निधिं निधीनां वरदं वराणां ये नाद्रियन्ते गुरुमर्चनीयम् प्रालेयाद्रिप्रोज्ज्वलद्भालसंस्थं पापांल्लोकांस्ते व्रजन्त्यप्रतिष्ठाः
जो गुरुचं पूजन करत नाही, जो सर्वात मोठा धनाचा आणि वराचा खजिना आहे, ज्याचं कपाळ हिमालयाच्या तेजस्वी शिखरासारखं उजळतंय—अशा लोकांना या जगात कुठेही स्थैर्य मिळत नाही आणि ते पापी लोकांच्या जगात जातात.
सुरापानाद् वञ्चनात् प्रापयित्वा संज्ञानाशं चेतसश्चापि घोरम् दृष्ट्वा कचं चापि तथाभिरूपं पीतं तथा सुरया मोहितेन
दारू पाजून, फसवून, आणि मनाची शुद्धी व विवेक घालवून, सुंदर दिसणारा तो ग्लास पाहून, दारूने मोहून गेलेला माणूस ती दारू पितो.
समन्युरुत्थाय महानुभावस् तदोशना विप्रहितं चिकीर्षुः काव्यः स्वयं वाक्यमिदं जगाद सुरापानं प्रत्यसौ जातशङ्कः
मग त्या महान सामर्थ्यवान काव्याने, उषणेला झालेल्या अन्यायाचा विचार करून, रागाने उठून, स्वतःच दारूपानाबद्दल शंका घेऊन हे शब्द उच्चारले.
यो ब्राह्मणो ऽद्यप्रभृतीह कश्चिन् मोहात्सुरां पास्यति मन्दबुद्धिः अपेतधर्मा ब्रह्महा चैव स स्यादस्मिंल्लोके गर्हितः स्यात्परे च
आजपासून जो कुठलाही ब्राह्मण, अज्ञानामुळे, मंदबुद्धीने आणि धर्म सोडून दारू पिऊन राहील, तो खरोखर ब्राह्मणहत्यारा ठरेल आणि या जगात व पुढच्या जगातही निंदेला पात्र ठरेल.
मया चेमां विप्रधर्मोक्तसीमां मर्यादां वै स्थापितां सर्वलोके सन्तो विप्राः शुश्रुवांसो गुरूणां देवा दैत्याश्चोपशृण्वन्तु सर्वे
मी सर्व जगात ब्राह्मणधर्माची ही मर्यादा ठरवली आहे; सर्व सज्जन ब्राह्मण, गुरुंचं ऐकणारे, आणि सर्व देव-दानव, हे नीट ऐका.
इतीदमुक्त्वा स महाप्रभावस् तपोनिधीनां निधिर् अप्रमेयः तान्दानवांश्चैव निगूढबुद्धीन् इदं समाहूय वचो ऽभ्युवाच
असं म्हणून, त्या अपरिमित तेजस्वी आणि तपस्वींच्या खजिन्याने, गुप्त हेतू असलेल्या त्या दानवांना बोलावून, त्यांना हे शब्द सांगितले.
आचक्षे वो दानवा बालिशाः स्थ शिष्यः कचो वत्स्यति मत्समीपे संजीवनीं प्राप्य विद्यां मयायं तुल्यप्रभावो ब्राह्मणो ब्रह्मभूतः
दानवांनो, मी तुम्हाला सांगतो, तुम्ही अजून लहान आहात; कच हा शिष्य माझ्या जवळच राहील. माझ्याकडून संजीवनी विद्या मिळवून हा ब्राह्मण माझ्यासारखा सामर्थ्यवान होईल आणि ब्रह्मासारखा बनेल.
गुरोरुष्य सकाशे च दश वर्षशतानि सः अनुज्ञातः कचो गन्तुम् इयेष त्रिदशालयम्
गुरुच्या जवळ शंभर वर्षे राहून, गुरुची परवानगी घेऊन, कच देवांच्या निवासस्थानी जाण्याची इच्छा करतो.
