धनुर्गृहीत्वाजगवं पुरारिर् जगाम भूतेश्वरसिद्धजुष्टः युद्धाय सोमेन विशेषदीप्ततृतीयनेत्रानलभीमवक्त्रः
पिनाकधारी, नगरांचा शत्रू, भूतांचे आणि सिद्धांचे स्वामी, तेजस्वी तिसऱ्या डोळ्याचा ज्वाळेसारखा चेहरा घेऊन, अजगव धनुष्य हातात घेऊन, सोमाशी युद्धासाठी निघाला.
सहैव जग्मुश्च गणेशकाद्या विंशच्चतुःषष्टिगणास्त्रयुक्ताः यक्षेश्वरः कोटिशतैर् अनेकैर् युतो ऽन्वगात् स्यन्दनसंस्थितानाम्
त्याच्यासोबत गणेश आणि इतर, चोवीस आणि चौसष्ट गणांसह गेले; यक्षांचा स्वामी, असंख्य कोटी यक्षांसह, सर्वजण रथांवर बसून मागे गेला.
वेतालयक्षोरगकिंनराणां पद्मेन चैकेन तथार्बुदेन लक्षैस् त्रिभिर् द्वादशभी रथानां सोमो ऽप्यगात्तत्र विवृद्धमन्युः
वेताळ, यक्ष, नाग आणि किन्नर यांच्या मोठ्या सैन्यासह, एक पद्म, एक अर्बुद, तीन लक्ष आणि बारा हजार रथ घेऊन, सोमाही प्रचंड रागाने तिथे आला.
नक्षत्रदैत्यासुरसैन्ययुक्तः शनैश्चराङ्गारकवृद्धतेजाः जग्मुर्भयं सप्त तथैव लोकाश् चचाल भूर् द्वीपसमुद्रगर्भा
नक्षत्र, दैत्य, असुर यांच्या सैन्यांसह, शनी आणि मंगळ यांच्या वाढलेल्या तेजाने, सातही लोक भयभीत झाले आणि पृथ्वी, द्वीप आणि समुद्रांसह थरथरली.
स सोममेवाभ्यगमत्पिनाकी गृहीतदीप्तास्त्रविशालवह्निः अथाभवद् भीषणभीमसेनसैन्यद्वयस्यापि महाहवो ऽसौ
मग पिनाकधारी, प्रज्वलित अस्त्र हातात घेऊन, थेट सोमाकडे गेला; आणि दोन्ही सैन्यांमध्ये भीमसेनासारखं भयंकर, भीषण युद्ध सुरू झालं.
अशेषसत्त्वक्षयकृत्प्रवृद्धस् तीक्ष्णायुधास्त्रज्वलनैकरूपः शस्त्रैरथान्योन्यमशेषसैन्यं द्वयोर्जगाम क्षयमुग्रतीक्ष्णैः
तीक्ष्ण शस्त्रास्त्रांच्या ज्वाळेसारखा, सर्व प्राण्यांचा संहार करणारा, वाढतच जाणारा तो संग्राम, दोन्ही बाजूच्या सैन्यांनी एकमेकांना अत्यंत उग्र शस्त्रांनी पूर्णपणे नष्ट केलं.
पतन्ति शस्त्राणि तथोज्ज्वलानि स्वर्भूमिपातालमथो दहन्ति रुद्रः कोपाद्ब्रह्मशीर्षं मुमोच सोमो ऽपि सोमास्त्रममोघवीर्यम्
तेजस्वी शस्त्रं पडू लागली, स्वर्ग, पृथ्वी आणि पाताळ जळू लागले; रुद्राने रागाने ब्रह्मशिर अस्त्र सोडलं, तर सोमाने अमोघ सोमास्त्र सोडलं.
तयोर्निपातेन समुद्रभूम्योर् अथान्तरिक्षस्य च भीतिरासीत् तदस्त्रयुग्मं जगतां क्षयाय प्रवृद्धमालोक्य पितामहो ऽपि
त्या दोन अस्त्रांच्या पडण्याने समुद्र, पृथ्वी आणि आकाशात भीती पसरली; ती दोन अस्त्रं जगाच्या संहारासाठी वाढताना पाहून, ब्रह्मदेवालाही घाबरलं.
