स्त्रीरूपम् अर्धम् अकरोद् अर्धं पुरुषरूपवत् शतरूपा च सा ख्याता सावित्री च निगद्यते
त्याने आपला अर्धा भाग स्त्रीरूप केला आणि उरलेला अर्धा पुरुषरूप ठेवला. ती शतारूपा म्हणून प्रसिद्ध झाली आणि तिला सावित्री असेही म्हणतात.
सरस्वत्य् अथ गायत्री ब्रह्माणी च परन्तप ततः स्वदेहसंभूताम् आत्मजाम् इत्य् अकल्पयत्
हे शत्रूंना जाळणाऱ्या, तीच सरस्वती, गायत्री आणि ब्रह्माणी आहे. मग ब्रह्मदेवाने तिला, आपल्या देहातून उत्पन्न झालेली मुलगी असे मानले.
दृष्ट्वा तां व्यथितस् तावत् कामबाणार्दितो विभुः अहो रूपम् अहो रूपम् इति चाह प्रजापतिः
तीला पाहून प्रभू व्याकुळ झाला, कामदेवाच्या बाणांनी छेदला गेला. 'अहो, हे रूप! अहो, हे रूप!' असे प्रजापती वारंवार म्हणू लागला.
ततो वासिष्ठप्रमुखा भगिनीम् इति चुक्रुशुः ब्रह्मा न किंचिद् ददृशे तन्मुखालोकनाद् ऋते
मग वसिष्ठ व इतरांनी 'बहिणी!' असे हाक दिली; पण ब्रह्मदेवाला तिच्या चेहऱ्याशिवाय दुसरे काहीच दिसले नाही.
अहो रूपम् अहो रूपम् इति प्राह पुनः पुनः ततः प्रणामनम्रां तां पुनर् एवाभ्यलोकयत्
पुन्हा पुन्हा तो म्हणू लागला, 'अहो, हे रूप! अहो, हे रूप!' मग ती नम्रपणे वाकून, त्याच्याकडे पुन्हा पाहू लागली.
अथ प्रदक्षिणं चक्रे सा पितुर् वरवर्णिनी पुत्रेभ्यो लज्जितस्यास्य तद्रूपालोकनेच्छया
मग ती सुंदर वर्णाची कन्या, आपल्या मुलांसमोर लाजून, वडिलांच्या नजरेपासून वाचण्यासाठी त्यांच्या प्रदक्षिणा करू लागली.
आविर्भूतं तत्रो वक्त्रं दक्षिणं पाण्डुगण्डवत् विस्मयस्फुरदोष्ठं च पाश्चात्यम् उदगात् ततः
तेव्हा त्याच्या उजव्या बाजूला एक फिकट गालाचे आणि आश्चर्यचकित असलेले मुख प्रकट झाले, आणि पश्चिम दिशेला दुसरे, विस्मयाने चमकणारे मुख निर्माण झाले.
चतुर्थम् अभवत् पश्चाद् वामं कामशरातुरम् ततो ऽन्यद् अभवत् तस्य कामातुरतया तथा
चौथे मुख मागे, डाव्या बाजूला, कामदेवाच्या बाणांनी व्याकुळ झालेले प्रकट झाले; आणि त्याच कामवासनेमुळे आणखी एक मुख तशाच प्रकारे निर्माण झाले.
उत्पतन्त्यास् तदाकारा आलोकनकुतूहलात् सृष्ट्यर्थं यत् कृतं तेन तपः परमदारुणम्
ती वरूणाकृती धारण करून वर वर उडू लागली, तेव्हा पाहण्याच्या उत्सुकतेने ब्रह्मदेवाने अतिशय कठोर तप केले होते, ते सृष्टीच्या निर्मितीसाठीच होते.
तत् सर्वं नाशम् अगमत् स्वसुतोपगमेच्छया तेनोर्ध्वं वक्त्रम् अभवत् पञ्चमं तस्य धीमतः आविर्भवज्जटाभिश् च तद् वक्त्रं चावृणोत् प्रभुः
पण स्वतःच्या मुलीकडे आकर्षित होण्याच्या इच्छेमुळे त्याने केलेले सर्व तप व्यर्थ गेले; मग त्या ज्ञानी ब्रह्मदेवाला वरच्या बाजूला पाचवे तोंड आले आणि प्रभूंनी ते तोंड जटांनी झाकले.
