पौरवो वंश इत्येष ख्यातिं लोके गमिष्यति ततः स नृपशार्दूलः पूरुं राज्ये ऽभिषिच्य च
पुरुचा वंश जगात प्रसिद्ध होईल; त्यानंतर त्या सिंहासारख्या राजाने पुरुला राज्याभिषेक केला.
कालेन महता पश्चात् कालधर्मम् उपेयिवान् पूरुवंशं प्रवक्ष्यामि शृणुध्वमृषिसत्तमाः यत्र ते भारता जाता भरतान्वयवर्धनाः
खूप काळानंतर तो काळानुसार देह ठेवून गेला; आता मी पुरुच्या वंशाची कथा सांगतो — ऐका, ऋषिमुनींनो — ज्या वंशात भारत वंशज जन्मले आणि भारतवंश वाढवला.
किमर्थं पौरवो वंशः श्रेष्ठत्वं प्राप भूतले ज्येष्ठस्यापि यदोर्वंशः किमर्थं हीयते श्रिया
पुरुचा वंश पृथ्वीवर श्रेष्ठ कसा झाला, आणि ज्येष्ठ असूनही यदुचा वंश संपत्तीने मागे कसा पडला, हे कशामुळे घडले?
अन्यद्ययातिचरितं सूत विस्तरतो वद यस्मात्तत्पुण्यमायुष्यम् अभिनन्द्यं सुरैरपि
सूत, ययातिच्या पुण्य, आयुष्यवर्धक आणि देवतांनीही गौरविलेल्या कृत्यांची दुसरी कथा विस्ताराने सांग.
एतदेव पुरा पृष्टः शतानीकेन शौनकः पुण्यं पवित्रमायुष्यं ययातिचरितं महत्
हीच कथा पूर्वी शतानिकाने शौनकाला विचारली होती — ययातिच्या पुण्य, पवित्र आणि आयुष्यवर्धक महान चरित्राची.
ययातिः पूर्वजो ऽस्माकं दशमो यः प्रजापतेः कथं स शुक्रतनयां लेभे परमदुर्लभाम्
ययाति आमच्यातील ज्येष्ठ आणि प्रजापतीचा दहावा वंशज होता; त्याने शुक्राची अतिशय दुर्मिळ कन्या कशी मिळवली, हे सांग.
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं विस्तरेण तपोधन आनुपूर्व्याच्च मे शंस पूरोर्वंशधरान्नृपान्
हे तपस्वी, मला हे सर्व सविस्तर ऐकायचं आहे. कृपया पुरूरवा वंशातील राजांची नावे एकामागोमाग एक सांग.
ययातिरासीद्राजर्षिर् देवराजसमद्युतिः तं शुक्रवृषपर्वाणौ वव्राते वै यथा पुरा
ययाति नावाचा राजर्षि होता, ज्याचा तेज देवेंद्रासारखा होता. पूर्वी शुक्र आणि वृषपर्वा यांनी आपापल्या कन्या त्याला दिल्या.
तत्ते ऽहं सम्प्रवक्ष्यामि पृच्छतो राजसत्तम देवयान्याश्च संयोगं ययातेर्नाहुषस्य च
राजश्रेष्ठा, तू विचारल्यावर मी आता नहुषपुत्र ययाति आणि देवयानी यांच्या संयोगाची कथा सांगतो.
सुराणामसुराणां च समजायत वै मिथः ऐश्वर्यं प्रति संघर्षस् त्रैलोक्ये सचराचरे
स्वामित्वासाठी देव आणि असुर यांच्यात संपूर्ण त्रैलोक्यात, सर्व चराचरांमध्ये मोठा संघर्ष झाला.
जिगीषया ततो देवा वव्रुराङ्गिरसं मुनिम् पौरोहित्ये च यज्ञार्थे काव्यं तूशनसं परे
जिंकण्याच्या इच्छेने देवांनी अंगिरसकुळातील ऋषीला यज्ञासाठी पुरोहित म्हणून निवडलं, तर असुरांनी काव्य उशनास निवडला.
ब्राह्मणौ ताव् उभौ नित्यम् अन्योन्यं स्पर्धिनौ भृशम् तत्र देवा निजघ्नुर्यान् दानवान् युधि संगतान्
ते दोघे ब्राह्मण नेहमीच एकमेकांशी प्रखर स्पर्धा करत होते. त्या युद्धात देवांनी एकत्र आलेल्या दानवांचा पराभव केला.
तान्पुनर् जीवयामास काव्यो विद्याबलाश्रयात् ततस्ते पुनरुत्थाय योधयांचक्रिरे सुरान्
पण काव्याने आपल्या विद्या-बळावर त्या दानवांना पुन्हा जिवंत केलं. मग ते पुन्हा उठून देवांशी लढायला लागले.
असुरास्तु निजघ्नुर्यान् सुरान्समरमूर्धनि न तान्संजीवयामास बृहस्पतिरुदारधीः
पण जेव्हा असुरांनी युद्धात देवांना मारलं, तेव्हा उदार बुद्धीचा बृहस्पती त्यांना पुन्हा जिवंत करू शकला नाही.
न हि वेद स तां विद्यां यां काव्यो वेद वीर्यवान् संजीवनीं ततो देवा विषादमगमन्परम्
कारण बृहस्पतीला ती विद्या माहीत नव्हती, जी सामर्थ्यशाली काव्याला ठाऊक होती—मृतांना जिवंत करण्याची विद्या. त्यामुळे देव फार निराश झाले.
