आहूताध्यायी गुरुकर्मसु चोद्यतः पूर्वोत्थायी चरमं चोपशायी मृदुर्दान्तो धृतिमानप्रमत्तः स्वाध्यायशीलः सिध्यति ब्रह्मचारी
जो विद्यार्थी गुरूच्या आज्ञेने वाचन करतो, गुरूची सेवा मन लावून करतो, लवकर उठतो, शेवटी झोपतो, मृदू, संयमी, धीर, सावध आणि स्वाध्याय करणारा असतो — असा ब्रह्मचारी यशस्वी होतो.
धर्मागतं प्राप्य धनं यजेत दद्यात्सदैवातिथीन्भोजयेच्च अनाददानश्च परैरदत्तं सैषा गृहस्थोपनिषत्पुराणी
धर्माने मिळवलेले धन यज्ञासाठी वापरावे, नेहमी दान द्यावे, पाहुण्यांना जेवू घालावे आणि दुसऱ्यांनी दिलेले धन स्वीकारू नये — हीच प्राचीन गृहस्थांची शिकवण आहे.
स्ववीर्यजीवी वृजिनान्निवृत्तो दाता परेभ्यो न परोपतापी तादृङ्मुनिः सिद्धिमुपैति मुख्यां वसन्न् अरण्ये नियताहारचेष्टः
जो स्वतःच्या कष्टावर जगतो, वाईट मार्ग टाळतो, इतरांना देतो, कोणालाही त्रास देत नाही — असा मुनि, जंगलात राहून, आहार आणि वर्तनावर नियंत्रण ठेवून, श्रेष्ठ सिद्धी मिळवतो.
अशिल्पजीवी विगृहश्च नित्यं जितेन्द्रियः सर्वतो विप्रमुक्तः अनोकशायी लघु लिप्समानश् चरन् देशानेकचरः स भिक्षुः
जो कोणत्याही कलेवर उपजीविका करत नाही, नेहमी भांडण टाळतो, इंद्रियांवर विजय मिळवतो, सर्व गोष्टींपासून अलिप्त राहतो, कुठेही झोपतो, कमी इच्छाशक्ती ठेवतो आणि अनेक प्रदेशांत फिरतो — तोच खरा भिक्षुक आहे.
रात्र्या यया चाभिरताश्च लोका भवन्ति कामाभिजिताः सुखेन च तामेव रात्रिं प्रयतेत विद्वान् अरण्यसंस्थो भवितुं यतात्मा
ज्या रात्री लोक वासनेने जिंकले गेलेले सुख मानतात, त्याच रात्री ज्ञानी, आत्मसंयमी आणि जंगलात स्थिरावलेला मनुष्य, तसाच होण्यासाठी प्रयत्न करावा.
दशैव पूर्वान्दश चापरांस्तु ज्ञातींस्तथात्मानमथैकविंशम् अरण्यवासी सुकृतं दधाति मुक्त्वा त्व् अरण्ये स्वशरीरधातून्
वनवासी मुनि, दहा पूर्वज, दहा नंतरचे आणि स्वतःला एकविसावा मानून, आपले शरीर जंगलात सोडून पुण्य मिळवतो.
कतिस्विद् देवमुनयो मौनानि कति चाप्युत भवन्तीति तदाचक्ष्व श्रोतुम् इच्छामहे वयम्
देव आणि ऋषी यांच्यात किती प्रकारची मौने आहेत, आणि एकूण किती मौने असतात? हे आम्हाला सांग, आम्हाला ऐकायचे आहे.
अरण्ये वसतो यस्य ग्रामो भवति पृष्ठतः ग्रामे वा वसतो ऽरण्यं स मुनिः स्याज्जनाधिप
जो जंगलात राहतो आणि ज्याच्या मागे गाव असते, किंवा जो गावात राहतो आणि ज्याच्या मागे जंगल असते — असा मुनि लोकांमध्ये श्रेष्ठ मानला जातो.
कथंस्विद्वसतो ऽरण्ये ग्रामो भवति पृष्ठतः ग्रामे वा वसतो ऽरण्यं कथं भवति पृष्ठतः
जो जंगली भागात राहतो, त्याच्या मागे गाव कसं राहतं? आणि जो गावात राहतो, त्याच्या मागे जंगल कसं राहतं?
न ग्राम्यमुपयुञ्जीत य आरण्यो मुनिर्भवेत् तथास्य वसतो ऽरण्ये ग्रामो भवति पृष्ठतः
जो मुनि जंगलात राहतो, त्याने कधीही सांसारिक गोष्टींमध्ये गुंतू नये. असं केल्यावर, त्याच्या मागे गाव आपोआप सुटतं.