ततस् तान् अब्रवीद् ब्रह्मा पुत्रान् आत्मसमुद्भवान् प्रजाः सृजध्वम् अभितः सदेवासुरमानुषीः
नंतर ब्रह्मदेवाने स्वतःपासून उत्पन्न झालेल्या आपल्या पुत्रांना सांगितले, 'सर्वत्र देव, असुर आणि माणसे अशी प्रजा निर्माण करा.'
एवम् उक्तास् ततः सर्वे ससृजुर् विविधाः प्रजाः गतेषु तेषु सृष्ट्यर्थं प्रणामावनताम् इमाम्
असे सांगितल्यावर सर्वांनी विविध प्रकारची प्रजा निर्माण केली; ते सृष्टीच्या कार्यासाठी निघून गेल्यावर, ही एक जण नम्रपणे वाकून तिथेच राहिली.
उपयेमे स विश्वात्मा शतरूपाम् अनिन्दिताम् संबभूव तया सार्धम् अतिकामातुरो विभुः सलज्जां चकमे देवः कमलोदरमन्दिरे
विश्वात्म्याने निष्कलंक शतरूपेला पत्नी म्हणून स्वीकारले; तीव्र कामाने एकरूप होऊन प्रभूने, जरी लाजत, तरी कमळाच्या गाभ्यात तिच्यासोबत रमले.
यावद् अब्दशतं दिव्यं यथान्यः प्राकृतो जनः ततःकालेन महता तस्याः पुत्रो ऽभवन् मनुः
जसे सामान्य माणसे करतात तसेच, शंभर दिव्य वर्षे त्यांचे सहजीवन चालले; नंतर दीर्घ काळाने तिला एक पुत्र झाला—तो म्हणजे मनु.
स्वायंभुवो इति ख्यातः स विराड् इति नः श्रुतम् तद्रूपगुणसामान्याद् अधिपुरुष उच्यते
तो स्वयंभू म्हणून प्रसिद्ध आहे; आम्ही ऐकले आहे की त्याला विराट असेही म्हणतात. त्याच्या रूप, गुण आणि स्वभावातील साम्यामुळे त्याला आदिपुरुष असेही म्हणतात.
वैराजा यत्र ते जाता बहवः शंसितव्रताः स्वायंभुवा महाभागाः सप्त सप्त तथापरे
त्याच्यापासून वैरज नावाचे अनेक प्रतापी, व्रतस्थ पुत्र जन्मले; आणि स्वयंभुवापासून, हे महाभागा, सात आणि पुन्हा सात असे एकूण चौदा पुत्र झाले.
स्वारोचिषाद्याः सर्वे ते ब्रह्मतुल्यस्वरूपिणः औत्तमिप्रमुखास् तद्वद् येसां त्वं सप्तमो ऽधुना
स्वारोचिष वगैरे सर्वच ब्रह्मासारख्या रूपाचे होते; उत्तम वगैरे जे आहेत, त्यांच्यासह, तू सुद्धा आता त्या सातपैकी सातवा आहेस.
अहो कष्टतरं चैतद् अङ्गजागमनं विभो कथं न दोषमगमत् कर्मणानेन पद्मभूः
अरे देवा, आप्तांचे असे एकत्र येणे तर आणखीच वेदनादायक आहे; कमळातून जन्मलेल्या ब्रह्मदेवाला या कृतीने दोष का लागला नाही?
परस्परं च सम्बन्धः सगोत्राणाम् अभूत् कथम् वैवाहिकस्तत्सुतानां छिन्द्धि मे संशयं विभो
एकाच कुळातील लोकांमध्ये असा विवाहसंबंध कसा निर्माण झाला? हे माझे शंका दूर कर, प्रभो.
दिव्येयमादिसृष्टिस्तु रजोगुणसमुद्भवा अतीन्द्रियेन्द्रिया तद्वद् अतीन्द्रियशरीरिका
ही आदिसृष्टी दिव्य असून, ती रजोगुणातून उत्पन्न झाली आहे; ती आणि तिचे शरीर दोन्ही इंद्रियांच्या पलीकडचे आहेत.