अथ देवा भयोद्विग्नाः काव्यादुशनसस्तदा ऊचुः कचमुपागम्य ज्येष्ठं पुत्रं बृहस्पतेः
तेव्हा काव्य उशनासच्या भीतीने घाबरलेले देव बृहस्पतींचा ज्येष्ठ पुत्र कच याच्याकडे गेले आणि त्याला म्हणाले.
भजमानान्भजस्वास्मान् कुरु साहाय्यमुत्तमम् यासौ विद्या निवसति ब्राह्मणे ऽमिततेजसि
"आमच्यात सामील हो, आम्हाला मदत कर आणि उत्तम सहाय्य कर. ती विद्या त्या अमाप तेजस्वी ब्राह्मणाजवळ आहे."
शुक्रे तामाहर क्षिप्रं भागभाङ्नो भविष्यसि वृषपर्वणः समीपे ऽसौ शक्यो द्रष्टुं त्वया द्विजः
"लवकरच ती विद्या शुक्राकडून मिळव. तुला यज्ञातील भाग मिळेल. तो ब्राह्मण वृषपर्वाच्या जवळ राहतो; तूच त्याला भेटू शकतोस."
रक्षते दानवांस्तत्र न स रक्षत्यदानवान् तम् आराधयितुं शक्तो नान्यः कश्चिदृते त्वया
"तो तिथे दानवांचे रक्षण करतो, पण इतरांचे करत नाही. त्याला प्रसन्न करण्याची ताकद तुझ्याशिवाय कोणाकडेच नाही."
देवयानी च दयिता सुता तस्य महात्मनः ताम् आराधयितुं शक्तो नान्यः कश्चन विद्यते
"त्या महात्म्याची प्रिय कन्या देवयानी तिथे आहे. तिलाही तुझ्याशिवाय कोणी प्रसन्न करू शकत नाही."
शीलदाक्षिण्यमाधुर्यैर् आचारेण दमेन च देवयान्यां तु तुष्टायां विद्यां तां प्राप्स्यसि ध्रुवम्
"चांगले वर्तन, दयाळूपणा, गोडवा, नीट आचार आणि संयम यांच्या जोरावर, जेव्हा देवयानी तृप्त होईल, तेव्हा तुला ती विद्या नक्की मिळेल."
तदा हि प्रेषितो देवैः समीपे वृषपर्वणः तथेत्युक्त्वा तु स प्रायाद् बृहस्पतिसुतः कचः
मग देवांनी पाठवल्यावर बृहस्पतीपुत्र कच म्हणाला, 'तसेच करीन,' आणि वृषपर्वाच्या जवळ गेला.
स गत्वा त्वरितो राजन् देवैः सम्पूजितः कचः असुरेन्द्रपुरे शुक्रं प्रणम्येदमुवाच ह
तो झपाट्याने जाऊन, देवांकडून सन्मानित होऊन, असुरराजाच्या नगरीत शुक्राला वंदन करून म्हणाला—
ऋषेर् अङ्गिरसः पौत्रं पुत्रं साक्षाद्बृहस्पतेः नाम्ना कचेति विख्यातं शिष्यं गृह्णातु मां भवान्
"महाराज, मी अंगिरस ऋषींचा नातू, बृहस्पतींचा थेट पुत्र, आणि कच नावाने प्रसिद्ध आहे. कृपया मला शिष्य म्हणून स्वीकारा."
ब्रह्मचर्यं चरिष्यामि त्वय्यहं परमं गुरो अनुमन्यस्व मां ब्रह्मन् सहस्रपरिवत्सरान्
परम गुरुजी, मला आपल्या मार्गदर्शनाखाली सर्वोच्च ब्रह्मचर्याचे पालन करायचे आहे. कृपया मला हजार वर्षांसाठी परवानगी द्या.
कच सुस्वागतं ते ऽस्तु प्रतिगृह्णामि ते वचः अर्चयिष्ये ऽहमर्च्यं त्वाम् अर्चितो ऽस्तु बृहस्पतिः
कच, तुला मनापासून स्वागत आहे. मी तुझे शब्द मान्य करतो. मी तुला योग्य सन्मान देईन, आणि बृहस्पतीलाही सन्मान मिळो.
कचस्तु तं तथेत्युक्त्वा प्रतिजग्राह तद्व्रतम् आदिष्टं कविपुत्रेण शुक्रेणोशनसा स्वयम्
कचाने 'तसेच होवो' असे उत्तर देऊन, कविपुत्र शुक्राचार्यांनी सांगितलेले व्रत स्वीकारले.
व्रतं च व्रतकालं च यथोक्तं प्रत्यगृह्णत आराधयन्नुपाध्यायं देवयानीं च भारत
त्याने सांगितलेल्या व्रताचा कालावधी आणि नियम स्वीकारले आणि आपल्या गुरुजी व देवयानी यांची सेवा केली.
नित्यमाराधयिष्यंस्तां युवा यौवनगोचराम् गायन्नृत्यन्वादयंश्च देवयानीमतोषयत्
तो नेहमीच त्या तारुण्यात आलेल्या देवयानीची सेवा करत असे—गाणे, नृत्य आणि वाद्य वाजवून तिला आनंदी करत असे.
संशीलयन्देवयानीं कन्यां सम्प्राप्तयौवनाम् पुष्पैः फलैः प्रेषणैश्च तोषयामास भार्गवीम्
त्या तरुण वयात आलेल्या कन्या देवयानीची काळजी घेत, कचाने तिला फुले, फळे आणि इतर कामे करून खूष केले.