एवं कृतापचारस्य तासां भर्तृगणस्तदा न शशाकापचाराय शापैः शस्त्रादिभिः पुनः
अशा प्रकारे त्यांच्या पतींवर अन्याय झाला तरी, त्या पतींना ना शापांनी, ना शस्त्रांनी, काहीही प्रतिकार करता आला नाही.
तथाप्यराजत विधुर् दशधा भावयन्दिशः सोमः प्राप्याथ दुष्प्राप्यम् ऐश्वर्यमृषिसंस्कृतम् सप्तलोकैकनाथत्वम् अवाप तपसा तदा
तरीही, सोमाने दहा दिशांना पोसत राज्य केले; त्याने कठोर तप करून, ऋषींनी पावन केलेले दुर्मिळ ऐश्वर्य मिळवले आणि सातही लोकांचा एकमेव स्वामी झाला.
कदाचिदुद्यानगतामपश्यद् अनेकपुष्पाभरणैश्च शोभिताम् बृहन्नितम्बस्तनभारखेदात् पुष्पस्य भङ्गे ऽप्यतिदुर्बलाङ्गीम्
एकदा, बागेत फिरताना, त्याने तारा पाहिली—ती अनेक फुलांनी सजलेली होती, तिच्या रुंद कंबरेमुळे आणि स्तनांच्या भारामुळे इतकी अशक्त झाली होती की, फुल तुटले तरी तिचे अंग थकले.
भार्यां च तां देवगुरोर् अनङ्ग बाणाभिरामायतचारुनेत्राम् तारां स ताराधिपतिः स्मरार्तः केशेषु जग्राह विविक्तभूमौ
ती देवगुरूची पत्नी, सुंदर रुंद डोळ्यांनी आणि कामदेवाच्या बाणांनी मोहित झाली होती; चंद्राने, प्रेमाने वेडावून, एकांत स्थळी तिच्या केसांत हात घातला.
सापि स्मरार्ता सह तेन रेमे तद्रूपकान्त्या हृतमानसेन चिरं विहृत्याथ जगाम तारां विधुर्गृहीत्वा स्वगृहं ततो ऽपि
तीही प्रेमाने मोहित होऊन त्याच्यासोबत रमली; त्याच्या रूप आणि तेजाने तिचे मन हरपले, दोघांनी बरीच वेळ एकत्र घालवली, आणि मग चंद्राने तिला आपल्या घरी नेले.
न तृप्तिरासीच्च गृहे ऽपि तस्य तारानुरक्तस्य सुखागमेषु बृहस्पतिस् तद्विरहाग्निदग्धस् तद्ध्याननिष्ठैकमना बभूव
आपल्या घरी असूनही, ताऱ्येच्या प्रेमात गुंतलेल्या चंद्राला समाधान मिळाले नाही; तिच्या विरहाच्या वेदनेने बृहस्पती व्याकुळ झाला आणि तिच्या ध्यानातच मग्न राहिला.
शशाक शापं न च दातुम् अस्मै न मन्त्रशस्त्राग्निविषैरशेषैः तस्यापकर्तुं विविधैरुपायैर् नैवाभिचारैरपि वागधीशः
त्याला शाप देणं शक्य झालं नाही, आणि मंत्र, शस्त्र, अग्नी, विष किंवा इतर कोणत्याही उपायांनी तो शाप काढता आला नाही; अगदी अभिचारानेही वागधीश त्याचं काही वाकडं करू शकला नाही.
स याचयामास ततस्तु दैन्यात् सोमं स्वभार्यार्थमनङ्गतप्तः स याच्यमानो ऽपि ददौ न तारां बृहस्पतेस्तत्सुखपाशबद्धः
मग तो दुसऱ्याच्या स्त्रीच्या मोहाने व्याकुळ होऊन, आपल्या बायकोसाठी सोमाकडे विनवणी करू लागला; पण कितीही विनंती केली तरी, तारेला मिळालेल्या सुखाच्या ओढीने सोमाने तिला परत दिली नाही.
महेश्वरेणाथ चतुर्मुखेण साध्यैर् मरुद्भिः सह लोकपालैः ददौ यदा तां न कथंचिद् इन्दुस् तदा शिवः क्रोधपरो बभूव
मग महेश्वर, चतुर्मुख ब्रह्मा, साध्य, मरुतगण आणि लोकपाल यांनी एकत्र येऊन विनंती केली, तरीही सोमाने तिला काही केल्या परत दिली नाही; तेव्हा शिवाला फार राग आला.
यो वामदेवः प्रथितः पृथिव्याम् अनेकरुद्रार्चितपादपद्मः ततः सशिष्यो गिरिशः पिनाकी बृहस्पतिस्नेहवशानुबद्धः
जो वामदेव म्हणून पृथ्वीवर प्रसिद्ध आहे, ज्याच्या चरणकमळांची असंख्य रुद्रांनी पूजा केली आहे, तो गिरिश, पिनाकधारी, आपल्या शिष्यांसह बृहस्पतीवरील प्रेमामुळे थांबला.
