स तेनापृष्टो विद्यया चोपहूतः शनैर्वाचं जठरे व्याजहार तमब्रवीत्केन चेहोपनीतो ममोदरे तिष्ठसि ब्रूहि वत्स
मग, न विचारता आणि विद्येने बोलावल्यावर, त्याने हळूहळू पोटातून बोलले; आणि त्याने विचारले, 'कोणाच्या कृपेने तू येथे आला आहेस, आणि माझ्या पोटात का आहेस? सांग, बाळा.'
भवत्प्रसादान्न जहाति मां स्मृतिः सर्वं स्मरेयं यच्च यथा च वृत्तम् न त्व् एवं स्यात्तपसः क्षयो मे तत क्लेशं घोरतरं स्मरामि
तुमच्या कृपेने माझी स्मृती कधीच सुटली नाही; जे काही घडले ते सर्व मला आठवते. पण माझ्या तपश्चर्येचा क्षय असा होऊ नये—म्हणून मी अधिक कठीण दुःख आठवतो.
असुरैः सुरायां भवतो ऽस्मि दत्तो हत्वा दग्ध्वा चूर्णयित्वा च काव्य ब्राह्मीं मायां त्व् आसुरी त्व् अत्र माया त्वयि स्थिते कथम् एवाभिबाधते
असुरांनी मला मारून, जाळून, चुरडून, दारूमध्ये मिसळून तुम्हाला दिले, काव्य. ब्राह्मणांची माया तुमच्यात आहे, पण येथे असुरी माया प्रभावी आहे—तुम्ही असताना ती कशी जिंकू शकेल?
किं ते प्रियं करवाण्यद्य वत्से विनैव मे जीवितं स्यात्कचस्य नान्यत्र कुक्षेर्मम भेदनाच्च दृश्येत् कचो मद्गतो देवयानि
माझ्या लेकरा, आज मी तुझ्यासाठी काय प्रिय करावे? तुझ्याविना माझे जीवनच राहणार नाही; कच फक्त माझे पोट फाडल्यावरच दिसेल, कारण तो माझ्यात आहे, देवयानी.
द्वौ मां शोकाव् अग्निकल्पौ दहेतां कचस्य नाशस्तव चैवोपघातः कचस्य नाशे मम नास्ति शर्म तवोपघाते जीवितुं नास्मि शक्ता
दोन दुःखे, जणू अग्निसारखी, मला जाळतील: कचाचा नाश आणि तुझ्या दुःखाचा आघात. कच गेला तर मला शांती नाही; तुझ्या दुःखाने मी जगू शकत नाही.
संसिद्धरूपो ऽसि बृहस्पतेः सुत यत्त्वां भक्तं भजते देवयानी विद्यामिमां प्राप्नुहि जीवनीं त्वं न चेदिन्द्रः कचरूपी त्वमद्य
बृहस्पतींच्या मुला, तू सिद्ध झाला आहेस, कारण भक्त देवयानी तुझ्यावर प्रेम करते; ही जीवनदायी विद्या प्राप्त कर, नाहीतर आज तू कचाच्या रूपात इंद्र होशील.
न निवर्तेत्पुनर्जीवन् कश्चिदन्यो ममोदरात् ब्राह्मणं वर्जयित्वैकं तस्माद्विद्याम् अवाप्नुहि
माझ्या पोटातून ब्राह्मणाशिवाय दुसरा कोणीही पुन्हा जिवंत होऊ शकत नाही; म्हणून ही विद्या प्राप्त कर.
पुत्रो भूत्वा निष्क्रमस्वोदरान्मे भित्त्वा कुक्षिं जीवय मां च तात अवेक्षेथा धर्मवतीमवेक्षां गुरोः सकाशात्प्राप्य विद्यां सविद्यः
माझा मुलगा होऊन माझ्या पोटातून बाहेर ये, पोट फाडून मला जिवंत कर, बाळा. योग्य आचार पाळ, गुरुंकडून विद्या मिळवून विद्वान हो.
गुरोः सकाशात्समवाप्य विद्यां भित्त्वा कुक्षिं निर्विचक्राम विप्रः प्रालेयाद्रेः शुक्लमुद्भिद्य शृङ्गं रात्र्यागमे पौर्णमास्यामिवेन्दुः
गुरुंकडून संपूर्ण विद्या मिळवून, त्या ब्राह्मणाने पोट फाडून बाहेर येऊन उभा राहिला, जणू हिमालयाच्या शिखरावरून पौर्णिमेच्या रात्री चंद्र निघतो.
