सतां सकाशे पतितो ऽसि राजंश् च्युतः प्रतिष्ठां यत्र लब्धासि भूयः एवं विदित्वा तु पुनर्ययाते न ते ऽवमान्याः सदृशः श्रेयसे च
राजा, तू सज्जनांच्या मध्ये पडलास, आपली प्रतिष्ठा गमावलीस, पण इथे तुला ती पुन्हा मिळू शकते. हे ययाति, हे जाणून, स्वतःसारख्या किंवा श्रेष्ठ लोकांचा कधीही तिरस्कार करू नकोस.
ततः पपातामरराजजुष्टात् पुण्याल्लोकात्पतमानं ययातिम् सम्प्रेक्ष्य राजर्षिवरो ऽष्टकस् तम् उवाच सद्धर्मविधानगोप्ता
त्यावेळी ययाति अमरराजाच्या आनंददायक लोकातून खाली पडला. हे पाहून, श्रेष्ठ राजर्षी अष्टक, जो सदाचाराचे रक्षण करणारा आहे, त्याने त्याला विचारले.
कस्त्वं युवा वासवतुल्यरूपः स्वतेजसा दीप्यमानो यथाग्निः पतस्युदीर्णाम्बुधरप्रकाशः खे खेचराणां प्रवरो यथार्कः
तू कोण आहेस, असा तरुण, ज्याचे रूप वासवासारखे आहे, स्वतःच्या तेजाने अग्नीसारखा उजळतोस, आकाशात प्रकाशमान मेघासारखा पडतोस, आणि आकाशवासींमध्ये सूर्याप्रमाणे श्रेष्ठ आहेस?
दृष्ट्वा च त्वां सूर्यपथात्पतन्तं वैश्वानरार्कद्युतिमप्रमेयम् किंनुस्विद् एतत् पततीव सर्वे वितर्कयन्तः परिमोहिताः स्मः
तुला सूर्याच्या मार्गावरून पडताना पाहून, अग्नी आणि सूर्याच्या तुलनेत अमाप तेज असलेला, हे काय पडत आहे असे वाटते, म्हणून आम्ही सर्वजण गोंधळून वेगवेगळे तर्क लावतो आहोत.
दृष्ट्वा च त्वाधिष्ठितं देवमार्गे शक्रार्कविष्णुप्रतिमप्रभावम् प्रत्युद्गतास्त्वां वयमद्य सर्वे तस्मात्पाते तव जिज्ञासमानाः
तुला दिव्य मार्गावर, इंद्र, सूर्य आणि विष्णू यांच्या समान तेजाने शोभणारा पाहून, आम्ही सर्वजण तुला भेटायला आलो आहोत, तुझ्या या पडण्याचे कारण जाणून घ्यायला.
न चापि त्वां धृष्णवः प्रष्टुम् अग्रे न च त्वमस्मान्पृच्छसि के वयं स्म तत्त्वां पृच्छामि स्पृहणीयरूपं कस्य त्वं वा किंनिमित्तं त्वमागाः
आमच्यात कुणालाही तुझ्याशी थेट विचारायची हिंमत होत नाही, आणि तूही आम्हाला विचारत नाहीस की आम्ही कोण. म्हणून मी तुला विचारतो—हे आकर्षक रूप असणाऱ्या, तू कोण आहेस आणि कोणत्या कारणाने इथे आला आहेस?
भयं तु ते व्येतु विषादमोहौ त्यजाशु देवेन्द्रसमानरूप त्वां वर्तमानं हि सतां सकाशे शक्रो न सोढुं बलहापि शक्तः
तुझे भीती, दुःख आणि गोंधळ दूर जाऊ देत, इंद्रासारखे रूप असणाऱ्या. सज्जनांच्या मध्ये असताना, शक्तिशाली असला तरी इंद्रही तुला सहन करू शकला नसता.
