असृग्रेतः पुष्परसानुयुक्तम् अन्वेति सद्यः पुरुषेण सृष्टम् तव तरया रज आपद्यते च स गर्भभूतः समुपैति तत्र
रक्त, वीर्य आणि पराग यांच्या संयोगाने, पुरुषाने निर्माण केलेल्या गोष्टीच्या मागोमाग, कामाच्या जोरावर ते आत शिरतं आणि तिथे गर्भरूप धारण करतं.
वनस्पतीन् ओषधींश्चाविशन्ति अपो वायुं पृथिवीं चान्तरिक्षम् चतुष्पदं द्विपदं चापि सर्व एवंभूता गर्भभूता भवन्ति
ते झाडांमध्ये, औषधींमध्ये, पाण्यात, वाऱ्यात, पृथ्वीमध्ये, आकाशात, चारपाय आणि दोनपाय प्राण्यांमध्येही प्रवेश करतात; अशा प्रकारे सर्वजण गर्भरूप होतात.
अन्यद्वपुर्विदधातीह गर्भ उताहोस्वित्स्वेन कामेन याति आपद्यमानो नरयोनिमेताम् आचक्ष्व मे संशयात्पृच्छतस्त्वम्
इथे गर्भ दुसरं शरीर घेतो का, की स्वतःच्या इच्छेने जातो? जेव्हा तो मानवाच्या गर्भात जाणार असतो, तेव्हा ते कसं होतं हे मला सांग, कारण मला शंका आहे.
शरीरदेहादिसमुच्छ्रयं च चक्षुःश्रोत्रे लभते केन संज्ञाम् एतत्सर्वं तात आचक्ष्व पृष्टः क्षेत्रज्ञं त्वां मन्यमाना हि सर्वे
शरीर, त्याचे अवयव, डोळे, कान, आणि जाणीव हे कसे निर्माण होतात? हे सर्व मला सांग, वडील, कारण मी विचारलं आहे आणि सर्वजण तुला क्षेत्रज्ञ मानतात.
वायुः समुत्कर्षति गर्भयोनिम् ऋतौ रेतः पुष्परसानुयुक्तम् स तत्र तन्मात्रकृताधिकारः क्रमेण संवर्धयतीह गर्भम्
योग्य वेळी वारा गर्भाला गर्भाशयात नेतो, वीर्य आणि परागासह; तिथे सूक्ष्म तत्त्वं आपला अधिकार प्रस्थापित करतात आणि हळूहळू गर्भ वाढवतात.
स जायमानो ऽथ गृहीतमात्रः संज्ञामधिष्ठाय ततो मनुष्यः स श्रोत्राभ्यां वेदयतीह शब्दं स वै रूपं पश्यति चक्षुषा च
तो जन्माला येतो, तेव्हा जाणीव मिळते; मग तो माणूस कानांनी आवाज ऐकतो आणि डोळ्यांनी रूप पाहतो.
घ्राणेन गन्धं जिह्वयाथो रसं च त्वचा स्पर्शं मनसा देवभावम् इत्यष्टकेहोपचितं हि विद्धि महात्मनः प्राणभृतः शरीरे
नाकाने तो वास घेतो, जिभेने चव घेतो, त्वचेने स्पर्श जाणतो, मनाने दिव्यभाव अनुभवतो. हे आठही गुण महान जीवाच्या शरीरात एकत्र असतात, हे जाणून ठेव.
यः संस्थितः पुरुषो दह्यते वा निखन्यते वापि निकृष्यते वा अभावभूतः स विनाशमेत्य केनात्मानं चेतयते पुरस्तात्
तो पुरुष जिवंत असताना जळला, पुरला किंवा फेकला गेला, आणि अस्तित्व संपलं, तरी नंतर तो स्वतःला कशाने ओळखतो?
हित्वा सो ऽसून् सुप्तवन्निष्ठितत्वात् पुरोधाय सुकृतं दुष्कृतं च अन्यां योनिं पुण्यपापानुसारां हित्वा देहं भजते राजसिंह
तो प्राण सोडून, झोपेत असावा तसा, आपली चांगली-वाईट कर्मं आठवतो, मग शरीर सोडतो आणि पुण्य किंवा पापानुसार दुसऱ्या गर्भात जातो, हे राजसिंहा.
पुण्यां योनिं पुण्यकृतो विशन्ति पापां योनिं पापकृतो व्रजन्ति कीटाः पतंगाश्च भवन्ति पापान् न मे विवक्षास्ति महानुभाव
जे पुण्य करतात ते चांगल्या गर्भात जन्म घेतात; जे पाप करतात ते वाईट गर्भात जातात. किडे आणि पतंग पापामुळेच जन्मतात; यापुढे मला काही सांगायचं नाही, हे महात्मा.
