कृतार्थमागतं दृष्ट्वा काव्यं सर्वे दितेः सुताः अभिजग्मुर्गृहं तस्य मुदितास्ते दिदृक्षवः
काव्याने आपलं काम पूर्ण केलं आणि घरी परतला हे पाहून, दितीचे सर्व पुत्र आनंदानं त्याच्या घरी गेले, त्याला पाहण्यासाठी उत्सुक होते.
यदा गता न पश्यन्ति मायया संवृतं गुरुम् लक्षणं तस्य तद्बुद्ध्वा प्रतिजग्मुर्यथागतम्
जेव्हा ते पोहोचले आणि आपल्या गुरूंना दिसले नाही, कारण ते मायेनं लपले होते, तेव्हा त्यांनी ते ओळखलं आणि ज्या मार्गानं आले होते, त्याच मार्गानं परत गेले.
बृहस्पतिस्तु संरुद्धं काव्यं ज्ञात्वा वरेण तु तुष्ट्यर्थं दश वर्षाणि जयन्त्या हितकाम्यया
बृहस्पतींना काव्य वरामुळे बांधले गेले आहेत हे कळलं. जयंतीसाठी, तिच्या समाधानासाठी आणि तिच्या भल्यासाठी, बृहस्पती दहा वर्षे तसेच राहिले.
बुद्ध्वा तदन्तरं सो ऽपि दैत्यानामिन्द्रनोदितः काव्यस्य रूपमास्थाय असुरान् समुपाह्वयत्
त्या काळात, इंद्राच्या सांगण्यावरून, बृहस्पतींनी काव्याचं रूप घेतलं आणि असुरांना बोलावलं.
ततस्तानागतान्दृष्ट्वा बृहस्पतिरुवाच ह स्वागतं मम याज्यानां प्राप्तो ऽहं वो हिताय च
जेव्हा असुर आले, तेव्हा बृहस्पती म्हणाले, 'माझ्या यजमान शिष्यांनो, तुमचं स्वागत आहे; मी तुमच्या भल्यासाठी आलो आहे.'
अहं वो ऽध्यापयिष्यामि विद्याः प्राप्तास्तु या मया ततस्ते हृष्टमनसो विद्यार्थमुपपेदिरे
'मी तुम्हाला ती विद्या शिकवीन जी मी मिळवली आहे.' मग सर्वजण मनापासून आनंदी होऊन विद्या मिळवण्यासाठी त्यांच्याकडे गेले.
पूर्णे काव्यस्तदा तस्मिन् समये दशवार्षिके समयान्ते देवयानी तदोत्पन्ना इति श्रुतिः बुद्धिं चक्रे ततः सो ऽथ याज्यानां प्रत्यवेक्षणे
दहा वर्षांचा काळ पूर्ण झाल्यावर, त्या वेळी काव्यापासून देवयानी जन्मली, असं ऐकायला मिळतं. मग काव्याने आपल्या यजमान शिष्यांची पाहणी करण्याचा विचार केला.
देवि गच्छाम्यहं द्रष्टुं मम याज्याञ्शुचिस्मिते विभ्रान्तवीक्षिते साध्वि त्रिवर्णायतलोचने
'देवी, मी आता माझ्या यजमान शिष्यांना भेटायला जातो, शुद्ध हास्य असणारी, सद्गुणी, भिरभिरती नजर आणि मोठ्या, तीन रंगांच्या डोळ्यांची तू.'
एवमुक्ताब्रवीद् एनं भज भक्तान्महाव्रत एष धर्मः सतां ब्रह्मन् न धर्मं लोपयामि ते
असं ऐकून ती म्हणाली, 'महान व्रती, आपल्या भक्तांची सेवा कर; हेच सत्पुरुषांचं कर्तव्य आहे, ब्राह्मण. मी तुझ्या धर्मात अडथळा आणणार नाही.'