समापितव्रतं तं तु विसृष्टं गुरुणा तदा प्रस्थितं त्रिदशावासं देवयानीदमब्रवीत्
व्रत पूर्ण करून, गुरुने मुक्त केलेला तो कच जेव्हा देवांच्या निवासाकडे निघाला, तेव्हा देवयानीने त्याला हे शब्द सांगितले.
ऋषेर् अङ्गिरसः पौत्र वृत्तेनाभिजनेन च भ्राजसे विद्यया चैव तपसा च दमेन च
अंगिरस ऋषींचा नातू, तुझ्या वर्तनाने, जन्माने, विद्वत्तेने, तपश्चर्येने आणि संयमाने तू खूप उजळतोस.
ऋषिर् यथाङ्गिरा मान्यः पितुर्मम महायशाः तथा मान्यश्च पूज्यश्च मम भूयो बृहस्पतिः
जसा अंगिरस ऋषी, माझ्या पित्याचा पूर्वज, मान्य आणि पूज्य आहे, तसाच बृहस्पती, माझा वडील, माझ्यासाठी मान्य आणि पूज्य आहे.
एवं ज्ञात्वा विजानीहि यद्ब्रवीमि तपोधन व्रतस्थे नियमोपेते यथा वर्ताम्यहं त्वयि
हे जाणून, मी काय सांगते ते समजून घे, हे तपस्वी, व्रतस्थ आणि नियम पाळणाऱ्या, जसं मी तुझ्याशी वागते तसं.
स समापितविद्यो मां भक्तां न त्यक्तुमर्हसि गृहाण पाणिं विधिवन् मम मन्त्रपुरस्कृतम्
तू शिक्षण पूर्ण केलंस, म्हणून मला, तुझ्या भक्तेला, सोडू नकोस; विधीपूर्वक, मंत्रपूर्वक माझा हात धर.
पूज्यो मान्यश्च भगवान् यथा मम पिता तव तथा त्वमनवद्याङ्गि पूजनीयतमा मता
जसा माझा वडील माझ्यासाठी पूज्य आणि मान्य आहे, तसाच तूही, दोषरहित, माझ्यासाठी सर्वात पूज्य मानला जातोस.
आत्मप्राणैः प्रियतमा भार्गवस्य महात्मनः त्वं भद्रे धर्मतः पूज्या गुरुपुत्री सदा मम
महात्मा भृगुच्या दृष्टीने तू त्याच्या प्राणाहून प्रिय आहेस; हे सोज्ज्वळे, धर्माने, गुरुची मुलगी म्हणून तू नेहमीच माझ्यासाठी पूज्य आहेस.
यथा मम गुरुर्नित्यं मान्यः शुक्रः पिता तव देवयानि तथैव त्वं नैवं मां वक्तुमर्हसि
जसा माझा गुरु शुक्र, तुझा वडील, नेहमी माझ्यासाठी मान्य आहे, हे देवयानी, तसाच तूही; त्यामुळे मला वेगळं बोलू नकोस.
गुरुपुत्रस्य पुत्रो मे न तु त्वमसि मे पितुः तस्मान्मान्यश्च पूज्यश्च ममापि त्वं द्विजोत्तम
तू माझ्यासाठी गुरुची मुलगी आहेस, पित्याची मुलगी नाहीस; म्हणून, हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, तू माझ्यासाठीही मान्य आणि पूज्य आहेस.
असुरैर्हन्यमाने तु कचे त्वयि पुनः पुनः तदाप्रभृति या प्रीतिस् तां त्वमेव स्मरस्व मे
जेव्हा असुरांनी तुला, कच, पुन्हा पुन्हा मारलं, त्या वेळेपासून मी तुझ्यावर जी माया केली, ती तू नेहमी लक्षात ठेव.
सौहार्दे चानुरागे च वेत्थ मे भक्तिमुत्तमाम् न मामर्हसि धर्मज्ञ त्यक्तुं भक्तामनागसम्
माझ्या मनात तुझ्याविषयी असलेली खरी मैत्री आणि प्रेम तुला माहीत आहे. धर्माची जाण असलेल्या तु, निरपराध भक्ताला सोडू नकोस.