अनग्निरनिकेतश् चाप्य् अगोत्रचरणो मुनिः कौपीनाच्छादनं यावत् तावदिच्छेच्च चीवरम्
जो मुनि अग्निहीन, घर नसलेला आणि कुठल्याही कुळाशी न जोडलेला असतो, त्याने फक्त कमरेला झाकण्यासाठी लागेल एवढंच वस्त्र घ्यावं.
यावत्प्राणाभिसंधानं तावदिच्छेच्च भोजनम् तदास्य वसतो ग्रामे ऽरण्यं भवति पृष्ठतः
जो मुनि फक्त जीवित राहण्यासाठी लागेल इतकंच अन्न घेतो, त्याच्या गावातील वास्तव्यामुळे जंगल मागे राहतं.
यस्तु कामान्परित्यज्य त्यक्तकर्मा जितेन्द्रियः आतिष्ठेत मुनिर् मौनं स लोके सिद्धिमाप्नुयात्
पण जो मुनि सर्व इच्छा सोडतो, कर्मे टाकतो आणि इंद्रियांवर विजय मिळवतो, तो मौन धारण करतो आणि या जगात सिद्धी मिळवतो.
धौतदन्तं कृत्तनखं सदा स्नातमलंकृतम् असितं सितकर्मस्थं कस्तं नार्चितुमर्हति
ज्याचे दात नेहमी स्वच्छ, नख कापलेले, नेहमी स्नान केलेले आणि सुशोभित, रंगाने काळा पण कर्माने पवित्र—अशा माणसाचा सन्मान कोण करणार नाही?
तपसा कर्शितः क्षामः क्षीणमांसास्थिशोणितः यदा भवति निर्द्वंद्वो मुनिर्मौनं समास्थितः
जो मुनि तपामुळे कृश, मांस, हाडं आणि रक्त कमी झालेला, द्वंद्वातून मुक्त आणि मौनात स्थिर झालेला असतो—
अथ लोकमिमं जित्वा लोकं चापि जयेत्परम् आस्येन तु यदाहारं गोवन्मृगयते मुनिः अथास्य लोकैः सर्वो यः सो ऽमृतत्वाय कल्पते
तो मुनि जेव्हा हे जग आणि परलोक जिंकतो, आणि गायीसारखा फक्त तोंडाने अन्न शोधतो, तेव्हा त्याला सर्व लोक अमरत्वासाठी पात्र होतात.
कतरस्त्वेतयोः पूर्वं देवानामेति सात्म्यताम् उभयोर्धावतो राजन् सूर्यचन्द्रमसोरिव
राजा, या दोघांपैकी कोण आधी देवांशी एकरूप होतो? जसे सूर्य आणि चंद्र दोघेही धावत असतात, तसंच यांचं आहे.
अनिकेतगृहस्थेषु कामवृत्तेषु संयतः ग्राम एव चरन्भिक्षुस् तयोः पूर्वतरं गतः
जो गृहस्थांमध्ये आणि इच्छाधारी लोकांमध्ये राहूनही संयमित राहतो आणि गावात भिक्षा मागतो, तो या दोघांपैकी आधी पोहोचतो.
अप्राप्यं दीर्घमायुश्च यः प्राप्तो विकृतिं चरेत् तप्येत यदि तत्कृत्वा चरेत्सोग्रं तपस्ततः
जो दीर्घायुष्य न मिळवता किंवा अपंग झाला तरी तप करतो, त्याने ते करून नंतर कठोर तप करावं.
यद्वै नृशंसं तदपत् ह्यमाहुर् यः सेवते धर्ममनर्थबुद्धिः असावनीशः स तथैव राजंस् तदार्जवं स समाधिस्तदार्यम्
जे क्रूर आहे ते अनुचित मानलं जातं. जो धर्माची सेवा करतो पण फायद्याचा विचार करत नाही, तोच खरा सरळ, एकाग्र आणि श्रेष्ठ आहे, राजा.
केनाद्य त्वं तु प्रहितो ऽसि राजन् युवा स्रग्वी दर्शनीयः सुवर्चाः कुत आगतः कतमस्यां दिशि त्वमुताहोस्वित्पार्थिवस्थानम् अस्ति
राजा, आज तुला कोणी पाठवलं? तू तरुण, फुलांची माळ घातलेला, देखणा आणि तेजस्वी आहेस. कुठून आलास? कोणत्या दिशेने? की इथे तुझं राजपद आहे?
