पूर्णं सहस्रं वर्षाणाम् एवंवृत्तिर् अभून्नृपः अम्बुभक्षः स चाब्दांस्त्रीन् आसीन् नियतवाङ्मनाः
राजा असेच जीवन हजार वर्षे जगला; काही काळ फक्त पाणी पिऊन राहिला आणि तीन वर्षे त्याने आपली वाणी व मन पूर्णपणे नियंत्रित ठेवले.
ततस्तु वायुभक्षो ऽभूत् संवत्सरमतन्द्रितः पञ्चाग्निमध्ये च तपस् तेपे संवत्सरं पुनः
नंतर तो एक वर्ष फक्त वायूवर जगला, थकवा न येता तपस्या केली, आणि पुन्हा एक वर्ष पाच अग्नींच्या मध्ये उभा राहून कठोर तप केला.
एकपादस्थितश्चासीत् षण्मासान् अनिलाशनः पुण्यकीर्तिस्ततः स्वर्गं जगामावृत्य रोदसी
तो सहा महिने एका पायावर उभा राहून फक्त वायूवर जगला; त्याच्या पुण्यामुळे त्याची कीर्ती पसरली आणि तो आकाशातील लोकांमध्ये जाऊन स्वर्गात पोहोचला.
स्वर्गतस्तु स राजेन्द्रो न्यवसद्देवसद्मनि पूजितस्त्रिदशैः साध्यैर् मरुद्भिर्वसुभिस्तथा
स्वर्गात पोहोचल्यानंतर तो राजा देवांच्या निवासस्थानी राहिला, तिथे त्रिदश, साध्य, मरुत आणि वसु यांनी त्याचा मोठ्या आदराने सन्मान केला.
देवलोकाद् ब्रह्मलोकं संचरन्पुण्यकृद्वशी अवसत्पृथिवीपालो दीर्घकालमिति श्रुतिः
देवांच्या लोकातून तो पुण्यवान आणि संयमी राजा ब्रह्मलोकात गेला आणि तिथे खूप काळ राहिला, असे ऐकिवात आहे.
स कदाचिन्नृपश्रेष्ठो ययातिः शक्रमागतः कथान्ते तत्र शक्रेण पृष्टः स पृथिवीपतिः
कधीतरी श्रेष्ठ राजा ययाति शक्राकडे गेला; गोष्टीच्या शेवटी शक्राने त्या पृथ्वीच्या अधिपतीला प्रश्न विचारला.
यदा स पूरुस्तव रूपेण राजञ् जरां गृहीत्वा प्रचचार लोके तदा राज्यं सम्प्रदायैव तस्मै त्वया किमुक्तः कथयेह सत्यम्
राजा, जेव्हा पूरु तुझ्या रूपात वृद्धत्व घेऊन लोकांमध्ये वावरला, आणि तू त्याला राज्य दिले, तेव्हा तू त्याला काय सांगितले? येथे सत्य सांग.
प्रकृत्यनुमते पूरुं राज्ये कृत्वेदमब्रुवम् गङ्गायमुनयोर्मध्ये कृत्स्नो ऽयं विषयस्तव मध्ये पृथिव्यास्त्वं राजा भ्रातरो ऽन्ते ऽधिपास्तव
लोकांच्या संमतीने मी पूरुला राज्य दिले आणि म्हटले: 'गंगा आणि यमुना यांच्या मध्ये हे सर्व प्रदेश तुझे आहेत. पृथ्वीच्या मध्यभागी तू राजा आहेस, आणि तुझे भाऊ सीमांवर राज्य करतील.'
अक्रोधनः क्रोधनेभ्यो विशिष्टस् तथा तितिक्षुर् अतितिक्षोर् विशिष्टः अमानुषेभ्यो मानुषश्च प्रधानो विद्वांस्तथैवाविदुषः प्रधानः
जो रागावणारा नाही तो रागीट लोकांपेक्षा श्रेष्ठ असतो; सहन करणारा असहिष्णूंपेक्षा श्रेष्ठ असतो; अमानवीयांमध्ये मानव श्रेष्ठ असतो; आणि ज्ञानी अज्ञानींपेक्षा श्रेष्ठ असतो.
आक्रुश्यमानो नाक्रोशेन् मन्युमेव तितिक्षति आक्रोष्टारं निर्दहति सुकृतं चास्य विन्दति
जो अपमानित होतो, तो परत अपमान करत नाही, फक्त सहन करतो; तो अपमान करणाऱ्याला जाळतो आणि स्वतःसाठी पुण्य मिळवतो.
नारुन्तुदः स्यान्न नृशंसवादी न हीनतः परम् अभ्याददीत ययास्य वाचा पर उद्विजेत न तां वदेद्रुशतीं पापलौल्याम्
कोणीही दुसऱ्याची निंदा करू नये, कठोर बोलू नये, किंवा नीचाकडून काही घेऊ नये; ज्यामुळे दुसऱ्याला भीती वाटेल अशी वाणी बोलू नये, किंवा कठोर, लोभातून आलेली वाणी कधीही बोलू नये.
