वने पुष्पाणि चिन्वन्तं ददृशुर् दानवाश्च तम् ततो ऽद्वितीयं तं हत्वा दग्धं कृत्वा च चूर्णवत् प्रायच्छन् ब्राह्मणायैव सुरायामसुरास्तदा
वनात फुले गोळा करत असताना, दानवांनी त्याला पाहिले. त्यांनी पुन्हा त्याचा वध केला, जाळून राख केली, ती पूड करून देवांच्या ब्राह्मणाच्या पेयात मिसळली.
देवयान्यथ भूयो ऽपि पितरं वाक्यमब्रवीत् पुष्पाहारप्रेषणकृत् कचस्तात न दृश्यते
मग देवयानीने पुन्हा वडिलांना सांगितले, 'फुले आणायला गेलेला कचा, बाबा, कुठेच दिसत नाही.'
व्यक्तं हतो मृतो वापि कचस्तात भविष्यति तं विना नैव जीवामि वचः सत्यं ब्रवीमि ते
वडील, कच मारला गेला असो किंवा मरण पावला असो, त्याच्याविना मी जगू शकत नाही—हे मी तुम्हाला खरं सांगते.
बृहस्पतेः सुतः पुत्रि कचः प्रेतगतिं गतः विद्यया जीवितो ऽप्येवं हन्यते करवाणि किम्
माझ्या मुली, बृहस्पतींचा मुलगा कच मृत्यूच्या प्रदेशात गेला आहे; विद्या असूनही तो जिवंत झाला तरी पुन्हा मारला गेला—आता मी काय करू?
मैनं शुचो मा रुद देवयानि न त्वादृशी मर्त्यमनु प्रशोचेत् यस्यास्तव ब्रह्म च ब्राह्मणाश्च सेन्द्राश्च देवा वसवो ऽश्विनौ च
त्याच्यासाठी दुःख करू नकोस, देवयानी, रडू नकोस; तुझ्यासारख्या व्यक्तीने माणसासाठी शोक करू नये, कारण ब्रह्मा, ब्राह्मण, इंद्र, देव, वसु आणि अश्विनी हे सर्व तुझ्यासाठी आहेत.
सुरद्विषश्चैव जगच्च सर्वम् उपस्थितं मत्तपसः प्रभावात् अशक्यो ऽयं जीवयितुं द्विजातिः संजीवितो यो वध्यते चैव भूयः
माझ्या तपश्चर्येच्या सामर्थ्यामुळे देवांचे शत्रू आणि हे संपूर्ण जग अस्तित्वात आहे; जो द्विज पुन्हा जिवंत झाला आणि पुन्हा मारला गेला, त्याला वाचवता येत नाही.
यस्याङ्गिरा वृद्धतमः पितामहो बृहस्पतिश्चापि पिता तपोनिधिः ऋषेः सुपुत्रं तमथापि पौत्रं कथं न शोचे यमहं न रुद्याम्
ज्याचा आजोबा अंगिरा हा सर्वांत मोठा आहे, ज्याचे वडील बृहस्पती हे तपश्चर्येचे खजिना आहेत—अशा ऋषींच्या उत्तम मुला-पोत्यासाठी मी कसा शोक करू नये किंवा रडू नये?
स ब्रह्मचारी च तपोधनश्च सदोत्थितः कर्मसु चैव दक्षः कचस्य मार्गं प्रतिपत्स्ये न भोक्ष्ये प्रियो हि मे तात कचो ऽभिरूपः
तो ब्रह्मचारी, तपस्वी, नेहमी कर्तव्यदक्ष आणि कर्मात कुशल होता; मी कचाचा मार्ग स्वीकारेन, अन्नही घेणार नाही, कारण माझा प्रिय, सुंदर कच आता नाही.
स त्व् एवमुक्तो देवयान्या महर्षिः संरम्भेण व्याजहाराथ काव्यः असंशयं मामसुरा द्विषन्ति ये मे शिष्यानागतान्सूदयन्ति
देवयानीने असे म्हटल्यावर, महर्षी काव्य रागाने म्हणाले, 'नक्कीच, असुर मला द्वेष करतात, कारण जे शिष्य माझ्याकडे येतात त्यांना ते मारतात.'
अब्राह्मणं कर्तुमिच्छन्ति रौद्रा एभिर् व्यर्थं प्रस्तुतो दानवैर्हि तत्कर्मणाप्यस्य भवेदिहान्तः कं ब्रह्महत्या न दहेदपीन्द्रम्
हे क्रूर दानव मला अब्राह्मण बनवू इच्छितात; त्यांचे हे कृत्य व्यर्थ आहे. अशा कृत्याने येथे शेवट होईल—ब्रह्महत्येचा दोष कोणाला जाळणार नाही, अगदी इंद्रालाही?
