यो ऽसौ देवैर्हतान् दैत्यान् उत्थापयति विद्यया तस्य शुक्रस्य कन्याहं त्वं मां नूनं न बुध्यसे
जो शुक्र आपल्या विद्या वापरून देवांनी मारलेल्या दैत्यांना पुन्हा जिवंत करतो, मी त्याची कन्या आहे; तू मला ओळखत नाहीस बहुधा.
एष मे दक्षिणो राजन् पाणिस् ताम्रनखाङ्गुलिः समुद्धर गृहीत्वा मां कुलीनस्त्वं हि मे मतः
राजा, माझा हा उजवा हात तांबड्या नखांसह आहे, तो धरून मला वर काढ. तू मला कुलीन वाटतोस.
जानामि त्वां च संशान्तं वीर्यवन्तं यशस्विनम् तस्मान्मां पतितां कूपाद् अस्माद् उद्धर्तुमर्हसि
मला माहित आहे, तू शांत, पराक्रमी आणि कीर्तीवान आहेस; म्हणून मी या विहिरीत पडलेली आहे, मला वर काढायला हवे.
तामथ ब्राह्मणीं स्त्रीं च विज्ञाय नहुषात्मजः गृहीत्वा दक्षिणे पाणाव् उज्जहार ततो ऽवटात्
मग नहुषपुत्राने तिला ब्राह्मण स्त्री आहे हे ओळखून, उजवा हात धरून तिला त्या खड्ड्यातून वर काढले.
उद्धृत्य चैनां तरसा तस्मात्कूपान्नराधिपः आमन्त्रयित्वा सुश्रोणीं ययातिः स्वपुरं ययौ
मग राजा ययातिने त्या विहिरीतून तिला झपाट्याने वर काढले आणि सुंदर कटी असलेल्या त्या स्त्रीला काही शब्द सांगून, तो आपल्या नगराकडे परत गेला.
गते तु नाहुषे तस्मिन् देवयान्यपि निन्दिता उवाच शोकसंतप्ता घूर्णिकामागतां पुनः
नाहुषकुळातील तो गेला, तेव्हा देवयानीला तिथे अपमान झाल्याने आणि दुःखाने व्याकुळ होऊन, परत आलेल्या घूर्णिकेला तिने पुन्हा बोलावले.
त्वरितं घूर्णिके गच्छ सर्वमाचक्ष्व मे पितुः नेदानीं तु प्रवेक्ष्यामि नगरं वृषपर्वणः
घूर्णिके, तू पटकन जा आणि माझ्या वडिलांना सगळं सांग. मी आता वृषपर्वणाच्या नगरात जाणार नाही.
सा तु वै त्वरितं गत्वा घूर्णिकासुरमन्दिरम् दृष्ट्वा काव्यमुवाचेदं कम्पमाना विचेतना
मग घूर्णिका लगेच असुरांच्या राजवाड्यात गेली. तिने काव्याला पाहिल्यावर, घाबरून आणि गोंधळलेल्या अवस्थेत तिने हे शब्द सांगितले.
आचख्यौ च महाभागा देवयानी वने हता शर्मिष्ठया महाप्राज्ञ दुहित्रा वृषपर्वणः
ती पुण्यवती घूर्णिकेने सांगितले, 'देवयानीला वने शमीष्ठेने मारले, जी वृषपर्वणाची विद्वान कन्या आहे.'
श्रुत्वा दुहितरं काव्यस् तदा शर्मिष्ठया हताम् त्वरया निर्ययौ दुःखान् मार्गमाणः सुतां वने
आपली मुलगी शमीष्ठेने मारल्याचे ऐकून, काव्य दुःखाने व्याकुळ होऊन, तिला शोधायला घाईने वनात निघून गेला.
दृष्ट्वा दुहितरं काव्यो देवयानीं तपोवने बाहुभ्यां सम्परिष्वज्य दुःखितो वाक्यमब्रवीत्
वनातील आश्रमात आपली कन्या देवयानीला पाहून, काव्याने तिला घट्ट मिठी मारली आणि दुःखी होऊन म्हणाला—
आत्मदोषैर् नियच्छन्ति सर्वे दुःखसुखे जनाः मन्ये दुश्चरितं ते ऽस्ति तस्येयं निष्कृतिः कृता
सर्व लोकांना सुख-दुःख त्यांच्या स्वतःच्या वागण्यामुळेच मिळते. मला वाटते, तुझ्याकडून काही चूक झाली आहे आणि हे त्याचे प्रायश्चित्त आहे.
निष्कृतिर् वास्तु वा मास्तु शृणुष्वावहितो मम शर्मिष्ठया यदुक्तास्मि दुहित्रा वृषपर्वणः
प्रायश्चित्त असो वा नसो, तू लक्ष देऊन ऐक, वृषपर्वणाच्या कन्या शमीष्ठेने मला काय सांगितले.
सत्यं किलैतत्सा प्राह दैत्यानामस्मि गायना एवं हि मे कथयति शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी
खरंच, तिने असंच सांगितलं— 'मी दैत्यांची गायक आहे.' असं वृषपर्वणाची कन्या शमीष्ठा मला म्हणाली.
वचनं तीक्ष्णपरुषं क्रोधरक्तेक्षणा भृशम् स्तुवतो दुहितासि त्वं याचतः प्रतिगृह्णतः
रागाने डोळे लाल करून, तिने कठोर आणि बोचरे शब्द सांगितले— 'तू त्या माणसाची मुलगी आहेस जो नेहमी स्तुती करतो, मागतो आणि घेतो.'
