अनग्निरनिकेतश् चाप्य् अगोत्रचरणो मुनिः कौपीनाच्छादनं यावत् तावदिच्छेच्च चीवरम्
जो मुनि अग्निहीन, घर नसलेला आणि कुठल्याही कुळाशी न जोडलेला असतो, त्याने फक्त कमरेला झाकण्यासाठी लागेल एवढंच वस्त्र घ्यावं.
यावत्प्राणाभिसंधानं तावदिच्छेच्च भोजनम् तदास्य वसतो ग्रामे ऽरण्यं भवति पृष्ठतः
जो मुनि फक्त जीवित राहण्यासाठी लागेल इतकंच अन्न घेतो, त्याच्या गावातील वास्तव्यामुळे जंगल मागे राहतं.
यस्तु कामान्परित्यज्य त्यक्तकर्मा जितेन्द्रियः आतिष्ठेत मुनिर् मौनं स लोके सिद्धिमाप्नुयात्
पण जो मुनि सर्व इच्छा सोडतो, कर्मे टाकतो आणि इंद्रियांवर विजय मिळवतो, तो मौन धारण करतो आणि या जगात सिद्धी मिळवतो.
धौतदन्तं कृत्तनखं सदा स्नातमलंकृतम् असितं सितकर्मस्थं कस्तं नार्चितुमर्हति
ज्याचे दात नेहमी स्वच्छ, नख कापलेले, नेहमी स्नान केलेले आणि सुशोभित, रंगाने काळा पण कर्माने पवित्र—अशा माणसाचा सन्मान कोण करणार नाही?
तपसा कर्शितः क्षामः क्षीणमांसास्थिशोणितः यदा भवति निर्द्वंद्वो मुनिर्मौनं समास्थितः
जो मुनि तपामुळे कृश, मांस, हाडं आणि रक्त कमी झालेला, द्वंद्वातून मुक्त आणि मौनात स्थिर झालेला असतो—
अथ लोकमिमं जित्वा लोकं चापि जयेत्परम् आस्येन तु यदाहारं गोवन्मृगयते मुनिः अथास्य लोकैः सर्वो यः सो ऽमृतत्वाय कल्पते
तो मुनि जेव्हा हे जग आणि परलोक जिंकतो, आणि गायीसारखा फक्त तोंडाने अन्न शोधतो, तेव्हा त्याला सर्व लोक अमरत्वासाठी पात्र होतात.
कतरस्त्वेतयोः पूर्वं देवानामेति सात्म्यताम् उभयोर्धावतो राजन् सूर्यचन्द्रमसोरिव
राजा, या दोघांपैकी कोण आधी देवांशी एकरूप होतो? जसे सूर्य आणि चंद्र दोघेही धावत असतात, तसंच यांचं आहे.
अनिकेतगृहस्थेषु कामवृत्तेषु संयतः ग्राम एव चरन्भिक्षुस् तयोः पूर्वतरं गतः
जो गृहस्थांमध्ये आणि इच्छाधारी लोकांमध्ये राहूनही संयमित राहतो आणि गावात भिक्षा मागतो, तो या दोघांपैकी आधी पोहोचतो.
अप्राप्यं दीर्घमायुश्च यः प्राप्तो विकृतिं चरेत् तप्येत यदि तत्कृत्वा चरेत्सोग्रं तपस्ततः
जो दीर्घायुष्य न मिळवता किंवा अपंग झाला तरी तप करतो, त्याने ते करून नंतर कठोर तप करावं.
यद्वै नृशंसं तदपत् ह्यमाहुर् यः सेवते धर्ममनर्थबुद्धिः असावनीशः स तथैव राजंस् तदार्जवं स समाधिस्तदार्यम्
जे क्रूर आहे ते अनुचित मानलं जातं. जो धर्माची सेवा करतो पण फायद्याचा विचार करत नाही, तोच खरा सरळ, एकाग्र आणि श्रेष्ठ आहे, राजा.
केनाद्य त्वं तु प्रहितो ऽसि राजन् युवा स्रग्वी दर्शनीयः सुवर्चाः कुत आगतः कतमस्यां दिशि त्वमुताहोस्वित्पार्थिवस्थानम् अस्ति
राजा, आज तुला कोणी पाठवलं? तू तरुण, फुलांची माळ घातलेला, देखणा आणि तेजस्वी आहेस. कुठून आलास? कोणत्या दिशेने? की इथे तुझं राजपद आहे?
इमं भौमं नरकं क्षीणपुण्यः प्रवेष्टुम् ऊर्वीं गगनाद्विप्रकीर्णः उक्त्वाहं वः प्रपतिष्याम्य् अनन्तरं त्वरन्त्वमी ब्रह्मणो लोकपा ये
ज्याचं पुण्य संपलं आहे, तो आकाशातून खाली पृथ्वीवर या नरकात पडणार आहे. हे सांगून मी पडणार आहे; ब्रह्मदेवाच्या लोकांचे रक्षक मला घाई करायला सांगत आहेत.