स तेनापृष्टो विद्यया चोपहूतः शनैर्वाचं जठरे व्याजहार तमब्रवीत्केन चेहोपनीतो ममोदरे तिष्ठसि ब्रूहि वत्स
मग, न विचारता आणि विद्येने बोलावल्यावर, त्याने हळूहळू पोटातून बोलले; आणि त्याने विचारले, 'कोणाच्या कृपेने तू येथे आला आहेस, आणि माझ्या पोटात का आहेस? सांग, बाळा.'
भवत्प्रसादान्न जहाति मां स्मृतिः सर्वं स्मरेयं यच्च यथा च वृत्तम् न त्व् एवं स्यात्तपसः क्षयो मे तत क्लेशं घोरतरं स्मरामि
तुमच्या कृपेने माझी स्मृती कधीच सुटली नाही; जे काही घडले ते सर्व मला आठवते. पण माझ्या तपश्चर्येचा क्षय असा होऊ नये—म्हणून मी अधिक कठीण दुःख आठवतो.
असुरैः सुरायां भवतो ऽस्मि दत्तो हत्वा दग्ध्वा चूर्णयित्वा च काव्य ब्राह्मीं मायां त्व् आसुरी त्व् अत्र माया त्वयि स्थिते कथम् एवाभिबाधते
असुरांनी मला मारून, जाळून, चुरडून, दारूमध्ये मिसळून तुम्हाला दिले, काव्य. ब्राह्मणांची माया तुमच्यात आहे, पण येथे असुरी माया प्रभावी आहे—तुम्ही असताना ती कशी जिंकू शकेल?
किं ते प्रियं करवाण्यद्य वत्से विनैव मे जीवितं स्यात्कचस्य नान्यत्र कुक्षेर्मम भेदनाच्च दृश्येत् कचो मद्गतो देवयानि
माझ्या लेकरा, आज मी तुझ्यासाठी काय प्रिय करावे? तुझ्याविना माझे जीवनच राहणार नाही; कच फक्त माझे पोट फाडल्यावरच दिसेल, कारण तो माझ्यात आहे, देवयानी.
द्वौ मां शोकाव् अग्निकल्पौ दहेतां कचस्य नाशस्तव चैवोपघातः कचस्य नाशे मम नास्ति शर्म तवोपघाते जीवितुं नास्मि शक्ता
दोन दुःखे, जणू अग्निसारखी, मला जाळतील: कचाचा नाश आणि तुझ्या दुःखाचा आघात. कच गेला तर मला शांती नाही; तुझ्या दुःखाने मी जगू शकत नाही.
संसिद्धरूपो ऽसि बृहस्पतेः सुत यत्त्वां भक्तं भजते देवयानी विद्यामिमां प्राप्नुहि जीवनीं त्वं न चेदिन्द्रः कचरूपी त्वमद्य
बृहस्पतींच्या मुला, तू सिद्ध झाला आहेस, कारण भक्त देवयानी तुझ्यावर प्रेम करते; ही जीवनदायी विद्या प्राप्त कर, नाहीतर आज तू कचाच्या रूपात इंद्र होशील.
न निवर्तेत्पुनर्जीवन् कश्चिदन्यो ममोदरात् ब्राह्मणं वर्जयित्वैकं तस्माद्विद्याम् अवाप्नुहि
माझ्या पोटातून ब्राह्मणाशिवाय दुसरा कोणीही पुन्हा जिवंत होऊ शकत नाही; म्हणून ही विद्या प्राप्त कर.
पुत्रो भूत्वा निष्क्रमस्वोदरान्मे भित्त्वा कुक्षिं जीवय मां च तात अवेक्षेथा धर्मवतीमवेक्षां गुरोः सकाशात्प्राप्य विद्यां सविद्यः
माझा मुलगा होऊन माझ्या पोटातून बाहेर ये, पोट फाडून मला जिवंत कर, बाळा. योग्य आचार पाळ, गुरुंकडून विद्या मिळवून विद्वान हो.
गुरोः सकाशात्समवाप्य विद्यां भित्त्वा कुक्षिं निर्विचक्राम विप्रः प्रालेयाद्रेः शुक्लमुद्भिद्य शृङ्गं रात्र्यागमे पौर्णमास्यामिवेन्दुः
गुरुंकडून संपूर्ण विद्या मिळवून, त्या ब्राह्मणाने पोट फाडून बाहेर येऊन उभा राहिला, जणू हिमालयाच्या शिखरावरून पौर्णिमेच्या रात्री चंद्र निघतो.
दृष्ट्वा च तं पतितं वेदराशिम् उत्थापयामास ततः कचो ऽपि विद्यां सिद्धां तामवाप्याभिवाद्य ततः कचस्तं गुरुमित्युवाच
त्याला पडलेला पाहून वेदांचा संग्रह उचलला गेला; मग कचाने सिद्ध विद्या प्राप्त करून गुरुंना वंदन केले आणि त्यांना म्हणाला.
