चतुष्पदा द्विपदाः पक्षिणश्च तथाभूता गर्भभूता भवन्ति आख्यातमेतन्निखिलं हि सर्वं भूयस्तु किं पृच्छसि राजसिंह
चार पायांचे प्राणी, दोन पायांचे जीव आणि पक्षी — हे सगळे गर्भातूनच जन्म घेतात. हे मी पूर्णपणे सांगितले आहे. राजसिंहा, आता अजून काय विचारायचे आहेस?
किं स्वित्कृत्वा लभते तात संज्ञां मर्त्यः श्रेष्ठां तपसा विद्यया वा तन्मे पृष्टः शंस सर्वं यथावच् छुभांल्लोकान् येन गच्छेत्क्रमेण
माणसाला श्रेष्ठ ज्ञान किंवा जाणीव कशामुळे मिळते — तपामुळे की विद्या मिळवून? हे सर्व नीट सांग, म्हणजे माणूस योग्य मार्गाने शुभ लोकांमध्ये जाऊ शकेल.
तपश्च दानं च शमो दमश्च ह्रीर् आर्जवं सर्वभूतानुकम्पा स्वर्गस्य लोकस्य वदन्ति सन्तो द्वाराणि सप्तैव महान्ति पुंसाम्
तप, दान, मनःशांती, इंद्रियसंयम, लाज, साधेपणा आणि सर्व प्राण्यांवर दया — हे सात मोठे स्वर्गाचे दरवाजे आहेत, असे ज्ञानी लोक सांगतात.
सर्वाणि चैतानि यथोदितानि तपःप्रधानान्यभिमर्षकेण नश्यन्ति मानेन तमो ऽभिभूताः पुंसः सदैवेति वदन्ति सन्तः
हे सर्व गुण, जसे सांगितले, तपावर आधारलेले आहेत. पण जर त्यात अहंकार आला, तर ते नष्ट होतात, कारण अज्ञानाने ते झाकले जातात — असे नेहमी ज्ञानी लोक सांगतात.
अधीयानः पण्डितं मन्यमानो यो विद्यया हन्ति यशः परस्य तस्यान्तवन्तः पुरुषस्य लोका न चास्य तद्ब्रह्मफलं ददाति
जो स्वतःला विद्वान समजून, आपल्या विद्वत्तेने दुसऱ्याचे यश कमी करतो, त्याला मिळणारे लोक मर्यादित असतात आणि त्याला त्या ब्रह्मफळाचा लाभ होत नाही.
चत्वारि कर्माणि भयंकराणि भयं प्रयच्छन्त्ययथाकृतानि मानाग्निहोत्रमुत मानमौनं मानेनाधीतमुत मानयज्ञः
चार कर्मे भीतीदायक ठरतात, जर ती चुकीच्या प्रकारे केली गेली — अहंकाराने केलेले यज्ञ, अहंकाराने ठेवलेले मौन, अहंकाराने केलेले वाचन आणि अहंकाराने दिलेले दान.
न मान्यमानो मुदमाददीत न संतापं प्राप्नुयाच्चावमानात् सन्तः सतः पूजयन्तीह लोके नासाधवः साधुबुद्धिं लभन्ते
ज्याचा सन्मान होतो, त्याने गर्व करू नये, आणि ज्याचा अपमान होतो, त्याने दुःखी व्हू नये. या जगात सज्जन लोक फक्त सज्जनांचाच सन्मान करतात; वाईट लोकांना चांगल्या गोष्टींची समज येत नाही.
इति दद्यादिति यजेद् इत्यधीयीत मे श्रुतम् इत्येतान्यभयान्याहुस् तान्य् अवर्ज्यानि नित्यशः
'दान दे', 'यज्ञ कर', 'वाचन कर' आणि 'ऐक' — ही चार कामे भीतीपासून मुक्त आहेत आणि ती नेहमीच करावीत, असा उपदेश आहे.
येनाश्रयं वेदयन्ते पुराणं मनीषिणो मानसे मानयुक्तम् तन्निःश्रेयस् तेन संयोगमेत्य परां शान्तिं प्राप्नुयुः प्रेत्य चेह
जे प्राचीन आश्रय ज्ञानी लोक मनाने आणि सन्मानाने जाणतात, त्या श्रेष्ठ कल्याणाशी एकरूप झाल्यावर, ते इथे आणि मृत्यूनंतरही परमशांतीला पोहोचतात.