सतां सकाशे तु वृतः प्रपातस् ते सङ्गता गुणवन्तस्तु सर्वे शक्राच्च लब्धो हि वरो मयैष पतिष्यता भूमितलं नरेन्द्र
सज्जनांच्या संगतीत तुझं हे पडणं सर्व गुणी लोकांसोबत होत आहे. राजन, मला इंद्राकडून असा वर मिळाला आहे की मी पृथ्वीवर पडू शकतो.
पृच्छामि त्वां प्रपतन्तं प्रपातं यदि लोकाः पार्थिव सन्ति मे ऽत्र यद्यन्तरिक्षे यदि वा दिवि श्रिताः क्षेत्रज्ञं त्वां तस्य धर्मस्य मन्ये
राजा, तू पडताना मी विचारतो—माझ्यासाठी इथे काही लोक आहेत का? आकाशात, की स्वर्गात? मी तुला त्या धर्माचा जाणणारा समजतो.
यावत्पृथिव्यां विहितं गवाश्वं सहारण्यैः पशुभिः पक्षिभिश्च तावल्लोका दिवि ते संस्थिता वै तथा विजानीहि नरेन्द्रसिंह
राजसिंहा, पृथ्वीवर जितक्या गायी, घोडे, रानटी जनावरं आणि पक्षी आहेत, तितकेच लोक स्वर्गात तुझ्यासाठी आहेत, हे जाणून ठेव.
तांस्ते ददामि मा प्रपत प्रपातं ये मे लोका दिवि राजेन्द्र सन्ति यद्यन्तरिक्षे यदि वा दिवि श्रितास्तानाक्रम क्षिप्रममित्रहाऽथसि
राजेंद्र, मी तुला ते लोक देतो—तू पडू नकोस. स्वर्गात, आकाशात किंवा स्वर्गात जेवढे लोक आहेत, ते पटकन ताब्यात घे, शत्रूंचा नाश करणारा.
नास्मद्विधो ऽब्राह्मणो ब्रह्मविच्च प्रतिग्रहे वर्तते राजमुख्य यथा प्रदेयं सततं द्विजेभ्यस् तदा ददे पूर्वम् अहं नरेन्द्र
राजाधिराज, माझ्यासारखा किंवा ब्राह्मण नसलेला, किंवा वेदज्ञानी असला तरी, दान घेण्यात कधीच गुंतू नये. जे नेहमी द्विजांना द्यावं लागतं, ते मी पूर्वीच दिलं आहे, हे राजन्.
नाब्राह्मणः कृपणो जातु जीवेद् यद्यपि स्याद्ब्राह्मणी वीरपत्नी सो ऽहं यदेवाकृतपूर्वं चरेयं विवित्समानः किमु तत्र साधुः
जो ब्राह्मण नाही आणि दु:खी आहे, त्याने कधीही जगू नये, जरी त्याची पत्नी ब्राह्मण किंवा शूर वीराची असली तरी. मी जर कधी कुणी न केलेलं काही केलं, केवळ जाणून घेण्यासाठी, तर त्यात काय चांगुलपणा आहे?
पृच्छामि त्वां स्पृहणीयरूप प्रतर्दनो ऽहं यदि मे सन्ति लोकाः यद्यन्तरिक्षे यदि वा दिवि श्रुताः क्षेत्रज्ञं त्वां तस्य धर्मस्य मन्ये
स्पृहणीय रूप असलेल्या प्रतर्दन, मी तुझी विचारणा करतो: जर मला काही लोक मिळाले असतील, आकाशात किंवा स्वर्गात, जसे ऐकले आहे, तर त्या लोकांचा धर्म तुला माहीत आहे असं मी मानतो.
सन्ति लोका बहवस्ते नरेन्द्र अप्येकैकं सप्त शतान्यहानि मधुच्युतो घृतवन्तो विशोकास् तेनान्तवन्तः प्रतिपालयन्ति
राजाधिराज, तुझ्यासाठी अनेक लोक आहेत—प्रत्येक लोक सातशे दिवसांचे, मध आणि तूप वाहणारे, दु:खरहित; पण ते सर्व मर्यादित आहेत आणि तुझी वाट पाहत आहेत.
तांस्ते ददामि पतमानस्य राजन् ये मे लोकास्तव ते वै भवन्तु यद्यन्तरिक्षे यदि वा दिवि श्रितास् तानाक्रम क्षिप्रमपेतमोहः
राजन्, तू पडत असताना मी ते लोक तुला देतो; माझे लोक आता तुझेच झाले. ते लोक आकाशात असोत किंवा स्वर्गात, तू मोह दूर करून लवकरच त्यात पोहोच.
