तत एव पुनश्चापि गतः स्वर्गमिति श्रुतिः राज्ञा वसुमता सार्धम् अष्टकेन च वीर्यवान् प्रतर्दनेन शिबिना समेत्य किल संसदि
नंतर पुन्हा तो स्वर्गात गेला, असे ऐकिवात आहे, राजा वसुमत, अष्टक, पराक्रमी प्रतर्दन आणि शिबि यांच्यासोबत सभेत एकत्र आला.
कर्मणा केन स दिवं पुनः प्राप्तो महीपतिः कथमिन्द्रेण भगवन् पातितो मेदिनीतले
त्या राजाने कोणत्या कर्मामुळे पुन्हा स्वर्ग प्राप्त केला? आणि भगवन्, इंद्राने त्याला पृथ्वीवर कसा पाडला?
सर्वमेतद् अशेषेण श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः कथ्यमानं त्वया विप्र देवर्षिगणसंनिधौ
हे सर्व मला पूर्णपणे ऐकायचे आहे, जसे प्रत्यक्ष घडले तसे, तू सांगितलेस तर, विप्र, देवर्षींच्या उपस्थितीत.
देवराजसमो ह्य् आसीद् ययातिः पृथिवीपतिः वर्धनः कुरुवंशस्य विभावसुसमद्युतिः
ययाति, पृथ्वीचा राजा, देवेंद्रासारखा महान होता, कुरुवंशाचा पालनकर्ता आणि अग्निसारखा तेजस्वी होता.
तस्य विस्तीर्णयशसः सत्यकीर्तेर् महात्मनः श्रोतुमिच्छामि देवेश दिवि चेह च सर्वशः
ज्याची कीर्ती विस्तृत आणि सत्यप्रियता प्रसिद्ध होती, ज्याचे महत्त्व मोठे होते, त्याची सर्व कथा मला तुझ्याकडून, हे देवेंद्र, स्वर्गात व पृथ्वीवर पूर्णपणे ऐकायची आहे.
हन्त ते कथयिष्यामि ययातेरुत्तमां कथाम् दिवि चेह च पुण्यार्थां सर्वपापप्रणाशिनीम्
तर, मी तुला ययातिची उत्तम कथा सांगतो, जी स्वर्गात आणि पृथ्वीवर घडली, पुण्य मिळवणारी आणि सर्व पापांचा नाश करणारी आहे.
ययातिर्नाहुषो राजा पूरुं पुत्रं कनीयसम् राज्ये ऽभिषिच्य मुदितः प्रवव्राज वनं तदा
ययाति, नहुषाचा राजा, आनंदाने आपल्या धाकट्या पूरु पुत्राचा राज्याभिषेक करून मग वनात निघून गेला.
अन्तेषु स विनिक्षिप्य पुत्रान् यदुपुरोगमान् फलमूलाशनो राजा वने ऽसौ न्यवसच्चिरम्
त्याने आपल्या मुलांना, यदु प्रमुख, त्यांच्या योग्य जागी ठेवले आणि नंतर फळमुळे खाऊन राजा दीर्घकाळ वनात राहिला.
स जितात्मा जितक्रोधस् तर्पयन् पितृदेवताः अग्नींश्च विधिवज्जुह्वन् वानप्रस्थविधानतः
स्वतःवर संयम राखणारा, रागावर विजय मिळवणारा, पूर्वज आणि देव यांना समाधान देतो, आणि वनवासातील नियमाप्रमाणे अग्नीला योग्य रीतीने होम करतो.
अतिथीन् पूजयन्नित्यं वन्येन हविषा विभुः शिलोञ्छवृत्तिमास्थाय शेषान्नकृतभोजनः
तो नेहमी पाहुण्यांचे आदरपूर्वक स्वागत करतो, वनातील मिळालेल्या अन्नाने त्यांना जेवण देतो, आणि स्वतःसाठी काही न शिजवता, उरलेले अन्नच खातो.
पूर्णं सहस्रं वर्षाणाम् एवंवृत्तिर् अभून्नृपः अम्बुभक्षः स चाब्दांस्त्रीन् आसीन् नियतवाङ्मनाः
राजा असेच जीवन हजार वर्षे जगला; काही काळ फक्त पाणी पिऊन राहिला आणि तीन वर्षे त्याने आपली वाणी व मन पूर्णपणे नियंत्रित ठेवले.