दृष्ट्वा च तं पतितं वेदराशिम् उत्थापयामास ततः कचो ऽपि विद्यां सिद्धां तामवाप्याभिवाद्य ततः कचस्तं गुरुमित्युवाच
त्याला पडलेला पाहून वेदांचा संग्रह उचलला गेला; मग कचाने सिद्ध विद्या प्राप्त करून गुरुंना वंदन केले आणि त्यांना म्हणाला.
निधिं निधीनां वरदं वराणां ये नाद्रियन्ते गुरुमर्चनीयम् प्रालेयाद्रिप्रोज्ज्वलद्भालसंस्थं पापांल्लोकांस्ते व्रजन्त्यप्रतिष्ठाः
जो गुरुचं पूजन करत नाही, जो सर्वात मोठा धनाचा आणि वराचा खजिना आहे, ज्याचं कपाळ हिमालयाच्या तेजस्वी शिखरासारखं उजळतंय—अशा लोकांना या जगात कुठेही स्थैर्य मिळत नाही आणि ते पापी लोकांच्या जगात जातात.
सुरापानाद् वञ्चनात् प्रापयित्वा संज्ञानाशं चेतसश्चापि घोरम् दृष्ट्वा कचं चापि तथाभिरूपं पीतं तथा सुरया मोहितेन
दारू पाजून, फसवून, आणि मनाची शुद्धी व विवेक घालवून, सुंदर दिसणारा तो ग्लास पाहून, दारूने मोहून गेलेला माणूस ती दारू पितो.
समन्युरुत्थाय महानुभावस् तदोशना विप्रहितं चिकीर्षुः काव्यः स्वयं वाक्यमिदं जगाद सुरापानं प्रत्यसौ जातशङ्कः
मग त्या महान सामर्थ्यवान काव्याने, उषणेला झालेल्या अन्यायाचा विचार करून, रागाने उठून, स्वतःच दारूपानाबद्दल शंका घेऊन हे शब्द उच्चारले.
यो ब्राह्मणो ऽद्यप्रभृतीह कश्चिन् मोहात्सुरां पास्यति मन्दबुद्धिः अपेतधर्मा ब्रह्महा चैव स स्यादस्मिंल्लोके गर्हितः स्यात्परे च
आजपासून जो कुठलाही ब्राह्मण, अज्ञानामुळे, मंदबुद्धीने आणि धर्म सोडून दारू पिऊन राहील, तो खरोखर ब्राह्मणहत्यारा ठरेल आणि या जगात व पुढच्या जगातही निंदेला पात्र ठरेल.
मया चेमां विप्रधर्मोक्तसीमां मर्यादां वै स्थापितां सर्वलोके सन्तो विप्राः शुश्रुवांसो गुरूणां देवा दैत्याश्चोपशृण्वन्तु सर्वे
मी सर्व जगात ब्राह्मणधर्माची ही मर्यादा ठरवली आहे; सर्व सज्जन ब्राह्मण, गुरुंचं ऐकणारे, आणि सर्व देव-दानव, हे नीट ऐका.
इतीदमुक्त्वा स महाप्रभावस् तपोनिधीनां निधिर् अप्रमेयः तान्दानवांश्चैव निगूढबुद्धीन् इदं समाहूय वचो ऽभ्युवाच
असं म्हणून, त्या अपरिमित तेजस्वी आणि तपस्वींच्या खजिन्याने, गुप्त हेतू असलेल्या त्या दानवांना बोलावून, त्यांना हे शब्द सांगितले.
आचक्षे वो दानवा बालिशाः स्थ शिष्यः कचो वत्स्यति मत्समीपे संजीवनीं प्राप्य विद्यां मयायं तुल्यप्रभावो ब्राह्मणो ब्रह्मभूतः
दानवांनो, मी तुम्हाला सांगतो, तुम्ही अजून लहान आहात; कच हा शिष्य माझ्या जवळच राहील. माझ्याकडून संजीवनी विद्या मिळवून हा ब्राह्मण माझ्यासारखा सामर्थ्यवान होईल आणि ब्रह्मासारखा बनेल.
गुरोरुष्य सकाशे च दश वर्षशतानि सः अनुज्ञातः कचो गन्तुम् इयेष त्रिदशालयम्
गुरुच्या जवळ शंभर वर्षे राहून, गुरुची परवानगी घेऊन, कच देवांच्या निवासस्थानी जाण्याची इच्छा करतो.