नु तुल्यतेजाः सुकृतं हि कामये योगक्षेमं पार्थिवात्पार्थिवः सन् दैवादेशादापदं प्राप्य विद्वांश् चरेन्नृशंसं हि न जातु राजा
खरं सांगतो, तुझ्यासारखं पुण्य मला हवं आहे, कारण राजाचं रक्षण दुसऱ्या राजाकडूनच होतं. दैवाने संकट आलं, तरी ज्ञानी राजाने कधीही निर्दयपणा करू नये.
धर्म्यं मार्गं चिन्तयानो यशस्यं कुर्यात्तपो धर्ममवेक्षमाणः न मद्विधो धर्मबुद्धिर्हि राजा ह्य् एवं कुर्यात्कृपणं मां यथात्थ
जो धर्माचा मार्ग विचारात घेतो, त्याने कीर्ती मिळवण्यासाठी तप करावं, आणि धर्माचं पालन करावं. माझ्यासारखा धर्मज्ञ राजा, तुझ्या सांगण्याप्रमाणे, माझ्याशी कधीही हलक्या पद्धतीने वागणार नाही.
कुर्यामपूर्वं न कृतं यदन्यैर् विवित्समानः किम् उ तत्र साधुः ब्रुवाणमेवं नृपतिं ययातिं नृपोत्तमो वसुमानब्रवीत् तम्
मी जर कधी कुणी न केलेलं काही केलं, केवळ जाणून घेण्यासाठी, तर त्यात काय चांगुलपणा आहे? असं म्हणून श्रेष्ठ राजा वसुमान ययातीकडे बोलला.
पृच्छाम्यहं वसुमानौषदश्विर् यद्यस्ति लोको दिवि मह्यं नरेन्द्र यद्यन्तरिक्षे प्रथितो महात्मन् क्षेत्रज्ञं त्वां तस्य धर्मस्य मन्ये
घोड्यांना वश करणाऱ्या वसुमान, मी तुझी विचारणा करतो: जर मला स्वर्गात किंवा आकाशात प्रसिद्ध असे लोक असतील, तर त्या लोकांचा धर्म तुला माहीत आहे असं मी मानतो.
यदन्तरिक्षं पृथिवी दिशश्च यत्तेजसा तपते भानुमांश्च लोकास् तावन्तो दिवि संस्थिता वै ते त्वां भवन्तं प्रतिपालयन्ति
जसं तुझ्या तेजाने सूर्य आकाश, पृथ्वी आणि दिशा उजळवतो, तसंच अनेक लोक स्वर्गात स्थिर आहेत; ते सर्व तुझी वाट पाहत आहेत.
तांस् ते ददामि पत मां प्रपातं ये मे लोकास्तव ते वै भवन्तु क्रीणीष्वैनांस् तृणकेनापि राजन् प्रतिग्रहस्ते यदि सम्यक्प्रदुष्टः
राजन्, तू पडत असताना मी ते लोक तुला देतो; माझे लोक आता तुझेच झाले. एखाद्या गवताच्या काडीने जरी असलं, तरी विकत घे, जर तुझं मन शुद्ध असेल.
न मिथ्याहं विक्रयं वै स्मरामि मया कृतं शिशुभावे ऽपि राजन् कुर्यां न चैवाकृतपूर्वमन्यैर् विवित्समानो वसुमन्न साधु
राजन्, मी कधीच खोटं विक्री केल्याचं आठवत नाही, अगदी लहानपणीसुद्धा. आणि मी कधीही दुसऱ्यांनी न केलेलं काही केवळ जाणून घेण्यासाठी करणार नाही, वसुमान, कारण ते योग्य नाही.
तांस् त्वं लोकान्प्रतिपद्यस्व राजन् मया दत्तान्यदि नेष्टः क्रयस्ते नाहं तान्वै प्रतिगन्ता नरेन्द्र सर्वे लोकास्तावका वै भवन्तु
राजन्, मी दिलेले ते लोक तू स्वीकार; जर तुला विकत घ्यायचं नसेल, तरी मी ते परत घेणार नाही. हे सर्व लोक आता खरोखरच तुझेच झाले.
पृच्छामि त्वां शिबिरौशीनरो ऽहं ममापि लोका यदि सन्ति तात यद्यन्तरिक्षे यदि वा दिवि श्रिताः क्षेत्रज्ञं त्वां तस्य धर्मस्य मन्ये
उशीनरपुत्र शिबी, मी तुझी विचारणा करतो: जर मलाही काही लोक असतील, आकाशात किंवा स्वर्गात स्थिर असतील, तर त्या लोकांचा धर्म तुला माहीत आहे असं मी मानतो.