ततो गत्वासुरान्दृष्ट्वा देवाचार्येण धीमता वञ्चितान्काव्यरूपेण ततः काव्यो ऽब्रवीत्तु तान्
मग काव्याने जाऊन पाहिलं की, देवांचे बुद्धिमान गुरु काव्याचं रूप घेऊन असुरांना फसवलं आहे. तेव्हा काव्याने असुरांना संबोधून सांगितलं.
काव्यं मां वो विजानीध्वं तोषितो गिरिशो विभुः वञ्चिता बत यूयं वै सर्वे शृणुत दानवाः
'माझं नाव काव्य आहे, हे ओळखा; महाशक्तिमान गिरिश प्रसन्न झाला आहे. अरे, तुम्ही सर्वजण फसले आहात! ऐका, दानवांनो.'
श्रुत्वा तथा ब्रुवाणं तं संभ्रान्तास्ते तदाभवन् प्रेक्षन्तस् ताव् उभौ तत्र स्थितासीनौ सुविस्मिताः
त्याने असं बोलताना ऐकून, ते सर्व घाबरले आणि तिथे बसलेल्या त्या दोघांकडे आश्चर्याने पाहू लागले.
सम्प्रमूढास् ततः सर्वे न प्राबुध्यन्त किंचन अब्रवीत् सम्प्रमूढेषु काव्यस्तानसुरांस्तदा
मग ते सर्वजण पूर्णपणे गोंधळले आणि काहीच समजू शकले नाहीत. त्या वेळी, काव्याने असुरांना संबोधून सांगितलं.
आचार्यो वो ह्य् अहं काव्यो देवाचार्यो ऽयमङ्गिराः अनुगच्छत मां दैत्यास् त्यजतैनं बृहस्पतिम्
'मी तुमचा गुरु काव्य आहे; हा आहे अंगिरा, देवांचा गुरु. दैत्यांनो, माझ्या मागे या आणि या बृहस्पतीला सोडा.'
इत्युक्ता ह्य् असुरास्तेन ताव् उभौ समवेक्ष्य च यदासुरा विशेषं तु न जानन्त्युभयोस्तयोः
त्याने असं सांगितल्यावर, असुरांनी त्या दोघांकडे पाहिलं, पण दोघांमध्ये काहीच फरक ओळखू शकले नाहीत.
बृहस्पतिर् उवाचैनान् असम्भ्रान्तस्तपोधनः काव्यो वो ऽहं गुरुर्दैत्या मद्रूपो ऽयं बृहस्पतिः
बृहस्पती, शांत आणि तपस्वी, म्हणाले, 'दैत्यांनो, मीच तुमचा गुरु काव्य आहे; हा माझ्या रूपात बृहस्पती आहे.'
संमोहयति रूपेण मामकेनैष वो ऽसुराः श्रुत्वा तस्य ततस्ते वै समेत्य तु ततो ऽब्रुवन्
'हा माझं रूप घेऊन तुम्हाला फसवत आहे, असुरांनो.' हे ऐकून, ते सर्व एकत्र आले आणि म्हणाले:
अयं नो दश वर्षाणि सततं शास्ति वै प्रभुः एष वै गुरुरस्माकम् अन्तरेप्सुरयं द्विजः
'हा प्रभू दहा वर्षे आम्हाला सातत्याने शिकवत आहे; हाच आमचा खरा गुरु आहे. हा दुसरा ब्राह्मण आमच्यात घुसखोरी करतोय.'
ततस्ते दानवाः सर्वे प्रणिपत्याभिनन्द्य च वचनं जगृहुस्तस्य चिराभ्यासे न मोहिताः
तेव्हा सर्व दानवांनी वाकून नमस्कार केला आणि त्याच्या शब्दांना मान दिला; दीर्घ काळ सराव केल्यामुळे, ते फसले नाहीत.
ऊचुस् तमसुराः सर्वे क्रोधसंरक्तलोचनाः अयं गुरुर् हितो ऽस्माकं गच्छ त्वं नासि नो गुरुः
सर्व असुरांनी रागाने डोळे लाल करून म्हटले: 'हा आमचा गुरु आणि हितचिंतक आहे; तू जा, तू आमचा गुरु नाहीस.'