दिव्यतेजोमयी भूप दिव्यज्ञानसमुद्भवा न मर्त्यैरभितः शक्या वक्तुं वै मांसचक्षुभिः
राजा, ही सृष्टी दिव्य तेजाने बनलेली असून, दिव्य ज्ञानातून उत्पन्न झाली आहे; मर्त्य लोकांना आपल्या मांसाच्या डोळ्यांनी ती सांगता येत नाही.
यथा भुजंगाः सर्पाणाम् आकाशं विश्वपक्षिणाम् विदन्ति मार्गं दिव्यानां दिव्या एव न मानवाः
जसे सापांना आपला मार्ग माहीत असतो आणि आकाशगामी पक्ष्यांना आकाश, तसेच फक्त दिव्य लोकांनाच दिव्य मार्ग कळतो, माणसांना नाही.
कार्याकार्ये न देवानां शुभाशुभफलप्रदे यस्मात्तस्मान्न राजेन्द्र तद्विचारो नृणां शुभः
देवतांसाठी योग्य-अयोग्य किंवा शुभ-अशुभ फळे अशी काहीच भेद नाहीत; म्हणून, राजेंद्र, हे विचार माणसांसाठी योग्य नाहीत.
अन्यच्च सर्ववेदानाम् अधिष्ठाता चतुर्मुखः गायत्री ब्रह्मणस्तद्वद् अङ्गभूता निगद्यते
याशिवाय, चतुर्मुख ब्रह्मदेव सर्व वेदांचा अधिपती आहे; त्याचप्रमाणे गायत्री ही ब्रह्मदेवाची एक अंग आहे असे सांगितले जाते.
अमूर्तं मूर्तिमद् वापि मिथुनं तत्प्रचक्षते विरिञ्चिर् यत्र भगवांस् तत्र देवी सरस्वती भारती यत्र यत्रैव तत्र तत्र प्रजापतिः
मूर्त असो वा अमूर्त, त्या दोघांचे अस्तित्व सांगितले जाते; जिथे भगवंत विरिञ्ची असतात, तिथे देवी सरस्वती असतेच—जिथे भारति असते, तिथे प्रजापती असतोच.
यथातपो न रहितश् छायया दृश्यते क्वचित् गायत्री ब्रह्मणःपार्श्वं तथैव न विमुञ्चति
जसे ऊष्णता कधीही सावलीशिवाय दिसत नाही, तसेच गायत्री कधीही ब्रह्मदेवाच्या बाजूने दूर जात नाही.
वेदराशिः स्मृतो ब्रह्मा सावित्री तदधिष्ठिता तस्मान्न कश्चिद्दोषः स्यात् सावित्रीगमने विभो
वेदांचा संग्रह म्हणजेच ब्रह्मा आहे आणि सावित्री त्यावर आधारलेली आहे. म्हणून, प्रभो, सावित्रीकडे जाण्यात कोणताही दोष लागत नाही.
तथापि लज्जावनतः प्रजापतिर् अभूत्पुरा स्वसुतोपगमाद् ब्रह्मा शशाप कुसुमायुधम्
तरीही, पूर्वी प्रजापती आपल्या स्वतःच्या मुलीकडे गेल्यावर लाजला आणि ब्रह्म्याने कामदेवाला शाप दिला.
यस्मान्ममाभिभवता मनः संक्षोभितं शरैः तस्मात्त्वद्देहमचिराद् रुद्रो भस्मीकरिष्यति
तुझ्या बाणांनी माझं मन अस्वस्थ झालं म्हणून, लवकरच रुद्र तुझं शरीर राख करून टाकेल.
ततः प्रसादयामास कामदेवश्चतुर्मुखम् न मामकारणे शप्तुं त्वमिहार्हसि मानद
मग कामदेवाने चतुर्मुख ब्रह्म्याला शांत करण्याचा प्रयत्न केला — 'माझ्या कारणासाठी इथे मला शाप देऊ नकोस, मान देणाऱ्या प्रभो.'