अनियोज्ये नियोगे मां नियुनक्षि शुभव्रते प्रसीद सुभ्रूर्मह्यं त्वं गुरोर् गुरुतरा शुभे
शुभव्रते, ज्या कामासाठी मला पाठवू नये, त्यातच तू मला लावतेस. सुंदर भुवया असलेल्या तू माझ्यावर कृपा कर, कारण तू माझ्या गुरूपेक्षाही मोठी आहेस.
यत्रोषितं विशालाक्षि त्वया चन्द्रनिभानने तत्राहमुषितो भद्रे कुक्षौ काव्यस्य भामिनि
चंद्रासारखा चेहरा असलेल्या विशाल नेत्रांच्या तू जिथे राहिली आहेस, तिथे मीही राहिलो आहे, हे भामिनी, कव्याच्या पोटी मीही तुझ्यासोबत होतो.
भगिनी धर्मतो मे त्वं मैवं वोचः शुभानने सुखेनाध्युषितो भद्रे न मन्युर्विद्यते मम
शुभमुखी, धर्माप्रमाणे तू माझी बहीण आहेस, असे बोलू नकोस. भद्रे, मी तुझ्यासोबत आनंदाने राहिलो आहे, मला तुझ्यावर राग नाही.
आपृच्छे त्वां गमिष्यामि शिवमस्त्वथ मे पथि अविरोधेन धर्मस्य स्मर्तव्यो ऽस्मि कथान्तरे अप्रमत्तोद्यता नित्यम् आराधय गुरुं मम
मी तुझी परवानगी घेतो आणि आता निघतो. माझा मार्ग शुभ असो. धर्माचा भंग न करता, दुसऱ्या कथेत मला आठवत जा. नेहमी जागरूक राहा आणि माझ्या गुरूची भक्ती कर.
दैत्यैर्हतस्त्वं यद्भर्तृबुद्ध्या त्वं रक्षितो मया यदि मां धर्मकामार्थं प्रत्याख्यास्यसि धर्मतः
दैत्यांनी तुला मारले असले तरी, पतीच्या नात्याने मी तुला वाचवले. जर तू धर्म, काम आणि अर्थासाठी मला नाकारशील, तर तसेच होऊ दे.
ततः कच न ते विद्या सिद्धिमेषा गमिष्यति
कच, मग तुझ्या या विद्येला पूर्णत्व मिळणार नाही.
गुरुपुत्रीति कृत्वाहं प्रत्याख्यास्ये न दोषतः गुरुणा चाभ्यनुज्ञातः काममेव शपस्व माम्
मी स्वतःला गुरुपुत्र म्हणून तुझा नकार देईन, यात माझा दोष नाही. गुरूने मला परवानगी दिली आहे, हवे असेल तर मला शाप दे.
आर्षं धर्मं ब्रुवाणो ऽहं देवयानि यथा त्वया शप्तुं नार्हो ऽस्मि कल्याणि कामतो ऽद्य च धर्मतः
देवयानी, मी जसा ऋषींचा धर्म सांगतो, तसाच तूही सांगतेस. शुभे, आज मी तुझ्या इच्छेने किंवा धर्माने शाप देण्यास पात्र नाही.
तस्माद्भवत्या यः कामो न तथा सम्भविष्यति ऋषिपुत्रो न ते कश्चिज् जातु पाणिं ग्रहीष्यति
म्हणून तुझी जी इच्छा आहे, ती पूर्ण होणार नाही. कोणताही ऋषीपुत्र तुझा हात धरून लग्न करणार नाही.
फलिष्यति न मे विद्या त्वद्वचश्चेति तत्तया अध्यापयिष्यामि च यं तस्य विद्या फलिष्यति
तू जसे म्हटलेस, तसे माझ्या विद्येला फळ येणार नाही. पण मी ती दुसऱ्याला शिकवीन, आणि त्याला ती विद्या फळ देईल.
एवमुक्त्वा नृपश्रेष्ठ देवयानीं कचस्तदा त्रिदशेशालयं शीघ्रं जगाम द्विजसत्तमः
असा सांगून, राजश्रेष्ठा, त्या वेळी कचाने देवयानीला सोडून लगेच देवेंद्राच्या निवासस्थानी गती केली.