चतुष्पदा द्विपदाः पक्षिणश्च तथाभूता गर्भभूता भवन्ति आख्यातमेतन्निखिलं हि सर्वं भूयस्तु किं पृच्छसि राजसिंह
चार पायांचे प्राणी, दोन पायांचे जीव आणि पक्षी — हे सगळे गर्भातूनच जन्म घेतात. हे मी पूर्णपणे सांगितले आहे. राजसिंहा, आता अजून काय विचारायचे आहेस?
किं स्वित्कृत्वा लभते तात संज्ञां मर्त्यः श्रेष्ठां तपसा विद्यया वा तन्मे पृष्टः शंस सर्वं यथावच् छुभांल्लोकान् येन गच्छेत्क्रमेण
माणसाला श्रेष्ठ ज्ञान किंवा जाणीव कशामुळे मिळते — तपामुळे की विद्या मिळवून? हे सर्व नीट सांग, म्हणजे माणूस योग्य मार्गाने शुभ लोकांमध्ये जाऊ शकेल.
तपश्च दानं च शमो दमश्च ह्रीर् आर्जवं सर्वभूतानुकम्पा स्वर्गस्य लोकस्य वदन्ति सन्तो द्वाराणि सप्तैव महान्ति पुंसाम्
तप, दान, मनःशांती, इंद्रियसंयम, लाज, साधेपणा आणि सर्व प्राण्यांवर दया — हे सात मोठे स्वर्गाचे दरवाजे आहेत, असे ज्ञानी लोक सांगतात.
सर्वाणि चैतानि यथोदितानि तपःप्रधानान्यभिमर्षकेण नश्यन्ति मानेन तमो ऽभिभूताः पुंसः सदैवेति वदन्ति सन्तः
हे सर्व गुण, जसे सांगितले, तपावर आधारलेले आहेत. पण जर त्यात अहंकार आला, तर ते नष्ट होतात, कारण अज्ञानाने ते झाकले जातात — असे नेहमी ज्ञानी लोक सांगतात.
अधीयानः पण्डितं मन्यमानो यो विद्यया हन्ति यशः परस्य तस्यान्तवन्तः पुरुषस्य लोका न चास्य तद्ब्रह्मफलं ददाति
जो स्वतःला विद्वान समजून, आपल्या विद्वत्तेने दुसऱ्याचे यश कमी करतो, त्याला मिळणारे लोक मर्यादित असतात आणि त्याला त्या ब्रह्मफळाचा लाभ होत नाही.
चत्वारि कर्माणि भयंकराणि भयं प्रयच्छन्त्ययथाकृतानि मानाग्निहोत्रमुत मानमौनं मानेनाधीतमुत मानयज्ञः
चार कर्मे भीतीदायक ठरतात, जर ती चुकीच्या प्रकारे केली गेली — अहंकाराने केलेले यज्ञ, अहंकाराने ठेवलेले मौन, अहंकाराने केलेले वाचन आणि अहंकाराने दिलेले दान.
न मान्यमानो मुदमाददीत न संतापं प्राप्नुयाच्चावमानात् सन्तः सतः पूजयन्तीह लोके नासाधवः साधुबुद्धिं लभन्ते
ज्याचा सन्मान होतो, त्याने गर्व करू नये, आणि ज्याचा अपमान होतो, त्याने दुःखी व्हू नये. या जगात सज्जन लोक फक्त सज्जनांचाच सन्मान करतात; वाईट लोकांना चांगल्या गोष्टींची समज येत नाही.
इति दद्यादिति यजेद् इत्यधीयीत मे श्रुतम् इत्येतान्यभयान्याहुस् तान्य् अवर्ज्यानि नित्यशः
'दान दे', 'यज्ञ कर', 'वाचन कर' आणि 'ऐक' — ही चार कामे भीतीपासून मुक्त आहेत आणि ती नेहमीच करावीत, असा उपदेश आहे.
येनाश्रयं वेदयन्ते पुराणं मनीषिणो मानसे मानयुक्तम् तन्निःश्रेयस् तेन संयोगमेत्य परां शान्तिं प्राप्नुयुः प्रेत्य चेह
जे प्राचीन आश्रय ज्ञानी लोक मनाने आणि सन्मानाने जाणतात, त्या श्रेष्ठ कल्याणाशी एकरूप झाल्यावर, ते इथे आणि मृत्यूनंतरही परमशांतीला पोहोचतात.
चरन्गृहस्थः कथमेति देवान् कथं भिक्षुः कथम् आचार्यकर्मा वानप्रस्थः सत्पथे संनिविष्टो बहून्यस्मिन् सम्प्रति वेदयन्ति
गृहस्थ देवांना कसा गाठतो? भिक्षुक कसा गाठतो? आचार्याचे कर्तव्य करणारा किंवा योग्य मार्गावर असलेला वनवासी कसा गाठतो? या गोष्टींबद्दल अनेक लोक विचारतात.
