ऋतुकाले तु सम्प्राप्ते देवयानी वराङ्गना लेभे गर्भं प्रथमतः कुमारश्च व्यजायत
ऋतू आला तेव्हा सुंदर देवयानी प्रथम गर्भवती झाली आणि तिला एक पुत्र झाला.
गते वर्षसहस्रे तु शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी ददर्श यौवनं प्राप्ता ऋतुं सा कमलेक्षणा
हजार वर्षे गेल्यावर वृषपर्व्याची मुलगी शर्मिष्ठा तारुण्यात आली आणि कमलासारख्या डोळ्यांनी ऋतू प्राप्त केला.
चिन्तयामास धर्मज्ञा ऋतुप्राप्तौ च भामिनी ऋतुकालश्च सम्प्राप्तो न कश्चिन्मे पतिर्वृतः
धर्म जाणणारी आणि तेजस्वी शर्मिष्ठा विचार करू लागली—'माझा ऋतू आला आहे, पण माझा पती कोणीच नाही.'
किं प्राप्तं किंच कर्तव्यं कथं कृत्वा सुखं भवेत् देवयानी प्रसूतासौ वृथाहं प्राप्तयौवना
'हे काय घडले? आता काय करावे? कसे सुख मिळेल? देवयानीला मूल झाले, पण मी वाया तारुण्यात आले.'
यथा तया वृतो भर्ता तथैवाहं वृणोमि तम् राज्ञा पुत्रफलं देयम् इति मे निश्चिता मतिः अपीदानीं स धर्मात्मा रहो मे दर्शनं व्रजेत्
'जशी तिने स्वतःसाठी पती निवडला, तशी मीही निवडेन. राजाने मला पुत्ररूप फळ द्यावे—ही माझी ठाम इच्छा आहे. कदाचित तो धर्मात्मा आता मला एकांतात भेटेल.'
अथ निष्क्रम्य राजासौ तस्मिन्काले यदृच्छया अशोकवनिकाभ्याशे शर्मिष्ठां प्राप्य विस्मितः
त्या वेळी राजा सहज बाहेर पडला आणि अशोकवनाजवळ शर्मिष्ठा दिसली; ते पाहून तो आश्चर्यचकित झाला.
तमेकं रहसि दृष्ट्वा शर्मिष्ठा चारुहासिनी प्रत्युद्गम्याञ्जलिं कृत्वा राजानं वाक्यमब्रवीत्
राजा एकटाच तिथे असताना, सुंदर हास्य असलेली शर्मिष्ठा त्याच्याकडे आली, हात जोडून नमस्कार केला आणि म्हणाली—
सोमश्चेन्द्रश्च वायुश्च यमश्च वरुणश्च वा तव वा नाहुष गृहे कः स्त्रियं द्रष्टुमर्हति
'नहुषपुत्रा, तुझ्या घरात सोम, इंद्र, वायू, यम किंवा वरुण यांपैकी कोणाला स्त्रीकडे पाहण्याचा अधिकार आहे?'
रूपाभिजनशीलैर्हि त्वं राजन्वेत्थ मां सदा सा त्वां याचे प्रसाद्येह रन्तुमेहि नराधिप
'राजन, तू मला नेहमीच रूप, वंश आणि स्वभाव यांमुळे ओळखले आहेस. म्हणून मी तुझी विनंती करते—माझ्यावर कृपा कर आणि येथे माझ्याशी संग कर, हे नराधिपा.'
वेद्मि त्वां शीलसम्पन्नां दैत्यकन्यामनिन्दिताम् रूपं तु ते न पश्यामि सूच्यग्रमपि निन्दितम्
'मी तुला सद्गुणी, दोषरहित असुरकन्या म्हणून ओळखतो. तुझ्या रूपात सुईच्या टोकाएवढाही दोष मला दिसत नाही.'