अन्तः प्रविश्याथ कथं कथंचिन् निवारयामास सुरैः सहैव अकारणं किं क्षयकृज्जनानां सोम त्वयापीत्थम् अकारि कार्यम्
मग तो देवतांसह मध्ये शिरून, कसेबसे त्यांना थांबवू लागला; 'सोम, लोकांचा विनाकारण संहार करणं हे तू का केलंस?' असं विचारलं.
यस्मात्परस्त्रीहरणाय सोम त्वया कृतं युद्धमतीव भीमम् पापग्रहस्त्वं भविता जनेषु शान्तो ऽप्यलं नूनमथो सितान्ते भार्यामिमामर्पय वाक्पतेस्त्वं न चावमानो ऽस्ति परस्वहारे
सोम, तू दुसऱ्याच्या स्त्रीसाठी हे भयंकर युद्ध केलंस म्हणून, लोकांत तू पापी ग्रह होशील, शांत असतानाही त्रास देणारा; आता हे युद्ध संपल्यावर, वाक्पतीची बायको त्याला परत दे, दुसऱ्याचं परत करणं हे लाजिरवाणं नाही.
तथेति चोवाच हिमांशुमाली युद्धाद् अपाक्रामदतः प्रशान्तः बृहस्पतिः स्वामपगृह्य तारां हृष्टो जगाम स्वगृहं सरुद्रः
'तसं होईल' असं हिमांशुमाली म्हणाला आणि शांत होऊन युद्धातून मागे हटला; बृहस्पतीने तारा परत मिळवली आणि आनंदाने रुद्रासह आपल्या घरी गेला.
ततः संवत्सरस्यान्ते द्वादशादित्यसंनिभः दिव्यपीताम्बरधरो दिव्याभरणभूषितः
मग एका वर्षाच्या शेवटी, बारा सूर्यांसारखा तेजस्वी, दिव्य पिवळ्या वस्त्रांनी आणि अलंकारांनी सजलेला एक मुलगा प्रकट झाला.
तारोदराद्विनिष्क्रान्तः कुमारश्चन्द्रसंनिभः सर्वार्थशास्त्रविद्धीमान् हस्तिशास्त्रप्रवर्तकः
ताराच्या पोटी जन्मलेला, चंद्रासारखा तेजस्वी, सर्व विद्या जाणणारा, हत्तींच्या शास्त्राचा प्रवर्तक असा मुलगा जन्माला आला.
नाम यद्राजपुत्रीयं विश्रुतं गजवैद्यकम् राज्ञः सोमस्य पुत्रत्वाद् राजपुत्रो बुधः स्मृतः
त्याचं नाव गजवैद्य म्हणून राजदरबारात प्रसिद्ध झालं; राजा सोमाचा पुत्र म्हणून तो राजपुत्र बुध म्हणून ओळखला जातो.
जातमात्रः स तेजांसि सर्वाण्येवाजयद्बली ब्रह्माद्यास्तत्र चाजग्मुर् देवा देवर्षिभिः सह
तो मुलगा जन्मताच इतका तेजस्वी होता की त्याने सगळ्या तेजांना मागे टाकले. मग ब्रह्मा आणि इतर देवता, देवऋषींसह, तिथे आले.
बृहस्पतिगृहे सर्वे जातकर्मोत्सवे तदा अपृच्छंस्ते सुरास्तारां केन जातः कुमारकः
त्या वेळी बृहस्पतींच्या घरी जावळ समारंभ चालू असताना, सर्व देवांनी तारेला विचारले, 'हा मुलगा कुणाचा आहे?'
ततः सा लज्जिता तेषां न किंचिदवदत्तदा पुनः पुनस्तदा पृष्टा लज्जयन्ती वराङ्गना
तेव्हा ती त्यांच्या समोर लाजली आणि काहीच बोलली नाही. वारंवार विचारले तरी, ती श्रेष्ठ स्त्री लाजतच राहिली.
सोमस्येति चिरादाह ततो ऽगृह्णाद्विधुः सुतम् बुध इत्यकरोन्नाम्ना प्रादाद्राज्यं च भूतले
शेवटी तिने सांगितले, 'सोमापासून.' मग चंद्राने तो मुलगा घेतला, त्याला 'बुध' असे नाव दिले आणि पृथ्वीचे राज्य दिले.