चरन्गृहस्थः कथमेति देवान् कथं भिक्षुः कथम् आचार्यकर्मा वानप्रस्थः सत्पथे संनिविष्टो बहून्यस्मिन् सम्प्रति वेदयन्ति
गृहस्थ देवांना कसा गाठतो? भिक्षुक कसा गाठतो? आचार्याचे कर्तव्य करणारा किंवा योग्य मार्गावर असलेला वनवासी कसा गाठतो? या गोष्टींबद्दल अनेक लोक विचारतात.
आहूताध्यायी गुरुकर्मसु चोद्यतः पूर्वोत्थायी चरमं चोपशायी मृदुर्दान्तो धृतिमानप्रमत्तः स्वाध्यायशीलः सिध्यति ब्रह्मचारी
जो विद्यार्थी गुरूच्या आज्ञेने वाचन करतो, गुरूची सेवा मन लावून करतो, लवकर उठतो, शेवटी झोपतो, मृदू, संयमी, धीर, सावध आणि स्वाध्याय करणारा असतो — असा ब्रह्मचारी यशस्वी होतो.
धर्मागतं प्राप्य धनं यजेत दद्यात्सदैवातिथीन्भोजयेच्च अनाददानश्च परैरदत्तं सैषा गृहस्थोपनिषत्पुराणी
धर्माने मिळवलेले धन यज्ञासाठी वापरावे, नेहमी दान द्यावे, पाहुण्यांना जेवू घालावे आणि दुसऱ्यांनी दिलेले धन स्वीकारू नये — हीच प्राचीन गृहस्थांची शिकवण आहे.
स्ववीर्यजीवी वृजिनान्निवृत्तो दाता परेभ्यो न परोपतापी तादृङ्मुनिः सिद्धिमुपैति मुख्यां वसन्न् अरण्ये नियताहारचेष्टः
जो स्वतःच्या कष्टावर जगतो, वाईट मार्ग टाळतो, इतरांना देतो, कोणालाही त्रास देत नाही — असा मुनि, जंगलात राहून, आहार आणि वर्तनावर नियंत्रण ठेवून, श्रेष्ठ सिद्धी मिळवतो.
अशिल्पजीवी विगृहश्च नित्यं जितेन्द्रियः सर्वतो विप्रमुक्तः अनोकशायी लघु लिप्समानश् चरन् देशानेकचरः स भिक्षुः
जो कोणत्याही कलेवर उपजीविका करत नाही, नेहमी भांडण टाळतो, इंद्रियांवर विजय मिळवतो, सर्व गोष्टींपासून अलिप्त राहतो, कुठेही झोपतो, कमी इच्छाशक्ती ठेवतो आणि अनेक प्रदेशांत फिरतो — तोच खरा भिक्षुक आहे.
रात्र्या यया चाभिरताश्च लोका भवन्ति कामाभिजिताः सुखेन च तामेव रात्रिं प्रयतेत विद्वान् अरण्यसंस्थो भवितुं यतात्मा
ज्या रात्री लोक वासनेने जिंकले गेलेले सुख मानतात, त्याच रात्री ज्ञानी, आत्मसंयमी आणि जंगलात स्थिरावलेला मनुष्य, तसाच होण्यासाठी प्रयत्न करावा.
दशैव पूर्वान्दश चापरांस्तु ज्ञातींस्तथात्मानमथैकविंशम् अरण्यवासी सुकृतं दधाति मुक्त्वा त्व् अरण्ये स्वशरीरधातून्
वनवासी मुनि, दहा पूर्वज, दहा नंतरचे आणि स्वतःला एकविसावा मानून, आपले शरीर जंगलात सोडून पुण्य मिळवतो.
कतिस्विद् देवमुनयो मौनानि कति चाप्युत भवन्तीति तदाचक्ष्व श्रोतुम् इच्छामहे वयम्
देव आणि ऋषी यांच्यात किती प्रकारची मौने आहेत, आणि एकूण किती मौने असतात? हे आम्हाला सांग, आम्हाला ऐकायचे आहे.
अरण्ये वसतो यस्य ग्रामो भवति पृष्ठतः ग्रामे वा वसतो ऽरण्यं स मुनिः स्याज्जनाधिप
जो जंगलात राहतो आणि ज्याच्या मागे गाव असते, किंवा जो गावात राहतो आणि ज्याच्या मागे जंगल असते — असा मुनि लोकांमध्ये श्रेष्ठ मानला जातो.