निधिं निधीनां वरदं वराणां ये नाद्रियन्ते गुरुमर्चनीयम् प्रालेयाद्रिप्रोज्ज्वलद्भालसंस्थं पापांल्लोकांस्ते व्रजन्त्यप्रतिष्ठाः
जो गुरुचं पूजन करत नाही, जो सर्वात मोठा धनाचा आणि वराचा खजिना आहे, ज्याचं कपाळ हिमालयाच्या तेजस्वी शिखरासारखं उजळतंय—अशा लोकांना या जगात कुठेही स्थैर्य मिळत नाही आणि ते पापी लोकांच्या जगात जातात.
सुरापानाद् वञ्चनात् प्रापयित्वा संज्ञानाशं चेतसश्चापि घोरम् दृष्ट्वा कचं चापि तथाभिरूपं पीतं तथा सुरया मोहितेन
दारू पाजून, फसवून, आणि मनाची शुद्धी व विवेक घालवून, सुंदर दिसणारा तो ग्लास पाहून, दारूने मोहून गेलेला माणूस ती दारू पितो.
समन्युरुत्थाय महानुभावस् तदोशना विप्रहितं चिकीर्षुः काव्यः स्वयं वाक्यमिदं जगाद सुरापानं प्रत्यसौ जातशङ्कः
मग त्या महान सामर्थ्यवान काव्याने, उषणेला झालेल्या अन्यायाचा विचार करून, रागाने उठून, स्वतःच दारूपानाबद्दल शंका घेऊन हे शब्द उच्चारले.
यो ब्राह्मणो ऽद्यप्रभृतीह कश्चिन् मोहात्सुरां पास्यति मन्दबुद्धिः अपेतधर्मा ब्रह्महा चैव स स्यादस्मिंल्लोके गर्हितः स्यात्परे च
आजपासून जो कुठलाही ब्राह्मण, अज्ञानामुळे, मंदबुद्धीने आणि धर्म सोडून दारू पिऊन राहील, तो खरोखर ब्राह्मणहत्यारा ठरेल आणि या जगात व पुढच्या जगातही निंदेला पात्र ठरेल.
मया चेमां विप्रधर्मोक्तसीमां मर्यादां वै स्थापितां सर्वलोके सन्तो विप्राः शुश्रुवांसो गुरूणां देवा दैत्याश्चोपशृण्वन्तु सर्वे
मी सर्व जगात ब्राह्मणधर्माची ही मर्यादा ठरवली आहे; सर्व सज्जन ब्राह्मण, गुरुंचं ऐकणारे, आणि सर्व देव-दानव, हे नीट ऐका.
इतीदमुक्त्वा स महाप्रभावस् तपोनिधीनां निधिर् अप्रमेयः तान्दानवांश्चैव निगूढबुद्धीन् इदं समाहूय वचो ऽभ्युवाच
असं म्हणून, त्या अपरिमित तेजस्वी आणि तपस्वींच्या खजिन्याने, गुप्त हेतू असलेल्या त्या दानवांना बोलावून, त्यांना हे शब्द सांगितले.
आचक्षे वो दानवा बालिशाः स्थ शिष्यः कचो वत्स्यति मत्समीपे संजीवनीं प्राप्य विद्यां मयायं तुल्यप्रभावो ब्राह्मणो ब्रह्मभूतः
दानवांनो, मी तुम्हाला सांगतो, तुम्ही अजून लहान आहात; कच हा शिष्य माझ्या जवळच राहील. माझ्याकडून संजीवनी विद्या मिळवून हा ब्राह्मण माझ्यासारखा सामर्थ्यवान होईल आणि ब्रह्मासारखा बनेल.
गुरोरुष्य सकाशे च दश वर्षशतानि सः अनुज्ञातः कचो गन्तुम् इयेष त्रिदशालयम्
गुरुच्या जवळ शंभर वर्षे राहून, गुरुची परवानगी घेऊन, कच देवांच्या निवासस्थानी जाण्याची इच्छा करतो.
समापितव्रतं तं तु विसृष्टं गुरुणा तदा प्रस्थितं त्रिदशावासं देवयानीदमब्रवीत्
व्रत पूर्ण करून, गुरुने मुक्त केलेला तो कच जेव्हा देवांच्या निवासाकडे निघाला, तेव्हा देवयानीने त्याला हे शब्द सांगितले.
ऋषेर् अङ्गिरसः पौत्र वृत्तेनाभिजनेन च भ्राजसे विद्यया चैव तपसा च दमेन च
अंगिरस ऋषींचा नातू, तुझ्या वर्तनाने, जन्माने, विद्वत्तेने, तपश्चर्येने आणि संयमाने तू खूप उजळतोस.