवरू शकला नाही.
संबभूवैव धर्मात्मा तया सार्धमकामया उत्सृजन्तं तु तद्रेतोवाचं गर्भो ऽभ्यभाषत
ती अनिच्छुक असतानाही, त्या धर्मात्म्याने तिच्याशी संग केला. पण त्याचे वीर्य सोडताना, गर्भातील मूल बोलले.
भो तात वाचामधिप द्वयोर्नास्तीह संस्थितिः अमोघरेतास्त्वं चापि पूर्वं चाहमिहागतः
'हे वाणीचे अधिपती वडील, इथे दोघांना जागा नाही; तुझे वीर्य कधीही निष्फळ होत नाही, आणि मी आधीच येथे आलो आहे.'
सो ऽशपत्तं ततः क्रुद्ध एवमुक्तो बृहस्पतिः पुत्रं ज्येष्ठस्य वै भ्रातुर् गर्भस्थं भगवानृषिः
हे शब्द ऐकून, बृहस्पती ऋषी रागावला आणि आपल्या मोठ्या भावाच्या पत्नीच्या गर्भातील मुलाला शाप दिला.
यस्मात्त्वमीदृशे काले गर्भस्थो ऽपि निषेधसि मामेवमुक्तवांस्तस्मात् तमो दीर्घं प्रवेक्ष्यसि
'तू या अवस्थेत असूनही मला विरोध केला आणि असे बोललास, म्हणून तू दीर्घ काळ गडद अंधारात जाशील.'
ततो दीर्घतमा नाम शापादृषिरजायत अतो ऽंशजो बृहत्कीर्तिर् बृहस्पतिरिवौजसा
मग शापामुळे दीर्घतमास नावाचा एक ऋषी जन्माला आला. त्याच्यापासून बृहद्कीर्ती हा बृहस्पतीसारखा सामर्थ्यवान पुत्र झाला.
ऊर्ध्वरेतास्ततो ऽसौ वै वसते भ्रातुराश्रमे स धर्मान्सौरभेयांस्तु वृषभाच्छ्रुतवांस्ततः
तो ब्रह्मचर्याचे पालन करत आपल्या भावाच्या आश्रमात राहू लागला. तिथे त्याने धर्माचे आणि सौरभेयांचे ज्ञान वृषभाकडून मिळवले.
तस्य भ्राता पितृव्यो यश् चकार भरणं तदा तस्मिन्निवसतस्तस्य यदृच्छातस्तु वै वृषः
त्याचा काका, जो त्याचा भाऊही होता, त्या काळात त्याची देखभाल करत असे. तो तिथे राहत असताना एक वृषभ तिथे आला.
यज्ञार्थमाहृतान्दर्भांश् चचार सुरभीसुतः जग्राह तं दीर्घतमाः शृङ्गयोस्तु चतुष्पदम्
यज्ञासाठी सुरभीचा मुलगा कुशा गोळा करत होता. दीर्घतमासने त्या वृषभाला शिंगांनी पकडून धरले.
तेनासौ निगृहीतश्च न चचाल पदात्पदम् ततो ऽब्रवीद्वृषस्तं वै मुञ्च मां बलिनां वर
त्याने वृषभाला इतके घट्ट धरले की तो एक पाऊलही हलू शकला नाही. मग वृषभ म्हणाला, 'माझ्या ताकदीच्या श्रेष्ठा, मला सोड.'
न मयासादितस्तात बलवांस्त्वत्समः क्वचित् मम चान्यः समो वापि न हि मे बलसंख्यया मुञ्च तातेति च पुनः प्रीतस्ते ऽहं वरं वृणु
'बाबा, मी आजवर तुझ्यासारखा बलवान कोणीच पाहिला नाही, आणि माझ्याइतका सामर्थ्यवान दुसरा कोणीही नाही. मला सोड, आणि मी तुझ्यावर खूष आहे म्हणून एखादी वर माग.'
एवमुक्तो ऽब्रवीदेनं जीवन्मे त्वं क्व यास्यसि एष त्वां न विमोक्ष्यामि परस्वादं चतुष्पदम्
त्यावर तो म्हणाला, 'मी जिवंत असताना तू कुठे जाणार? मी तुला, किंवा दुसऱ्याच्या चार पायांच्या प्राण्याला सोडणार नाही.'
नास्माकं विद्यते तात पातकं स्तेयमेव च भक्ष्याभक्ष्यं तथा चैव पेयापेयं तथैव च
'बाबा, आमच्यासाठी ना पाप असतं, ना चोरी. आम्हाला काय खावं, काय पिऊ नये याचा भेदही नाही.'
द्विपदां बहवो ह्य् एते धर्म एष गवां स्मृतः कार्याकार्ये न वागम्यागमनं च तथैव च
'दोन पायांच्या माणसांसाठी असे अनेक नियम आहेत, पण गायींसाठी असा धर्म आहे की, काय करावं किंवा नको यावर येणं-जाण्याला बंदी नाही.'
गवां धर्मं तु वै श्रुत्वा संभ्रान्तस्तु विसृज्य तम् शक्त्यान्नपानदानात्तु गोपतिं संप्रसादयत्
गायींचा धर्म ऐकून तो घाबरला, त्याने वृषभाला सोडलं आणि आपल्या शक्तीनुसार अन्न-पाणी देऊन गायींच्या स्वामीला खूष करण्याचा प्रयत्न केला.
प्रसादिते गते तस्मिन् गोधर्मं भक्तितस्तु सः मनसैव समादध्यौ तन्निष्ठस्तत्परो हि सः
तो खूष होऊन निघून गेल्यावर, त्याने भक्तीने गायींच्या धर्मात मन लावलं आणि त्यातच एकाग्र राहिला.
ततो यवीयसः पत्नीं गौतमस्याभ्यपद्यत कृतावलेपां तां मत्वा सो ऽनड्वानिव न क्षमः
नंतर त्याने गौतमाची धाकटी, अभिमानी पत्नी जवळ केली. तिला वंध्या गायीप्रमाणे समजून त्याला तिचा उद्धटपणा सहन झाला नाही.
गोधर्मं तु परं मत्वा स्नुषां तामभ्यपद्यत निर्भर्त्स्य चैनं रुद्ध्वा च बाहुभ्यां सम्प्रगृह्य च
गायींचा धर्म श्रेष्ठ मानून त्याने आपल्या सूनजवळ गेला, तिला बोल लावले, आवरले आणि हातांनी पकडले.
भाव्यमर्थं तु तं ज्ञात्वा माहात्म्यात्तमुवाच सा विपर्ययं तु त्वं लब्ध्वा अनड्वानिव वर्तसे
घडणाऱ्या घटनेचा अर्थ समजून तिने आपल्या सामर्थ्याने त्याला सांगितले, 'ही उलटी परिस्थिती तुझ्यावर आली आहे, म्हणून तू वंध्या बैलासारखा वागतोस.'