समापितव्रतं तं तु विसृष्टं गुरुणा तदा प्रस्थितं त्रिदशावासं देवयानीदमब्रवीत्
व्रत पूर्ण करून, गुरुने मुक्त केलेला तो कच जेव्हा देवांच्या निवासाकडे निघाला, तेव्हा देवयानीने त्याला हे शब्द सांगितले.
ऋषेर् अङ्गिरसः पौत्र वृत्तेनाभिजनेन च भ्राजसे विद्यया चैव तपसा च दमेन च
अंगिरस ऋषींचा नातू, तुझ्या वर्तनाने, जन्माने, विद्वत्तेने, तपश्चर्येने आणि संयमाने तू खूप उजळतोस.
ऋषिर् यथाङ्गिरा मान्यः पितुर्मम महायशाः तथा मान्यश्च पूज्यश्च मम भूयो बृहस्पतिः
जसा अंगिरस ऋषी, माझ्या पित्याचा पूर्वज, मान्य आणि पूज्य आहे, तसाच बृहस्पती, माझा वडील, माझ्यासाठी मान्य आणि पूज्य आहे.
एवं ज्ञात्वा विजानीहि यद्ब्रवीमि तपोधन व्रतस्थे नियमोपेते यथा वर्ताम्यहं त्वयि
हे जाणून, मी काय सांगते ते समजून घे, हे तपस्वी, व्रतस्थ आणि नियम पाळणाऱ्या, जसं मी तुझ्याशी वागते तसं.
स समापितविद्यो मां भक्तां न त्यक्तुमर्हसि गृहाण पाणिं विधिवन् मम मन्त्रपुरस्कृतम्
तू शिक्षण पूर्ण केलंस, म्हणून मला, तुझ्या भक्तेला, सोडू नकोस; विधीपूर्वक, मंत्रपूर्वक माझा हात धर.
पूज्यो मान्यश्च भगवान् यथा मम पिता तव तथा त्वमनवद्याङ्गि पूजनीयतमा मता
जसा माझा वडील माझ्यासाठी पूज्य आणि मान्य आहे, तसाच तूही, दोषरहित, माझ्यासाठी सर्वात पूज्य मानला जातोस.
आत्मप्राणैः प्रियतमा भार्गवस्य महात्मनः त्वं भद्रे धर्मतः पूज्या गुरुपुत्री सदा मम
महात्मा भृगुच्या दृष्टीने तू त्याच्या प्राणाहून प्रिय आहेस; हे सोज्ज्वळे, धर्माने, गुरुची मुलगी म्हणून तू नेहमीच माझ्यासाठी पूज्य आहेस.
यथा मम गुरुर्नित्यं मान्यः शुक्रः पिता तव देवयानि तथैव त्वं नैवं मां वक्तुमर्हसि
जसा माझा गुरु शुक्र, तुझा वडील, नेहमी माझ्यासाठी मान्य आहे, हे देवयानी, तसाच तूही; त्यामुळे मला वेगळं बोलू नकोस.
गुरुपुत्रस्य पुत्रो मे न तु त्वमसि मे पितुः तस्मान्मान्यश्च पूज्यश्च ममापि त्वं द्विजोत्तम
तू माझ्यासाठी गुरुची मुलगी आहेस, पित्याची मुलगी नाहीस; म्हणून, हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, तू माझ्यासाठीही मान्य आणि पूज्य आहेस.
असुरैर्हन्यमाने तु कचे त्वयि पुनः पुनः तदाप्रभृति या प्रीतिस् तां त्वमेव स्मरस्व मे
जेव्हा असुरांनी तुला, कच, पुन्हा पुन्हा मारलं, त्या वेळेपासून मी तुझ्यावर जी माया केली, ती तू नेहमी लक्षात ठेव.
सौहार्दे चानुरागे च वेत्थ मे भक्तिमुत्तमाम् न मामर्हसि धर्मज्ञ त्यक्तुं भक्तामनागसम्
माझ्या मनात तुझ्याविषयी असलेली खरी मैत्री आणि प्रेम तुला माहीत आहे. धर्माची जाण असलेल्या तु, निरपराध भक्ताला सोडू नकोस.
अनियोज्ये नियोगे मां नियुनक्षि शुभव्रते प्रसीद सुभ्रूर्मह्यं त्वं गुरोर् गुरुतरा शुभे
शुभव्रते, ज्या कामासाठी मला पाठवू नये, त्यातच तू मला लावतेस. सुंदर भुवया असलेल्या तू माझ्यावर कृपा कर, कारण तू माझ्या गुरूपेक्षाही मोठी आहेस.