अभिषेकं ततः कृत्वा प्रधानमकरोद्विभुः गृहसाम्यं प्रदायाथ ब्रह्मा ब्रह्मर्षिसंयुतः
नंतर विधिपूर्वक अभिषेक करून, त्या सामर्थ्यवानाने त्याला प्रमुख केले आणि घरातील समानता दिली. मग ब्रह्मा, ब्रह्मर्षींसह, ते राज्य दिले.
पश्यतां सर्वदेवानां तत्रैवान्तरधीयत इलोदरे च धर्मिष्ठं बुधः पुत्रमजीजनत्
सर्व देवता पाहत असताना, तो तिथेच अदृश्य झाला. मग इलाच्या उदरात बुधाने एक धर्मशील पुत्र जन्माला घातला.
अश्वमेधशतं साग्रम् अकरोद्यः स्वतेजसा पुरूरवा इति ख्यातः सर्वलोकनमस्कृतः
त्याने आपल्या तेजाने शंभर अश्वमेध यज्ञ केले. तो 'पुरूरवा' म्हणून प्रसिद्ध झाला आणि सर्व लोकांनी त्याचा सन्मान केला.
हिमवच्छिखरे रम्ये समाराध्य जनार्दनम् लोकैश्वर्यमगाद्राजा सप्तद्वीपपतिस्तदा
हिमालयाच्या सुंदर शिखरावर जनार्दनाची उपासना करून, त्या राजाने लोकांचे ऐश्वर्य मिळवले आणि सातही द्वीपांचा राजा झाला.
केशिप्रभृतयो दैत्याः कोटिशो येन दारिताः उर्वशी यस्य पत्नीत्वम् अगमद्रूपमोहिता
त्याने केशीसारख्या असंख्य दैत्यांचा संहार केला. त्याच्या रूपावर मोहित होऊन उर्वशी त्याची पत्नी झाली.
सप्तद्वीपा वसुमती सशैलवनकानना धर्मेण पालिता तेन सर्वलोकहितैषिणा
सातही द्वीपांची, पर्वत-वनांनी नटलेली पृथ्वी त्याने धर्माने सांभाळली, कारण तो सर्व लोकांच्या कल्याणासाठी झटत होता.
चामरग्राहिणी कीर्तिः सदा चैवाङ्गवाहिका विष्णोः प्रसादाद्देवेन्द्रो ददाव् अर्धासनं तदा
कीर्ती नेहमी त्याच्या बाजूला चामर धरत उभी राहिली. विष्णूच्या कृपेने, त्या वेळी इंद्राने त्याला अर्धे आसन दिले.
धर्मार्थकामान्धर्मेण समम् एवाभ्यपालयत् धर्मार्थकामाः संद्रष्टुम् आजग्मुः कौतुकात्पुरा
त्याने धर्म, अर्थ आणि काम यांना समानतेने राज्य केले. एकदा धर्म, अर्थ आणि काम हे देव त्याला पाहण्यासाठी, कुतूहलाने आले.
जिज्ञासवस्तच्चरितं कथं पश्यति नः समम् भक्त्या चक्रे ततस्तेषाम् अर्घ्यपाद्यादिकं नृपः
त्याच्या वागणुकीची परीक्षा घ्यायला — तो आपल्याला कसा पाहुणचार देतो हे पाहण्यासाठी — ते आले. राजाने भक्तीने त्यांना पाद्य, अर्घ्य वगैरे सन्मान दिले.
आसनत्रयमानीय दिव्यं कनकभूषितम् निविश्याथाकरोत्पूजाम् ईषद्धर्मे ऽधिकां पुनः
तीन सोन्याने मढवलेली आसने आणून त्यांना बसवले आणि मग पूजा केली. त्यात थोडे अधिक सन्मान धर्माला दिला.
जग्मतुस्तेन कामार्थाव् अतिकोपं नृपं प्रति अर्थः शापमदात्तस्मै लोभात्त्वं नाशमेष्यसि
हे पाहून काम आणि अर्थ राजावर फारच रागावले. अर्थाने लोभामुळे शाप दिला, 'तू नाश पावशील.'
कामो ऽप्याह तवोन्मादो भविता गन्धमादने कुमारवनमाश्रित्य वियोगादुर्वशीभवात्
कामानेही म्हटले, 'तुला गंधमादन पर्वतावर वेड येईल; कुमारवनात राहून उर्वशीच्या वियोगाने दुःख भोगशील.'