धनुर्गृहीत्वाजगवं पुरारिर् जगाम भूतेश्वरसिद्धजुष्टः युद्धाय सोमेन विशेषदीप्ततृतीयनेत्रानलभीमवक्त्रः
पिनाकधारी, नगरांचा शत्रू, भूतांचे आणि सिद्धांचे स्वामी, तेजस्वी तिसऱ्या डोळ्याचा ज्वाळेसारखा चेहरा घेऊन, अजगव धनुष्य हातात घेऊन, सोमाशी युद्धासाठी निघाला.
सहैव जग्मुश्च गणेशकाद्या विंशच्चतुःषष्टिगणास्त्रयुक्ताः यक्षेश्वरः कोटिशतैर् अनेकैर् युतो ऽन्वगात् स्यन्दनसंस्थितानाम्
त्याच्यासोबत गणेश आणि इतर, चोवीस आणि चौसष्ट गणांसह गेले; यक्षांचा स्वामी, असंख्य कोटी यक्षांसह, सर्वजण रथांवर बसून मागे गेला.
वेतालयक्षोरगकिंनराणां पद्मेन चैकेन तथार्बुदेन लक्षैस् त्रिभिर् द्वादशभी रथानां सोमो ऽप्यगात्तत्र विवृद्धमन्युः
वेताळ, यक्ष, नाग आणि किन्नर यांच्या मोठ्या सैन्यासह, एक पद्म, एक अर्बुद, तीन लक्ष आणि बारा हजार रथ घेऊन, सोमाही प्रचंड रागाने तिथे आला.
नक्षत्रदैत्यासुरसैन्ययुक्तः शनैश्चराङ्गारकवृद्धतेजाः जग्मुर्भयं सप्त तथैव लोकाश् चचाल भूर् द्वीपसमुद्रगर्भा
नक्षत्र, दैत्य, असुर यांच्या सैन्यांसह, शनी आणि मंगळ यांच्या वाढलेल्या तेजाने, सातही लोक भयभीत झाले आणि पृथ्वी, द्वीप आणि समुद्रांसह थरथरली.
स सोममेवाभ्यगमत्पिनाकी गृहीतदीप्तास्त्रविशालवह्निः अथाभवद् भीषणभीमसेनसैन्यद्वयस्यापि महाहवो ऽसौ
मग पिनाकधारी, प्रज्वलित अस्त्र हातात घेऊन, थेट सोमाकडे गेला; आणि दोन्ही सैन्यांमध्ये भीमसेनासारखं भयंकर, भीषण युद्ध सुरू झालं.
अशेषसत्त्वक्षयकृत्प्रवृद्धस् तीक्ष्णायुधास्त्रज्वलनैकरूपः शस्त्रैरथान्योन्यमशेषसैन्यं द्वयोर्जगाम क्षयमुग्रतीक्ष्णैः
तीक्ष्ण शस्त्रास्त्रांच्या ज्वाळेसारखा, सर्व प्राण्यांचा संहार करणारा, वाढतच जाणारा तो संग्राम, दोन्ही बाजूच्या सैन्यांनी एकमेकांना अत्यंत उग्र शस्त्रांनी पूर्णपणे नष्ट केलं.
पतन्ति शस्त्राणि तथोज्ज्वलानि स्वर्भूमिपातालमथो दहन्ति रुद्रः कोपाद्ब्रह्मशीर्षं मुमोच सोमो ऽपि सोमास्त्रममोघवीर्यम्
तेजस्वी शस्त्रं पडू लागली, स्वर्ग, पृथ्वी आणि पाताळ जळू लागले; रुद्राने रागाने ब्रह्मशिर अस्त्र सोडलं, तर सोमाने अमोघ सोमास्त्र सोडलं.
तयोर्निपातेन समुद्रभूम्योर् अथान्तरिक्षस्य च भीतिरासीत् तदस्त्रयुग्मं जगतां क्षयाय प्रवृद्धमालोक्य पितामहो ऽपि
त्या दोन अस्त्रांच्या पडण्याने समुद्र, पृथ्वी आणि आकाशात भीती पसरली; ती दोन अस्त्रं जगाच्या संहारासाठी वाढताना पाहून, ब्रह्मदेवालाही घाबरलं.
अन्तः प्रविश्याथ कथं कथंचिन् निवारयामास सुरैः सहैव अकारणं किं क्षयकृज्जनानां सोम त्वयापीत्थम् अकारि कार्यम्
मग तो देवतांसह मध्ये शिरून, कसेबसे त्यांना थांबवू लागला; 'सोम, लोकांचा विनाकारण संहार करणं हे तू का केलंस?' असं विचारलं.