सन्तः प्रतिष्ठा हि सुखच्युतानां सतां सदैवामरराजकल्प ते संगताः स्थावरजङ्गमेशाः प्रतिष्ठितस्त्वं सदृशेषु सत्सु
सुख हरपलेल्या लोकांसाठी सज्जन हे नेहमीच आधार असतात. सज्जनांमध्ये तू अमरराजासारखा आहेस. स्थावर आणि जंगम सर्व प्राणी इथे गोळा झाले आहेत; तू समकक्ष सज्जनांमध्ये स्थिर झाला आहेस.
प्रभुरग्निः प्रतपने भूमिरावपने प्रभुः प्रभुः सूर्यः प्रकाशाच्च सतां चाभ्यागतः प्रभुः
जळवण्यात अग्नी श्रेष्ठ, आपल्यात भूमी श्रेष्ठ, प्रकाश देण्यात सूर्य श्रेष्ठ, आणि सज्जनांत जो येतो तो श्रेष्ठ असतो.
अहं ययातिर्नहुषस्य पुत्रः पूरोः पिता सर्वभूतावमानात् प्रभ्रंशितो ऽहं सुरसिद्धलोकात् परिच्युतः प्रपताम्यल्पपुण्यः
मी ययाति, नहुषाचा मुलगा आणि पुरूचा वडील आहे. सर्व जीवांचा तिरस्कार केल्यामुळे मी देव आणि सिद्धांच्या लोकांतून खाली पडलो, थोड्या पुण्यानेच आता खाली येतोय.
अहं हि पूर्वो वयसा भवद्भयस् तेनाभिवादं भवतां न युञ्जे यो विद्यया तपसा जन्मना वा वृद्धः स वै सम्भवति द्विजानाम्
वयाने मी तुमच्यापेक्षा मोठा आहे, म्हणून मी तुम्हाला नमस्कार करत नाही. द्विजांमध्ये जो विद्या, तप किंवा जन्माने मोठा आहे, त्याचा सन्मान केला जातो.
अवादीस्त्वं वयसास्मि प्रवृद्ध इति वै राजन्न् अधिकः कथंचित् यो वै विद्वांस्तपसा सम्प्रवृद्धः स एव पूज्यो भवति द्विजानाम्
राजा, तू म्हणालास, 'वयाने मी मोठा आहे,' पण जो विद्या आणि तपाने मोठा आहे, त्याचा खरा सन्मान द्विजांमध्ये होतो.
प्रतिकूलं कर्मणां पापमाहुस् तद्वर्तिनां प्रवणं पापलोकम् सन्तो ऽसतो नान्ववर्तन्त ते वै यदात्मनैषां प्रतिकूलवादी
धर्माच्या विरुद्ध वागणे पाप मानले जाते आणि असे करणारे पापी लोकांच्या लोकांत पडतात. सज्जन कधीही दुर्जनांचा मार्ग घेत नाहीत; तू त्यांच्या स्वभावाच्या विरुद्ध बोललास.
अभूद्धनं मे विपुलं महद्वै विचेष्टमानो ऽधिगन्ता तदस्मि एवं प्रधार्यात्महिते निविष्टो यो वर्तते स विजानाति धीरः
माझ्याकडे पूर्वी खूप मोठे धन होते, पण प्रयत्न करत करत मी या अवस्थेला पोहोचलो. जो आपल्या हितासाठी ठाम राहतो, तोच खरा समजतो, आणि शहाणे हाच मार्ग धरतात.
नानाभावा बहवो जीवलोके दैवाधीना नष्टचेष्टाधिकाराः तत्तत्प्राप्य न विहन्येत धीरो दिष्टं बलीय इति मत्वात्मबुद्ध्या
जगात वेगवेगळ्या रूपांत अनेक जीव आहेत, सगळेच नशिबाच्या अधीन आहेत, त्यांना काहीच करण्याची मुभा राहत नाही. ज्याला जे मिळतं, ते मिळाल्यावर शहाणा माणूस मनात असं समजून अस्वस्थ होत नाही की, 'नशिब हेच जास्त बलवान आहे.'