अरुन्तुदं पुरुषं तीव्रवाचं वाक्कण्टकैर् वितुदन्तं मनुष्यान् विद्याद् अलक्ष्मीकतमं जनानां मुखे निबद्धं निरृतिं वहन्तम्
जो दुसऱ्यांची निंदा करतो, कठोर बोलतो, आणि शब्दांनी इतरांना टोचतो, तो लोकांमध्ये सर्वात दुर्दैवी समजावा; त्याच्या तोंडातच अनिष्ट बांधलेले असते.
सद्भिः पुरस्तादभिपूजितः स्यात् सद्भिस्तथा पृष्ठतो रक्षितः स्यात् सदा सताम् अतिवादांस्तितिक्षेत् सतां वृत्तं पालयन्साधुवृतः
सज्जन लोकांनी त्याचा समोरून सन्मान करावा, मागून त्याचे रक्षण करावे, तो नेहमी सज्जनांच्या कठोर शब्दांना सहन करावा, आणि चांगल्या वर्तनाचे पालन करावे.
वाक्सायका वदनान्निष्पतन्ति यैर् आहतः शोचति वा त्र्यहानि परस्य नो मर्मसु ते पतन्ति तान्पण्डितो नावसृजेत्परेषु
शब्द हे बाणांसारखे तोंडातून बाहेर पडतात; ज्यांना ते लागतात, ते तीन दिवस दु:खी राहतात, पण ते दुसऱ्याच्या अंत:करणाला इजा करत नाहीत. ज्ञानी माणसाने असे शब्द कधीही दुसऱ्यांवर सोडू नयेत.
नास्तीदृशं संवननं त्रिषु लोकेषु किंचन यथा मैत्री च लोकेषु दानं च मधुरा च वाक्
तीनही लोकांत अशी एकता कुठेच नाही, जशी लोकांमध्ये मैत्री, दान आणि गोड बोलणे यामुळे होते.
तस्मात्सान्त्वं सदा वाच्यं न वाच्यं परुषं क्वचित् पूज्यान्सम्पूजयेद् दद्यान् नाभिशापं कदाचन
म्हणून नेहमी गोड बोलावे, कधीही कठोर बोलू नये; जे पूज्य आहेत त्यांचा सन्मान करावा, दान द्यावे, आणि कधीही शाप देऊ नये.
सर्वाणि कार्याणि समाप्य राजन् गृहान्परित्यज्य वनं गतो ऽसि तत्त्वां पृच्छामि नहुषस्य पुत्र केनापि तुल्यस्तपसा ययाते
राजा, तू सर्व कर्तव्ये पूर्ण करून घर सोडून वनात आला आहेस. नहुषाचा पुत्र, मी तुला विचारतो—ययातीसारखी तपश्चर्या करून त्याला बरोबरी कोणी साधली आहे?
नाहं देवमनुष्येषु न गन्धर्वमहर्षिषु आत्मनस्तपसा तुल्यं कंचित्पश्यामि वासव
हे वासव, देव, माणसं, गंधर्व किंवा मोठे ऋषी यांच्यात मी माझ्या तपश्चर्येला तोड असा कुणीच पाहत नाही.
यदावमंस्थाः सदृशः श्रेयसश्च पापीयसश् चाविदितप्रभावः तस्माल्लोका ह्य् अन्तवन्तस्तवेमे क्षीणे पुण्ये पतितो ऽस्यद्य राजन्
राजा, जेव्हा तू स्वतःसारख्या, श्रेष्ठ किंवा कनिष्ठ लोकांचा खरा सामर्थ्य न कळता तिरस्कार केला, तेव्हा तुझे पुण्य संपले आणि आज तू आपल्या लोकांपासून खाली पडलास.
सुरर्षिगन्धर्वनरावमानात् क्षयं गता मे यदि शक्रलोकाः इच्छाम्यहं सुरलोकाद्विहीनः सतां मध्ये पतितुं देवराज
मी देव, ऋषी, गंधर्व आणि माणसांचा अपमान केल्यामुळे माझे स्वर्गीय लोक कमी झाले. देवांच्या लोकांपासून वंचित झाल्यावर, हे देवराज, मी सज्जनांच्या मध्ये पडावे अशी इच्छा करतो.
सतां सकाशे पतितो ऽसि राजंश् च्युतः प्रतिष्ठां यत्र लब्धासि भूयः एवं विदित्वा तु पुनर्ययाते न ते ऽवमान्याः सदृशः श्रेयसे च
राजा, तू सज्जनांच्या मध्ये पडलास, आपली प्रतिष्ठा गमावलीस, पण इथे तुला ती पुन्हा मिळू शकते. हे ययाति, हे जाणून, स्वतःसारख्या किंवा श्रेष्ठ लोकांचा कधीही तिरस्कार करू नकोस.