यस्मात्परस्त्रीहरणाय सोम त्वया कृतं युद्धमतीव भीमम् पापग्रहस्त्वं भविता जनेषु शान्तो ऽप्यलं नूनमथो सितान्ते भार्यामिमामर्पय वाक्पतेस्त्वं न चावमानो ऽस्ति परस्वहारे
सोम, तू दुसऱ्याच्या स्त्रीसाठी हे भयंकर युद्ध केलंस म्हणून, लोकांत तू पापी ग्रह होशील, शांत असतानाही त्रास देणारा; आता हे युद्ध संपल्यावर, वाक्पतीची बायको त्याला परत दे, दुसऱ्याचं परत करणं हे लाजिरवाणं नाही.
तथेति चोवाच हिमांशुमाली युद्धाद् अपाक्रामदतः प्रशान्तः बृहस्पतिः स्वामपगृह्य तारां हृष्टो जगाम स्वगृहं सरुद्रः
'तसं होईल' असं हिमांशुमाली म्हणाला आणि शांत होऊन युद्धातून मागे हटला; बृहस्पतीने तारा परत मिळवली आणि आनंदाने रुद्रासह आपल्या घरी गेला.
ततः संवत्सरस्यान्ते द्वादशादित्यसंनिभः दिव्यपीताम्बरधरो दिव्याभरणभूषितः
मग एका वर्षाच्या शेवटी, बारा सूर्यांसारखा तेजस्वी, दिव्य पिवळ्या वस्त्रांनी आणि अलंकारांनी सजलेला एक मुलगा प्रकट झाला.
तारोदराद्विनिष्क्रान्तः कुमारश्चन्द्रसंनिभः सर्वार्थशास्त्रविद्धीमान् हस्तिशास्त्रप्रवर्तकः
ताराच्या पोटी जन्मलेला, चंद्रासारखा तेजस्वी, सर्व विद्या जाणणारा, हत्तींच्या शास्त्राचा प्रवर्तक असा मुलगा जन्माला आला.
नाम यद्राजपुत्रीयं विश्रुतं गजवैद्यकम् राज्ञः सोमस्य पुत्रत्वाद् राजपुत्रो बुधः स्मृतः
त्याचं नाव गजवैद्य म्हणून राजदरबारात प्रसिद्ध झालं; राजा सोमाचा पुत्र म्हणून तो राजपुत्र बुध म्हणून ओळखला जातो.
जातमात्रः स तेजांसि सर्वाण्येवाजयद्बली ब्रह्माद्यास्तत्र चाजग्मुर् देवा देवर्षिभिः सह
तो मुलगा जन्मताच इतका तेजस्वी होता की त्याने सगळ्या तेजांना मागे टाकले. मग ब्रह्मा आणि इतर देवता, देवऋषींसह, तिथे आले.
बृहस्पतिगृहे सर्वे जातकर्मोत्सवे तदा अपृच्छंस्ते सुरास्तारां केन जातः कुमारकः
त्या वेळी बृहस्पतींच्या घरी जावळ समारंभ चालू असताना, सर्व देवांनी तारेला विचारले, 'हा मुलगा कुणाचा आहे?'
ततः सा लज्जिता तेषां न किंचिदवदत्तदा पुनः पुनस्तदा पृष्टा लज्जयन्ती वराङ्गना
तेव्हा ती त्यांच्या समोर लाजली आणि काहीच बोलली नाही. वारंवार विचारले तरी, ती श्रेष्ठ स्त्री लाजतच राहिली.
सोमस्येति चिरादाह ततो ऽगृह्णाद्विधुः सुतम् बुध इत्यकरोन्नाम्ना प्रादाद्राज्यं च भूतले
शेवटी तिने सांगितले, 'सोमापासून.' मग चंद्राने तो मुलगा घेतला, त्याला 'बुध' असे नाव दिले आणि पृथ्वीचे राज्य दिले.
अभिषेकं ततः कृत्वा प्रधानमकरोद्विभुः गृहसाम्यं प्रदायाथ ब्रह्मा ब्रह्मर्षिसंयुतः
नंतर विधिपूर्वक अभिषेक करून, त्या सामर्थ्यवानाने त्याला प्रमुख केले आणि घरातील समानता दिली. मग ब्रह्मा, ब्रह्मर्षींसह, ते राज्य दिले.
पश्यतां सर्वदेवानां तत्रैवान्तरधीयत इलोदरे च धर्मिष्ठं बुधः पुत्रमजीजनत्
सर्व देवता पाहत असताना, तो तिथेच अदृश्य झाला. मग इलाच्या उदरात बुधाने एक धर्मशील पुत्र जन्माला घातला.