ततस्तु वायुभक्षो ऽभूत् संवत्सरमतन्द्रितः पञ्चाग्निमध्ये च तपस् तेपे संवत्सरं पुनः
नंतर तो एक वर्ष फक्त वायूवर जगला, थकवा न येता तपस्या केली, आणि पुन्हा एक वर्ष पाच अग्नींच्या मध्ये उभा राहून कठोर तप केला.
एकपादस्थितश्चासीत् षण्मासान् अनिलाशनः पुण्यकीर्तिस्ततः स्वर्गं जगामावृत्य रोदसी
तो सहा महिने एका पायावर उभा राहून फक्त वायूवर जगला; त्याच्या पुण्यामुळे त्याची कीर्ती पसरली आणि तो आकाशातील लोकांमध्ये जाऊन स्वर्गात पोहोचला.
स्वर्गतस्तु स राजेन्द्रो न्यवसद्देवसद्मनि पूजितस्त्रिदशैः साध्यैर् मरुद्भिर्वसुभिस्तथा
स्वर्गात पोहोचल्यानंतर तो राजा देवांच्या निवासस्थानी राहिला, तिथे त्रिदश, साध्य, मरुत आणि वसु यांनी त्याचा मोठ्या आदराने सन्मान केला.
देवलोकाद् ब्रह्मलोकं संचरन्पुण्यकृद्वशी अवसत्पृथिवीपालो दीर्घकालमिति श्रुतिः
देवांच्या लोकातून तो पुण्यवान आणि संयमी राजा ब्रह्मलोकात गेला आणि तिथे खूप काळ राहिला, असे ऐकिवात आहे.
स कदाचिन्नृपश्रेष्ठो ययातिः शक्रमागतः कथान्ते तत्र शक्रेण पृष्टः स पृथिवीपतिः
कधीतरी श्रेष्ठ राजा ययाति शक्राकडे गेला; गोष्टीच्या शेवटी शक्राने त्या पृथ्वीच्या अधिपतीला प्रश्न विचारला.
यदा स पूरुस्तव रूपेण राजञ् जरां गृहीत्वा प्रचचार लोके तदा राज्यं सम्प्रदायैव तस्मै त्वया किमुक्तः कथयेह सत्यम्
राजा, जेव्हा पूरु तुझ्या रूपात वृद्धत्व घेऊन लोकांमध्ये वावरला, आणि तू त्याला राज्य दिले, तेव्हा तू त्याला काय सांगितले? येथे सत्य सांग.
प्रकृत्यनुमते पूरुं राज्ये कृत्वेदमब्रुवम् गङ्गायमुनयोर्मध्ये कृत्स्नो ऽयं विषयस्तव मध्ये पृथिव्यास्त्वं राजा भ्रातरो ऽन्ते ऽधिपास्तव
लोकांच्या संमतीने मी पूरुला राज्य दिले आणि म्हटले: 'गंगा आणि यमुना यांच्या मध्ये हे सर्व प्रदेश तुझे आहेत. पृथ्वीच्या मध्यभागी तू राजा आहेस, आणि तुझे भाऊ सीमांवर राज्य करतील.'
अक्रोधनः क्रोधनेभ्यो विशिष्टस् तथा तितिक्षुर् अतितिक्षोर् विशिष्टः अमानुषेभ्यो मानुषश्च प्रधानो विद्वांस्तथैवाविदुषः प्रधानः
जो रागावणारा नाही तो रागीट लोकांपेक्षा श्रेष्ठ असतो; सहन करणारा असहिष्णूंपेक्षा श्रेष्ठ असतो; अमानवीयांमध्ये मानव श्रेष्ठ असतो; आणि ज्ञानी अज्ञानींपेक्षा श्रेष्ठ असतो.
आक्रुश्यमानो नाक्रोशेन् मन्युमेव तितिक्षति आक्रोष्टारं निर्दहति सुकृतं चास्य विन्दति
जो अपमानित होतो, तो परत अपमान करत नाही, फक्त सहन करतो; तो अपमान करणाऱ्याला जाळतो आणि स्वतःसाठी पुण्य मिळवतो.
नारुन्तुदः स्यान्न नृशंसवादी न हीनतः परम् अभ्याददीत ययास्य वाचा पर उद्विजेत न तां वदेद्रुशतीं पापलौल्याम्
कोणीही दुसऱ्याची निंदा करू नये, कठोर बोलू नये, किंवा नीचाकडून काही घेऊ नये; ज्यामुळे दुसऱ्याला भीती वाटेल अशी वाणी बोलू नये, किंवा कठोर, लोभातून आलेली वाणी कधीही बोलू नये.