भार्गवो वाङ्गिरा वापि भगवानेष नो गुरुः स्थिता वयं निदेशे ऽस्य साधु त्वं गच्छ माचिरम्
भृगु असो किंवा अत्री असो, हा पूज्य पुरुषच आमचा गुरु आहे; आम्ही त्याच्या आज्ञेत राहतो. तू लवकर जा, वेळ घालवू नकोस.
एवमुक्त्वासुराः सर्वे प्रापद्यन्त बृहस्पतिम् यदा न प्रत्यपद्यन्त काव्येनोक्तं महद्धितम्
असं म्हणून सर्व असुर बृहस्पतीकडे गेले; कारण त्यांनी काव्याने सांगितलेलं मोठं हित मान्य केलं नाही.
चुकोप भार्गवस्तेषाम् अवलेपेन तेन तु बोधिता हि मया यस्मान् न मां भजथ दानवाः
त्यांच्या गर्वामुळे भृगु रागावला; मी त्यांना समजावलं तरी दानव माझा सन्मान करत नाहीत.
तस्मात्प्रनष्टसंज्ञा वै पराभवमवाप्स्यथ इति व्याहृत्य तान्काव्यो जगामाथ यथागतम्
म्हणून, तुम्ही तुमचं भान गमावाल आणि पराभूत व्हाल—असं म्हणून काव्य तिथून निघून गेला.
शप्तांस्तानसुराञ्ज्ञात्वा काव्येन स बृहस्पतिः कृतार्थः स तदा हृष्टः स्वरूपं प्रत्यपद्यत
काव्याने असुरांना शाप दिला हे कळल्यावर, बृहस्पती आपलं कार्य साध्य झाल्याने आनंदित झाला आणि आपलं मूळ रूप धारण केलं.
बुद्ध्यासुरान् हताञ्ज्ञात्वा कृतार्थो ऽन्तरधीयत ततः प्रनष्टे तस्मिंस्तु विभ्रान्ता दानवाभवन्
बुद्धीने असुरांचा पराभव झाला हे समजून, आपलं उद्दिष्ट पूर्ण झाल्यावर तो अदृश्य झाला; आणि त्याच्या निघून गेल्यावर दानव गोंधळले.
अहो विवञ्चिताः स्मेति परस्परमथाब्रुवन् पृष्ठतो ऽभिमुखाश्चैव ताडिताङ्गिरसेन तु
अरे, आपण फसवले गेलो!—असं ते एकमेकांना म्हणू लागले, मागून पुढं वळून, अंगिरसाने मारलेले.
वञ्चिताः सोपधानेन स्वे स्वे वस्तुनि मायया ततस्त्वपरितुष्टास्ते तमेव त्वरिता ययुः प्रह्लादमग्रतः कृत्वा काव्यस्यानुपदं पुनः
फसवणुकीने, प्रत्येकजण आपल्या गोष्टीत माया झाली; मग असमाधानी होऊन, प्रह्लादाला पुढे करून, ते सर्व लवकर काव्याकडे गेले.
ततः काव्यं समासाद्य उपतस्थुरवाङ्मुखाः समागतान्पुनर्दृष्ट्वा काव्यो याज्यानुवाच ह
मग काव्याजवळ जाऊन, ते सगळे मान खाली घालून उभे राहिले; पुन्हा एकत्र आलेले पाहून, काव्याने यज्ञ करणाऱ्यांना संबोधले.
मया संबोधिताः सर्वे यस्मान्मा नाभिनन्दथ ततस्तेनावमानेन गता यूयं पराभवम्
मी तुम्हा सर्वांना समजावलं, पण तुम्ही माझा सन्मान केला नाही; म्हणूनच, त्या अवमानामुळे, तुम्ही पराभूत झाला आहात.