ततः पपातामरराजजुष्टात् पुण्याल्लोकात्पतमानं ययातिम् सम्प्रेक्ष्य राजर्षिवरो ऽष्टकस् तम् उवाच सद्धर्मविधानगोप्ता
त्यावेळी ययाति अमरराजाच्या आनंददायक लोकातून खाली पडला. हे पाहून, श्रेष्ठ राजर्षी अष्टक, जो सदाचाराचे रक्षण करणारा आहे, त्याने त्याला विचारले.
कस्त्वं युवा वासवतुल्यरूपः स्वतेजसा दीप्यमानो यथाग्निः पतस्युदीर्णाम्बुधरप्रकाशः खे खेचराणां प्रवरो यथार्कः
तू कोण आहेस, असा तरुण, ज्याचे रूप वासवासारखे आहे, स्वतःच्या तेजाने अग्नीसारखा उजळतोस, आकाशात प्रकाशमान मेघासारखा पडतोस, आणि आकाशवासींमध्ये सूर्याप्रमाणे श्रेष्ठ आहेस?
दृष्ट्वा च त्वां सूर्यपथात्पतन्तं वैश्वानरार्कद्युतिमप्रमेयम् किंनुस्विद् एतत् पततीव सर्वे वितर्कयन्तः परिमोहिताः स्मः
तुला सूर्याच्या मार्गावरून पडताना पाहून, अग्नी आणि सूर्याच्या तुलनेत अमाप तेज असलेला, हे काय पडत आहे असे वाटते, म्हणून आम्ही सर्वजण गोंधळून वेगवेगळे तर्क लावतो आहोत.
दृष्ट्वा च त्वाधिष्ठितं देवमार्गे शक्रार्कविष्णुप्रतिमप्रभावम् प्रत्युद्गतास्त्वां वयमद्य सर्वे तस्मात्पाते तव जिज्ञासमानाः
तुला दिव्य मार्गावर, इंद्र, सूर्य आणि विष्णू यांच्या समान तेजाने शोभणारा पाहून, आम्ही सर्वजण तुला भेटायला आलो आहोत, तुझ्या या पडण्याचे कारण जाणून घ्यायला.
न चापि त्वां धृष्णवः प्रष्टुम् अग्रे न च त्वमस्मान्पृच्छसि के वयं स्म तत्त्वां पृच्छामि स्पृहणीयरूपं कस्य त्वं वा किंनिमित्तं त्वमागाः
आमच्यात कुणालाही तुझ्याशी थेट विचारायची हिंमत होत नाही, आणि तूही आम्हाला विचारत नाहीस की आम्ही कोण. म्हणून मी तुला विचारतो—हे आकर्षक रूप असणाऱ्या, तू कोण आहेस आणि कोणत्या कारणाने इथे आला आहेस?
भयं तु ते व्येतु विषादमोहौ त्यजाशु देवेन्द्रसमानरूप त्वां वर्तमानं हि सतां सकाशे शक्रो न सोढुं बलहापि शक्तः
तुझे भीती, दुःख आणि गोंधळ दूर जाऊ देत, इंद्रासारखे रूप असणाऱ्या. सज्जनांच्या मध्ये असताना, शक्तिशाली असला तरी इंद्रही तुला सहन करू शकला नसता.
सन्तः प्रतिष्ठा हि सुखच्युतानां सतां सदैवामरराजकल्प ते संगताः स्थावरजङ्गमेशाः प्रतिष्ठितस्त्वं सदृशेषु सत्सु
सुख हरपलेल्या लोकांसाठी सज्जन हे नेहमीच आधार असतात. सज्जनांमध्ये तू अमरराजासारखा आहेस. स्थावर आणि जंगम सर्व प्राणी इथे गोळा झाले आहेत; तू समकक्ष सज्जनांमध्ये स्थिर झाला आहेस.
प्रभुरग्निः प्रतपने भूमिरावपने प्रभुः प्रभुः सूर्यः प्रकाशाच्च सतां चाभ्यागतः प्रभुः
जळवण्यात अग्नी श्रेष्ठ, आपल्यात भूमी श्रेष्ठ, प्रकाश देण्यात सूर्य श्रेष्ठ, आणि सज्जनांत जो येतो तो श्रेष्ठ असतो.
अहं ययातिर्नहुषस्य पुत्रः पूरोः पिता सर्वभूतावमानात् प्रभ्रंशितो ऽहं सुरसिद्धलोकात् परिच्युतः प्रपताम्यल्पपुण्यः
मी ययाति, नहुषाचा मुलगा आणि पुरूचा वडील आहे. सर्व जीवांचा तिरस्कार केल्यामुळे मी देव आणि सिद्धांच्या लोकांतून खाली पडलो, थोड्या पुण्यानेच आता खाली येतोय.