सुखं हि जन्तुर्यदि वापि दुःखं दैवाधीनं विन्दति नात्मशक्त्या तस्माद्दिष्टं बलवन्मन्यमानो न संज्वरेन्नापि हृष्येत्कदाचित्
खरं तर, सुख असो वा दुःख, प्रत्येक जीवाला ते नशिबामुळेच मिळतं, स्वतःच्या कुवतीने नाही. म्हणून नशिब हेच मोठं आहे असं समजून, माणसानं कधीही दुःखी व्हू नये किंवा फार आनंदीही होऊ नये.
दुःखे न तप्येत सुखे न हृष्येत् समेन वर्तेत सदैव धीरः दिष्टं बलीय इति मन्यमानो न संज्वरेन्नापि हृष्येत् कदाचित्
दुःख आलं तर त्यात जळू नये, सुख मिळालं तर उड्या मारू नयेत; शहाण्यानं नेहमी मन शांत ठेवावं, 'नशिब हेच मोठं आहे' असं समजून, कधीही दुःखी किंवा फार आनंदी व्हू नये.
भये न मुह्याम्यष्टकाहं कदाचित् संतापो मे मनसो नास्ति कश्चित् धाता यथा मां विदधाति लोके ध्रुवं तथाहं भवितेति मत्वा
अष्टक, भीती आली तरी मी कधीही गोंधळत नाही; माझ्या मनाला कसलाही त्रास होत नाही. या जगात विधाता मला जसं ठरवेल, तसंच मी होणार, असं मी मनाशी नेहमी ठरवतो.
संस्वेदजा ह्य् अण्डजा ह्य् उद्भिदश्च सरीसृपाः कृमयो ऽप्य् अप्सु मत्स्याः तथाश्मानस्तृणकाष्ठं च सर्वं दिष्टक्षये स्वां प्रकृतिं भजन्ते
घामातून जन्मणारे, अंड्यातून जन्मणारे, अंकुरातून जन्मणारे, सरपटणारे, किडे, पाण्यातले मासे, तसेच दगड, गवत, लाकूड—सगळे जण, जेव्हा त्यांचा काळ संपतो, तेव्हा आपापल्या मूळ स्वरूपात परत जातात.
अनित्यतां सुखदुःखस्य बुद्ध्वा कस्मात् संतापमष्टकाहं भजेयम् किं कुर्यां वै किंच कृत्वा न तप्ये तस्मात्संतापं वर्जयाम्यप्रमत्तः
सुख-दुःख हे कायमचं नाही, हे ओळखून अष्टक, मी कशाला दुःखी व्हावं? मी काय करू, किंवा केलं तरी मला त्रास होणार नाही असं काय आहे? म्हणून मी नेहमी सावध राहून दुःख टाळतो.
एवं ब्रुवाणं नृपतिं ययातिम् अथाष्टकः पुनरेवान्वपृच्छत् मातामहं सर्वगुणोपपन्नं यत्र स्थितं स्वर्गलोके यथावत्
राजा ययाति असं बोलत असताना, अष्टकाने पुन्हा विचारलं—'सर्व गुणांनी युक्त असलेल्या आजोबा, तुम्ही स्वर्गात कसे राहत होतात, ते मला खरं खरं सांगा.'
ये ये लोकाः पार्थिवेन्द्र प्रधानास् त्वया भुक्ता यं च काले यथा च तन्मे राजन्ब्रूहि सर्वं यथावत् क्षेत्रज्ञवद्भाषसे त्वं हि धर्मम्
राजाधिराज, तुम्ही जे जे मोठे लोक मिळवले, जेव्हा मिळवले, आणि ज्या प्रकारे मिळवले, ते सगळं मला नीट सांगाच. तुम्ही धर्माची जाण असलेले आहात, म्हणून मला सगळं स्पष्टपणे सांगा.