सुताहं स्तूयमानस्य ददतो ऽप्रतिगृह्णतः इति मामाह शर्मिष्ठा दुहिता वृषपर्वणः क्रोधसंरक्तनयना दर्पपूर्णानना ततः
'मी त्या माणसाची मुलगी आहे जी नेहमी स्तुती होते, देतो पण कधी घेत नाही.' असं वृषपर्वणाची कन्या शमीष्ठा मला म्हणाली, तिचे डोळे रागाने लाल होते आणि चेहरा गर्वाने भरलेला होता.
यद्यहं स्तुवतस्तात दुहिता प्रतिगृह्णतः प्रसादयिष्ये शर्मिष्ठाम् इत्युक्ता हि सखी मया
'जर मी स्तुती होणाऱ्याची मुलगी आहे आणि तू मागणाऱ्याची मुलगी आहेस, तर मी शमीष्ठेचं मन जिंकेन.' असं माझ्या सखीने मला सांगितलं.
वृषपर्वैव तद्वेद शक्रो राजा च नाहुषः अचिन्त्यं ब्रह्म निर्द्वंद्वम् ऐश्वरं हि बलं मम
हे वृषपर्वण, शक्र आणि नाहुष राजा सगळे जाणतात. माझं बळ हे दैवी आहे, द्वैतापलीकडे आहे आणि अगम्य आहे, जसं ब्रह्म आहे तसं.
यः परेषां नरो नित्यम् अतिवादांस्तितिक्षति देवयानि विजानीहि तेन सर्वमिदं जितम्
देवयानी, जो माणूस नेहमी इतरांच्या कठोर बोलण्याचा संयमाने सहन करतो, त्याने हे सगळं जग जिंकलं असं समज.
यः समुत्पतितं क्रोधं निगृह्णाति हयं यथा स यन्तेत्युच्यते सद्भिर् न यो रश्मिषु लम्बते
जो माणूस उसळणारा राग घोड्याला लगाम घालावा तसा आवरतो, त्यालाच ज्ञानी लोक खरा सारथी म्हणतात; फक्त लगाम धरल्याने कोणी सारथी होत नाही.
यः समुत्पतितं क्रोधम् अक्रोधने नियच्छति देवयानि विजानीहि तेन सर्वमिदं जितम्
देवयानी, जो माणूस उसळणारा राग शांततेने आवरतो, त्याने हे सगळं जग जिंकलं असं समज.
यः समुत्पतितं कोपं क्षमयैव निरस्यति यथोरगस्त्वचं जीर्णां स वै पुरुष उच्यते
जो माणूस उसळलेला राग क्षमतेने दूर करतो, जसा साप जुनी कात टाकतो, तोच खरा पुरुष म्हणावा.
यस्तु भावयते धर्मं यो ऽतिमात्रं तितिक्षति यश्च तप्तो न तपति भृशं सो ऽर्थस्य भाजनम्
जो धर्माचा विचार करतो, जो अत्यंत सहनशील आहे आणि संकटातही फारसा दुःखी होत नाही, तोच खऱ्या अर्थाने संपत्ती मिळवण्यास पात्र असतो.
यो यजेदश्वमेधेन मासि मासि शतं समाः यस्तु कुप्येन्न सर्वस्य तयोरक्रोधनो वरः
जो दर महिन्याला शंभर अश्वमेध यज्ञ करतो आणि जो कधीच कोणावर रागावत नाही, या दोघांपैकी राग न करणारा माणूस अधिक श्रेष्ठ आहे.
ये कुमाराः कुमार्यश्च वैरं कुर्युरचेतसः नैतत्प्राज्ञस्तु कुर्वीत विदुस्ते न बलाबलम्
लहान मुले आणि मुली विचार न करता एकमेकांशी वैर धरू शकतात; पण ज्ञानी माणसाने असे करू नये, कारण त्यांना शक्ती आणि दुर्बलता याची जाणीव असते.
वेदाहं तात बालापि कार्याणां तु गतागतम् क्रोधे चैवातिवादे वा कार्यस्यापि बलाबले
माझ्या लहानपणापासूनच मला कृत्यांचे परिणाम समजतात; राग किंवा जास्त बोलण्यातही कोणत्या कृतीत शक्ती आहे, कोणत्या नाही, हे मला कळते.
शिष्यस्याशिष्यवृत्तं हि न क्षन्तव्यं बुभूषुणा असत्संकीर्णवृत्तेषु वासो मम न रोचते
जो सद्गुण मिळवू इच्छितो त्याने शिष्याच्या वाईट वागणुकीला कधीच माफ करू नये; तसेच वाईट किंवा संमिश्र वर्तन असणाऱ्यांमध्ये मला राहायला आवडत नाही.
पुंसो ये नाभिनन्दन्ति वृत्तेनाभिजनेन च न तेषु निवसेत्प्राज्ञः श्रेयोर्थी पापबुद्धिषु
जे लोक माणसाच्या वर्तनाला किंवा कुळाला मान देत नाहीत, अशा पापी बुद्धीच्या लोकांमध्ये ज्ञानी आणि कल्याण शोधणाऱ्याने कधीच राहू नये.
ये नैनमभिजानन्ति वृत्तेनाभिजनेन च तेषु साधुषु वस्तव्यं स वासः श्रेष्ठ उच्यते
जिथे लोक माणसाला त्याच्या वर्तनामुळे आणि कुळामुळे ओळखतात, तिथे सज्जनांमध्येच राहावे; असे राहणे श्रेष्ठ मानले जाते.
तन्मे मथ्नाति हृदयम् अग्निकल्पमिवारणम् वाग्दुरुक्तं महाघोरं दुहितुर्वृषपर्वणः
वृषपर्वाचा कन्या जे कठोर आणि भयंकर बोलली, ते माझ्या हृदयाला अग्नीने लाकडात जाळावे तसे जाळते.