कथंस्विद्वसतो ऽरण्ये ग्रामो भवति पृष्ठतः ग्रामे वा वसतो ऽरण्यं कथं भवति पृष्ठतः
जो जंगली भागात राहतो, त्याच्या मागे गाव कसं राहतं? आणि जो गावात राहतो, त्याच्या मागे जंगल कसं राहतं?
न ग्राम्यमुपयुञ्जीत य आरण्यो मुनिर्भवेत् तथास्य वसतो ऽरण्ये ग्रामो भवति पृष्ठतः
जो मुनि जंगलात राहतो, त्याने कधीही सांसारिक गोष्टींमध्ये गुंतू नये. असं केल्यावर, त्याच्या मागे गाव आपोआप सुटतं.
अनग्निरनिकेतश् चाप्य् अगोत्रचरणो मुनिः कौपीनाच्छादनं यावत् तावदिच्छेच्च चीवरम्
जो मुनि अग्निहीन, घर नसलेला आणि कुठल्याही कुळाशी न जोडलेला असतो, त्याने फक्त कमरेला झाकण्यासाठी लागेल एवढंच वस्त्र घ्यावं.
यावत्प्राणाभिसंधानं तावदिच्छेच्च भोजनम् तदास्य वसतो ग्रामे ऽरण्यं भवति पृष्ठतः
जो मुनि फक्त जीवित राहण्यासाठी लागेल इतकंच अन्न घेतो, त्याच्या गावातील वास्तव्यामुळे जंगल मागे राहतं.
यस्तु कामान्परित्यज्य त्यक्तकर्मा जितेन्द्रियः आतिष्ठेत मुनिर् मौनं स लोके सिद्धिमाप्नुयात्
पण जो मुनि सर्व इच्छा सोडतो, कर्मे टाकतो आणि इंद्रियांवर विजय मिळवतो, तो मौन धारण करतो आणि या जगात सिद्धी मिळवतो.
धौतदन्तं कृत्तनखं सदा स्नातमलंकृतम् असितं सितकर्मस्थं कस्तं नार्चितुमर्हति
ज्याचे दात नेहमी स्वच्छ, नख कापलेले, नेहमी स्नान केलेले आणि सुशोभित, रंगाने काळा पण कर्माने पवित्र—अशा माणसाचा सन्मान कोण करणार नाही?
तपसा कर्शितः क्षामः क्षीणमांसास्थिशोणितः यदा भवति निर्द्वंद्वो मुनिर्मौनं समास्थितः
जो मुनि तपामुळे कृश, मांस, हाडं आणि रक्त कमी झालेला, द्वंद्वातून मुक्त आणि मौनात स्थिर झालेला असतो—
अथ लोकमिमं जित्वा लोकं चापि जयेत्परम् आस्येन तु यदाहारं गोवन्मृगयते मुनिः अथास्य लोकैः सर्वो यः सो ऽमृतत्वाय कल्पते
तो मुनि जेव्हा हे जग आणि परलोक जिंकतो, आणि गायीसारखा फक्त तोंडाने अन्न शोधतो, तेव्हा त्याला सर्व लोक अमरत्वासाठी पात्र होतात.
कतरस्त्वेतयोः पूर्वं देवानामेति सात्म्यताम् उभयोर्धावतो राजन् सूर्यचन्द्रमसोरिव
राजा, या दोघांपैकी कोण आधी देवांशी एकरूप होतो? जसे सूर्य आणि चंद्र दोघेही धावत असतात, तसंच यांचं आहे.
अनिकेतगृहस्थेषु कामवृत्तेषु संयतः ग्राम एव चरन्भिक्षुस् तयोः पूर्वतरं गतः
जो गृहस्थांमध्ये आणि इच्छाधारी लोकांमध्ये राहूनही संयमित राहतो आणि गावात भिक्षा मागतो, तो या दोघांपैकी आधी पोहोचतो.
अप्राप्यं दीर्घमायुश्च यः प्राप्तो विकृतिं चरेत् तप्येत यदि तत्कृत्वा चरेत्सोग्रं तपस्ततः
जो दीर्घायुष्य न मिळवता किंवा अपंग झाला तरी तप करतो, त्याने ते करून नंतर कठोर तप करावं.
यद्वै नृशंसं तदपत् ह्यमाहुर् यः सेवते धर्ममनर्थबुद्धिः असावनीशः स तथैव राजंस् तदार्जवं स समाधिस्तदार्यम्
जे क्रूर आहे ते अनुचित मानलं जातं. जो धर्माची सेवा करतो पण फायद्याचा विचार करत नाही, तोच खरा सरळ, एकाग्र आणि श्रेष्ठ आहे, राजा.