राजाहमासं त्व् इह सार्वभौमस् ततो लोकान्महतश् चाजर्यं वै तत्रावसं वर्षसहस्रमात्रं ततो लोकान्परमानभ्युपेतः
इथे मी सार्वभौम राजा होतो. त्यानंतर मोठमोठ्या लोकांमध्ये गेलो आणि तिथे हजार वर्षे राहिलो. त्यानंतर मी आणखी उच्च लोकांमध्ये पोहोचलो.
ततः पुरीं पुरुहूतस्य रम्यां सहस्रद्वारां शतयोजनान्ताम् अध्यावसं वर्षसहस्रमात्रं ततो लोकान्परमानभ्युपेतः
मग मी पुरुहूताच्या सुंदर, हजार दरवाज्यांच्या, शंभर योजन लांबीच्या नगरीत हजार वर्षे राहिलो. त्यानंतर मी आणखी उच्च लोकांमध्ये गेलो.
ततो दिव्यमजरं प्राप्य लोकं प्रजापतेर् लोकपतेर्दुरापम् तत्रावसं वर्षसहस्रमात्रं ततो लोकान्परमानभ्युपेतः
मग मी प्रजापतीच्या, म्हणजेच लोकांच्या स्वामीच्या, दिव्य आणि कधीही वृद्ध न होणाऱ्या लोकात पोहोचलो, जिथे पोहोचणं अगदी कठीण आहे. तिथेही मी हजार वर्षे राहिलो. त्यानंतर मी आणखी उच्च लोकांमध्ये गेलो.
देवस्य देवस्य निवेशने च विजित्य लोकान्न्यवसं यथेष्टम् सम्पूज्यमानस्त्रिदशैः समस्तैस् तुल्यप्रभावद्युतिरीश्वराणाम्
देवतांच्या देवाच्या निवासस्थानी, मी सर्व लोक जिंकून, मनासारखं राहिलो. सगळ्या देवांनी मला सन्मान दिला, आणि माझी प्रभा व सामर्थ्य इतर राजांसारखीच होती.
तथावसं नन्दने कामरूपी संवत्सराणामयुतं शतानाम् सहाप्सरोभिर्विचरन्पुण्यगन्धान् पश्यन्नगान् पुष्पितांश्चारुरूपान्
तसंच, मी नंदनवनात इच्छेनुसार रूप घेऊन, शंभर हजार वर्षे राहिलो. तिथे अप्सरांसोबत फिरत, सुगंधी वाऱ्याचा आनंद घेत, सुंदर फुललेली झाडं पाहिली.
तत्र स्थितं मां देवसुखेषु सक्तं काले ऽतीते महति ततो ऽतिमात्रम् दूतो देवानामब्रवीदुग्ररूपो ध्वंसेत्युच्चैस्त्रिः प्लुतेन स्वरेण
तिथे मी देवांच्या सुखात रमून राहिलो. खूप काळ गेल्यावर, एक भयंकर देवदूत मोठ्याने, तिपटीने ओरडून म्हणाला—'नष्ट हो!'
एतावन्मे विदितं राजसिंह ततो भ्रष्टो ऽहं नन्दनात्क्षीणपुण्यः वाचो ऽश्रौषं चान्तरिक्षे सुराणाम् अनुक्रोशाच्छोचतां मां नरेन्द्र
राजसिंहा, मला इतकंच माहीत आहे की, नंदनवनातून पुण्य संपल्यावर मी खाली पडलो. तेव्हा आकाशातून देवांच्या आवाजांनी, त्यांनी मला दया दाखवत हळहळ व्यक्त केली.
अकस्माद्वै क्षीणपुण्यो ययातिः पतत्यसौ पुण्यकृत्पुण्यकीर्तिः तानब्रुवं पतमानस्तदाहं सतां मध्ये निपतेयं कथं नु
अचानक, पुण्य संपल्यावर ययाति खाली पडला—जो पुण्यकर्म करणारा आणि पुण्यवान म्हणून प्रसिद्ध होता. पडताना मी देवांना विचारलं—'मी सत्पुरुषांमध्ये असूनही कसा काय खाली पडतो?'