इमं भौमं नरकं क्षीणपुण्यः प्रवेष्टुम् ऊर्वीं गगनाद्विप्रकीर्णः उक्त्वाहं वः प्रपतिष्याम्य् अनन्तरं त्वरन्त्वमी ब्रह्मणो लोकपा ये
ज्याचं पुण्य संपलं आहे, तो आकाशातून खाली पृथ्वीवर या नरकात पडणार आहे. हे सांगून मी पडणार आहे; ब्रह्मदेवाच्या लोकांचे रक्षक मला घाई करायला सांगत आहेत.
सतां सकाशे तु वृतः प्रपातस् ते सङ्गता गुणवन्तस्तु सर्वे शक्राच्च लब्धो हि वरो मयैष पतिष्यता भूमितलं नरेन्द्र
सज्जनांच्या संगतीत तुझं हे पडणं सर्व गुणी लोकांसोबत होत आहे. राजन, मला इंद्राकडून असा वर मिळाला आहे की मी पृथ्वीवर पडू शकतो.
पृच्छामि त्वां प्रपतन्तं प्रपातं यदि लोकाः पार्थिव सन्ति मे ऽत्र यद्यन्तरिक्षे यदि वा दिवि श्रिताः क्षेत्रज्ञं त्वां तस्य धर्मस्य मन्ये
राजा, तू पडताना मी विचारतो—माझ्यासाठी इथे काही लोक आहेत का? आकाशात, की स्वर्गात? मी तुला त्या धर्माचा जाणणारा समजतो.
यावत्पृथिव्यां विहितं गवाश्वं सहारण्यैः पशुभिः पक्षिभिश्च तावल्लोका दिवि ते संस्थिता वै तथा विजानीहि नरेन्द्रसिंह
राजसिंहा, पृथ्वीवर जितक्या गायी, घोडे, रानटी जनावरं आणि पक्षी आहेत, तितकेच लोक स्वर्गात तुझ्यासाठी आहेत, हे जाणून ठेव.
तांस्ते ददामि मा प्रपत प्रपातं ये मे लोका दिवि राजेन्द्र सन्ति यद्यन्तरिक्षे यदि वा दिवि श्रितास्तानाक्रम क्षिप्रममित्रहाऽथसि
राजेंद्र, मी तुला ते लोक देतो—तू पडू नकोस. स्वर्गात, आकाशात किंवा स्वर्गात जेवढे लोक आहेत, ते पटकन ताब्यात घे, शत्रूंचा नाश करणारा.
नास्मद्विधो ऽब्राह्मणो ब्रह्मविच्च प्रतिग्रहे वर्तते राजमुख्य यथा प्रदेयं सततं द्विजेभ्यस् तदा ददे पूर्वम् अहं नरेन्द्र
राजाधिराज, माझ्यासारखा किंवा ब्राह्मण नसलेला, किंवा वेदज्ञानी असला तरी, दान घेण्यात कधीच गुंतू नये. जे नेहमी द्विजांना द्यावं लागतं, ते मी पूर्वीच दिलं आहे, हे राजन्.
नाब्राह्मणः कृपणो जातु जीवेद् यद्यपि स्याद्ब्राह्मणी वीरपत्नी सो ऽहं यदेवाकृतपूर्वं चरेयं विवित्समानः किमु तत्र साधुः
जो ब्राह्मण नाही आणि दु:खी आहे, त्याने कधीही जगू नये, जरी त्याची पत्नी ब्राह्मण किंवा शूर वीराची असली तरी. मी जर कधी कुणी न केलेलं काही केलं, केवळ जाणून घेण्यासाठी, तर त्यात काय चांगुलपणा आहे?
पृच्छामि त्वां स्पृहणीयरूप प्रतर्दनो ऽहं यदि मे सन्ति लोकाः यद्यन्तरिक्षे यदि वा दिवि श्रुताः क्षेत्रज्ञं त्वां तस्य धर्मस्य मन्ये
स्पृहणीय रूप असलेल्या प्रतर्दन, मी तुझी विचारणा करतो: जर मला काही लोक मिळाले असतील, आकाशात किंवा स्वर्गात, जसे ऐकले आहे, तर त्या लोकांचा धर्म तुला माहीत आहे असं मी मानतो.
सन्ति लोका बहवस्ते नरेन्द्र अप्येकैकं सप्त शतान्यहानि मधुच्युतो घृतवन्तो विशोकास् तेनान्तवन्तः प्रतिपालयन्ति
राजाधिराज, तुझ्यासाठी अनेक लोक आहेत—प्रत्येक लोक सातशे दिवसांचे, मध आणि तूप वाहणारे, दु:खरहित; पण ते सर्व मर्यादित आहेत आणि तुझी वाट पाहत आहेत.