मामब्रवीत्तदा शुक्रो देवयानीं यदावहम् नेयम् आह्वयितव्या ते शयने वार्षपर्वणी
'शुक्रांनी मला तेव्हा सांगितले होते, जेव्हा मी देवयानीशी विवाह केला—वृषपर्व्याची ही कन्या तुझ्या शय्येकडे बोलावू नकोस.'
न नर्मयुक्तं वचनं हिनस्ति न स्त्रीषु राजन् न विवाहकाले प्राणात्यये सर्वधनापहारे पञ्चानृतान्याहुर् अपातकानि
'राजन, विनोदाने बोललेले शब्द पाप लावीत नाहीत; तसेच स्त्रियांमध्ये, विवाहाच्या वेळी, प्राणावर बेतल्यावर किंवा सर्व संपत्ती गेल्यावरही नाही. ही पाच असत्ये पाप नसतात असे म्हटले आहे.'
पृष्टास्तु साक्ष्ये प्रवदन्ति चान्यथा भवन्ति मिथ्यावचना नरेन्द्र ते एकार्थतायां तु समाहितायां मिथ्या वदन्तं ह्य् अनृतं हिनस्ति
राजा, साक्षी म्हणून विचारल्यावर काही लोक वेगळंच बोलतात; त्यांच्या बोलण्यात खोटं येतं. पण जेव्हा सगळे एकत्रितपणे एकाच हेतूने असतात, तेव्हा खोटं बोलणारा खरं बोलण्याला बाधा पोहोचवतो.
राजा प्रमाणं भूतानां स विनश्येन्मृषा वदन् अर्थकृच्छ्रमपि प्राप्य न मिथ्या कर्तुमुत्सहे
राजा हा सर्वांचा आधार असतो; तो जर खोटं बोलला तर त्याचा नाश होतो. कितीही कष्ट किंवा गरिबी आली तरी, त्याने कधीही खोटं वागू नये.
समाव् एतौ मतौ राजन् पतिः सख्याश्च यः पतिः समं विवाह इत्याहुः सख्या मे ऽसि पतिर्यतः
राजा, दोन मते आहेत: पती हा मित्रसुद्धा असतो आणि स्वामीसुद्धा. विवाह म्हणजे दोघांची समानता असते; तू माझा मित्र आहेस कारण तू माझा पती आहेस.
दातव्यं याचमानस्य हीति मे व्रतमाहितम् त्वं च याचसि कामं मां ब्रूहि किं करवाणि तत्
माझं व्रत आहे की मागणाऱ्याला द्यावं; तू मला इच्छेने काही मागतो आहेस. मला सांग, मी तुझ्यासाठी काय करू?
अधर्मात्त्राहि मां राजन् धर्मं च प्रतिपादय त्वत्तो ऽपत्यवती लोके चरेयं धर्ममुत्तमम्
राजा, मला अधर्मापासून वाचव आणि धर्म प्रस्थापित कर. तुझ्यामुळे मला संतती व्हावी आणि मी जगात श्रेष्ठ धर्म आचरण करावा.
त्रय एवाधना राजन् भार्या दासस्तथा सुतः यत्ते समधिगच्छन्ति यस्य ते तस्य तद्धनम्
राजा, तीन लोक धनहीन असतात: पत्नी, दास आणि मुलगा. त्यांना जे काही मिळतं, ते ज्या व्यक्तीचे ते असतात त्याचंच धन मानलं जातं.
देवयान्या भुजिष्यास्मि वश्या च तव भार्गवी सा चाहं च त्वया राजन् भरणीयां भजस्व माम्
भृगुवंशीय राजा, मी तुझ्या अधीन आहे आणि तुझ्या संगासाठी आहे. देवयानी आणि मी, आम्हा दोघींचा सांभाळ तूच करावा; मला स्वीकार.
एवमुक्तस्तया राजा तथ्यम् इत्यभिजज्ञिवान् पूजयामास शर्मिष्ठां धर्मं च प्रतिपादयन्
तिच्या या शब्दांवर राजा म्हणाला, 'हे खरं आहे' आणि त्याने शर्मिष्ठेचा सन्मान केला, धर्माची स्थापना केली.