अरुन्तुदं पुरुषं तीव्रवाचं वाक्कण्टकैर् वितुदन्तं मनुष्यान् विद्याद् अलक्ष्मीकतमं जनानां मुखे निबद्धं निरृतिं वहन्तम्
जो दुसऱ्यांची निंदा करतो, कठोर बोलतो, आणि शब्दांनी इतरांना टोचतो, तो लोकांमध्ये सर्वात दुर्दैवी समजावा; त्याच्या तोंडातच अनिष्ट बांधलेले असते.
सद्भिः पुरस्तादभिपूजितः स्यात् सद्भिस्तथा पृष्ठतो रक्षितः स्यात् सदा सताम् अतिवादांस्तितिक्षेत् सतां वृत्तं पालयन्साधुवृतः
सज्जन लोकांनी त्याचा समोरून सन्मान करावा, मागून त्याचे रक्षण करावे, तो नेहमी सज्जनांच्या कठोर शब्दांना सहन करावा, आणि चांगल्या वर्तनाचे पालन करावे.
वाक्सायका वदनान्निष्पतन्ति यैर् आहतः शोचति वा त्र्यहानि परस्य नो मर्मसु ते पतन्ति तान्पण्डितो नावसृजेत्परेषु
शब्द हे बाणांसारखे तोंडातून बाहेर पडतात; ज्यांना ते लागतात, ते तीन दिवस दु:खी राहतात, पण ते दुसऱ्याच्या अंत:करणाला इजा करत नाहीत. ज्ञानी माणसाने असे शब्द कधीही दुसऱ्यांवर सोडू नयेत.
नास्तीदृशं संवननं त्रिषु लोकेषु किंचन यथा मैत्री च लोकेषु दानं च मधुरा च वाक्
तीनही लोकांत अशी एकता कुठेच नाही, जशी लोकांमध्ये मैत्री, दान आणि गोड बोलणे यामुळे होते.
तस्मात्सान्त्वं सदा वाच्यं न वाच्यं परुषं क्वचित् पूज्यान्सम्पूजयेद् दद्यान् नाभिशापं कदाचन
म्हणून नेहमी गोड बोलावे, कधीही कठोर बोलू नये; जे पूज्य आहेत त्यांचा सन्मान करावा, दान द्यावे, आणि कधीही शाप देऊ नये.
सर्वाणि कार्याणि समाप्य राजन् गृहान्परित्यज्य वनं गतो ऽसि तत्त्वां पृच्छामि नहुषस्य पुत्र केनापि तुल्यस्तपसा ययाते
राजा, तू सर्व कर्तव्ये पूर्ण करून घर सोडून वनात आला आहेस. नहुषाचा पुत्र, मी तुला विचारतो—ययातीसारखी तपश्चर्या करून त्याला बरोबरी कोणी साधली आहे?
नाहं देवमनुष्येषु न गन्धर्वमहर्षिषु आत्मनस्तपसा तुल्यं कंचित्पश्यामि वासव
हे वासव, देव, माणसं, गंधर्व किंवा मोठे ऋषी यांच्यात मी माझ्या तपश्चर्येला तोड असा कुणीच पाहत नाही.
यदावमंस्थाः सदृशः श्रेयसश्च पापीयसश् चाविदितप्रभावः तस्माल्लोका ह्य् अन्तवन्तस्तवेमे क्षीणे पुण्ये पतितो ऽस्यद्य राजन्
राजा, जेव्हा तू स्वतःसारख्या, श्रेष्ठ किंवा कनिष्ठ लोकांचा खरा सामर्थ्य न कळता तिरस्कार केला, तेव्हा तुझे पुण्य संपले आणि आज तू आपल्या लोकांपासून खाली पडलास.
सुरर्षिगन्धर्वनरावमानात् क्षयं गता मे यदि शक्रलोकाः इच्छाम्यहं सुरलोकाद्विहीनः सतां मध्ये पतितुं देवराज
मी देव, ऋषी, गंधर्व आणि माणसांचा अपमान केल्यामुळे माझे स्वर्गीय लोक कमी झाले. देवांच्या लोकांपासून वंचित झाल्यावर, हे देवराज, मी सज्जनांच्या मध्ये पडावे अशी इच्छा करतो.