आहूताध्यायी गुरुकर्मसु चोद्यतः पूर्वोत्थायी चरमं चोपशायी मृदुर्दान्तो धृतिमानप्रमत्तः स्वाध्यायशीलः सिध्यति ब्रह्मचारी
जो विद्यार्थी गुरूच्या आज्ञेने वाचन करतो, गुरूची सेवा मन लावून करतो, लवकर उठतो, शेवटी झोपतो, मृदू, संयमी, धीर, सावध आणि स्वाध्याय करणारा असतो — असा ब्रह्मचारी यशस्वी होतो.
धर्मागतं प्राप्य धनं यजेत दद्यात्सदैवातिथीन्भोजयेच्च अनाददानश्च परैरदत्तं सैषा गृहस्थोपनिषत्पुराणी
धर्माने मिळवलेले धन यज्ञासाठी वापरावे, नेहमी दान द्यावे, पाहुण्यांना जेवू घालावे आणि दुसऱ्यांनी दिलेले धन स्वीकारू नये — हीच प्राचीन गृहस्थांची शिकवण आहे.
स्ववीर्यजीवी वृजिनान्निवृत्तो दाता परेभ्यो न परोपतापी तादृङ्मुनिः सिद्धिमुपैति मुख्यां वसन्न् अरण्ये नियताहारचेष्टः
जो स्वतःच्या कष्टावर जगतो, वाईट मार्ग टाळतो, इतरांना देतो, कोणालाही त्रास देत नाही — असा मुनि, जंगलात राहून, आहार आणि वर्तनावर नियंत्रण ठेवून, श्रेष्ठ सिद्धी मिळवतो.
अशिल्पजीवी विगृहश्च नित्यं जितेन्द्रियः सर्वतो विप्रमुक्तः अनोकशायी लघु लिप्समानश् चरन् देशानेकचरः स भिक्षुः
जो कोणत्याही कलेवर उपजीविका करत नाही, नेहमी भांडण टाळतो, इंद्रियांवर विजय मिळवतो, सर्व गोष्टींपासून अलिप्त राहतो, कुठेही झोपतो, कमी इच्छाशक्ती ठेवतो आणि अनेक प्रदेशांत फिरतो — तोच खरा भिक्षुक आहे.
रात्र्या यया चाभिरताश्च लोका भवन्ति कामाभिजिताः सुखेन च तामेव रात्रिं प्रयतेत विद्वान् अरण्यसंस्थो भवितुं यतात्मा
ज्या रात्री लोक वासनेने जिंकले गेलेले सुख मानतात, त्याच रात्री ज्ञानी, आत्मसंयमी आणि जंगलात स्थिरावलेला मनुष्य, तसाच होण्यासाठी प्रयत्न करावा.
दशैव पूर्वान्दश चापरांस्तु ज्ञातींस्तथात्मानमथैकविंशम् अरण्यवासी सुकृतं दधाति मुक्त्वा त्व् अरण्ये स्वशरीरधातून्
वनवासी मुनि, दहा पूर्वज, दहा नंतरचे आणि स्वतःला एकविसावा मानून, आपले शरीर जंगलात सोडून पुण्य मिळवतो.
कतिस्विद् देवमुनयो मौनानि कति चाप्युत भवन्तीति तदाचक्ष्व श्रोतुम् इच्छामहे वयम्
देव आणि ऋषी यांच्यात किती प्रकारची मौने आहेत, आणि एकूण किती मौने असतात? हे आम्हाला सांग, आम्हाला ऐकायचे आहे.
अरण्ये वसतो यस्य ग्रामो भवति पृष्ठतः ग्रामे वा वसतो ऽरण्यं स मुनिः स्याज्जनाधिप
जो जंगलात राहतो आणि ज्याच्या मागे गाव असते, किंवा जो गावात राहतो आणि ज्याच्या मागे जंगल असते — असा मुनि लोकांमध्ये श्रेष्ठ मानला जातो.
कथंस्विद्वसतो ऽरण्ये ग्रामो भवति पृष्ठतः ग्रामे वा वसतो ऽरण्यं कथं भवति पृष्ठतः
जो जंगली भागात राहतो, त्याच्या मागे गाव कसं राहतं? आणि जो गावात राहतो, त्याच्या मागे जंगल कसं राहतं?
न ग्राम्यमुपयुञ्जीत य आरण्यो मुनिर्भवेत् तथास्य वसतो ऽरण्ये ग्रामो भवति पृष्ठतः
जो मुनि जंगलात राहतो, त्याने कधीही सांसारिक गोष्टींमध्ये गुंतू नये. असं केल्यावर, त्याच्या मागे गाव आपोआप सुटतं.