स समागम्य शर्मिष्ठां यथाकाममवाप्य च अन्योन्यं चाभिसंपूज्य जग्मतुस्तौ यथागतम्
राजाने शर्मिष्ठेसोबत संग केला, आपली इच्छा पूर्ण केली आणि दोघांनी एकमेकांचा सन्मान करून, जसे आले तसे परत गेले.
तस्मिन्समागमे सुभ्रूः शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी लेभे गर्भं प्रथमतस् तस्मान्नृपतिसत्तमात्
त्या संगमाने सुंदर भुवया असलेली, वृषपर्वाची कन्या शर्मिष्ठा, त्या श्रेष्ठ राजापासून प्रथमच गर्भवती झाली.
प्रजज्ञे च ततः काले राज्ञी राजीवलोचना कुमारं देवगर्भाभम् आदित्यसमतेजसम्
नंतर योग्य वेळी, कमळासारख्या डोळ्यांची राणीने एक तेजस्वी पुत्र जन्माला घातला, जो देवासारखा आणि सूर्याच्या तेजासमान होता.
श्रुत्वा कुमारं जातं सा देवयानी शुचिस्मिता चिन्तयाविष्टदुःखार्ता शर्मिष्ठां प्रति भारत
पुत्र जन्माला आल्याचं ऐकून, निर्मळ हास्य असलेल्या देवयानीला शर्मिष्ठेबद्दल चिंता आणि दुःख वाटू लागलं, हे भारत.
ततो ऽभिगम्य शर्मिष्ठां देवयान्यब्रवीदिदम् किमर्थं वृजिनं सुभ्रूः कृतं ते कामलुब्धया
मग देवयानी शर्मिष्ठेकडे जाऊन म्हणाली, 'सुंदर भुवया असलेल्या, तू इच्छेच्या मोहाने हे चुकीचं का केलंस?'
ऋषिर् अभ्यागतः कश्चिद् धर्मात्मा वेदपारगः स मया तु वरः कामं याचितो धर्मसंहतम्
एक ऋषी, जो धर्मात्मा आणि वेदांचा जाणकार होता, तो माझ्याकडे आला होता. मी त्याच्याकडे धर्मानुसार वर मागितला.
नाहमन्यायतः कामम् आचरामि शुचिस्मिते तस्माद् ऋषेर् ममापत्यम् इति सत्यं ब्रवीमि ते
निर्मळ हास्य असलेल्या, मी चुकीच्या मार्गाने इच्छा पूर्ण करत नाही. म्हणून माझं मूल त्या ऋषीचं आहे; मी तुला खरं सांगते.
पद्येतदेवं शर्मिष्ठे न मन्युर्विद्यते मम अपत्यं यदि ते लब्धं ज्येष्ठाच्छ्रेष्ठाच्च वै द्विजात्
ठीक आहे शर्मिष्ठे, मला तुझ्यावर राग नाही. जर तुला श्रेष्ठ आणि ज्येष्ठ ब्राह्मणाकडून अपत्य मिळालं असेल, तर ते योग्य आहे.
शोभनं भीरु सत्यं चेत् कथं स ज्ञायते द्विजः गोत्रनामाभिजनतः श्रोतुमिच्छामि तं द्विजम्
भयभीत असलेल्या, हे खरं आणि चांगलं असेल तर तो ब्राह्मण कोण, हे कसं कळेल? त्याचं गोत्र, नाव आणि कुळ मला ऐकायचं आहे.
ओजसा तेजसा चैव दीप्यमानं रविं यथा तं दृष्ट्वा मम संप्रष्टुं शक्तिर् नासीच्छुचिस्मिते
तो तेजस्वी आणि पराक्रमी सूर्यासारखा चमकत होता, निर्मळ हास्य असलेल्या, त्याला पाहून मला काहीही विचारायची शक्तीच उरली नाही.