मत्स्यपुराणम्

नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् देवीं सरस्वतीं चैव ततो जयम् उदीरयेत्

नारायण, श्रेष्ठ नर आणि सरस्वती देवी यांना वंदन करून मग विजयाची घोषणा करावी.

अजो ऽपि यः क्रियायोगान् नारायण इति स्मृतः त्रिगुणाय त्रिवेदाय नमस् तस्मै स्वयम्भुवे

जो अजन्मा असूनही आपल्या कर्मामुळे नारायण म्हणून ओळखला जातो, ज्याच्यात तीन गुण आणि तीन वेद आहेत, त्या स्वयंभूला माझे नमस्कार.

सूतमेकाग्रमासीनं नैमिषारण्यवासिनः मुनयो दीर्घसत्त्रान्ते पप्रच्छुर् दीर्घसंहिताम्

नैमिषारण्यात राहणाऱ्या ऋषींनी, दीर्घ यज्ञसमाप्तीनंतर, एकाग्र बसलेल्या सूताला मोठ्या परंपरेबद्दल विचारले.

प्रवृत्तासु पुराणीषु धर्म्यासु ललितासु च कथासु शौनकाद्यास् तु अभिनन्द्य मुहुर्मुहुः

पुराणातील धर्मयुक्त आणि रम्य कथा सांगितल्या जात असताना, शौनक आणि इतरांनी वारंवार आनंद व्यक्त केला.

कथितानि पुराणानि यान्यस्माकं त्वयानघ तान्येवामृतकल्पानि श्रोतुम् इच्छामहे पुनः

हे निष्पापा, तू आम्हाला सांगितलेल्या त्या प्राचीन कथा अमृतासारख्या आहेत; आम्हाला त्या पुन्हा ऐकायच्या आहेत.

कथं ससर्ज भगवंल् लोकनाथश्चराचरम् कस्माच्च भगवान् विष्णुर् मत्स्यरूपत्वम् आश्रितः

भगवान, सर्व लोकांचे स्वामी, त्यांनी सृष्टीतील जंगम आणि स्थावर जीव कसे निर्माण केले, आणि विष्णूंनी मत्स्यरूप का घेतले, हे कसे घडले?

भैरवत्वं भवस्यापि पुरारित्वं च केन हि कस्य हेतोः कपालित्वं जगाम वृषभध्वजः

भवाने भयावह रूप कसे घेतले, नगरांचा शत्रू कसा झाला, आणि वृषध्वजाने कपाळावर कवटी का धारण केली, हे कशामुळे घडले?

सर्वम् एतत् समाचक्ष्व सूत विस्तरशः क्रमात् त्वद्वाक्येनामृतस्येव न तृप्तिरिह जायते

हे सूत, हे सर्व तपशीलवार आणि क्रमाने सांग. तुझ्या शब्दांमधून जशी अमृताची तृप्ती होत नाही, तशीच आम्हालाही समाधान मिळत नाही.

पुण्यं पवित्रम् आयुष्यम् इदानीं शृणुत द्विजाः मात्स्यं पुराणमखिलं यज्जगाद गदाधरः

आता, हे द्विजांनो, गदाधराने सांगितलेले हे पुण्य, पवित्र आणि आयुष्य वाढवणारे संपूर्ण मत्स्यपुराण ऐका.

पुरा राजा मनुर् नाम चीर्णवान् विपुलं तपः पुत्रे राज्यं समारोप्य क्षमावान् रविनन्दनः

पूर्वी मनु नावाच्या राजाने मोठ्या तपस्येने कीर्ती मिळवली, राज्य मुलाकडे सोपवून, सूर्यवंशातला तो क्षमाशील राजा संयमाने राहिला.

मलयस्यैकदेशे तु सर्वात्मगुणसंयुतः समदुःखसुखो वीरः प्राप्तवान् योगम् उत्तमम्

मलय पर्वतातील एका भागात, सर्व सद्गुणांनी युक्त असलेल्या त्या वीर राजाने, सुखदुःखात समत्व ठेवत, श्रेष्ठ योग प्राप्त केला.

बभूव वरदश् चास्य वर्षायुतशते गते वरं वृणीष्व प्रोवाच प्रीतः स कमलासनः

दहा हजार वर्षे गेल्यावर, कमलासन प्रसन्न होऊन त्याला वर मागायला सांगितले.

एवमुक्तो ऽब्रवीद् राजा प्रणम्य स पितामहम् एकम् एवाहम् इच्छामि त्वत्तो वरमनुत्तमम्

असं म्हणताच, राजाने पितामहाला वंदन करून सांगितले, 'माझ्या कडून एकच श्रेष्ठ वर मला दे.'

भूतग्रामस्य सर्वस्य स्थावरस्य चरस्य च भवेयं रक्षणायालं प्रलये समुपस्थिते

संपूर्ण स्थावर आणि जंगम जीवांच्या रक्षणासाठी, प्रलयाच्या वेळी मी समर्थ होऊ दे.

एवमस्त्विति विश्वात्मा तत्रैवान्तरधीयत पुष्पवृष्टिः सुमहती खात्पपात सुरार्पिता

'तसेच होईल,' असे विश्वात्म्याने सांगितले आणि तिथेच अदृश्य झाला; देवांनी अर्पण केलेली पुष्पवृष्टी आकाशातून पडली.

कदाचिदाश्रमे तस्य कुर्वतः पितृतर्पणम् पपात पाण्योर् उपरि शफरी जलसंयुता

एकदा आश्रमात पितृ तर्पण करत असताना, त्याच्या हातावर पाण्यासह एक छोटी मासळी पडली.

दृष्ट्वा तच्छफरीरूपं स दयालुर्महीपतिः रक्षणायाकरोद्यत्नं स तस्मिन्करकोदरे

ती मासळी पाहून, दयाळू राजाने तिच्या रक्षणासाठी प्रयत्न केला आणि तिला आपल्या हाताच्या कपात ठेवले.

अहोरात्रेण चैकेन षोडशाङ्गुलविस्तृतः सो ऽभवन्मत्स्यरूपेण पाहि पाहीति चाब्रवीत्

फक्त एक दिवस-रात्र होताच, तो मासा सोळा बोटांनी मोठा झाला आणि म्हणाला, 'माझं रक्षण कर, माझं रक्षण कर!'

स तमादाय मणिके प्राक्षिपज्जलचारिणम् तत्रापि चैकरात्रेण हस्तत्रयम् अवर्धत

त्याने तो पाण्यात राहणारा मासा एका छोट्या मडक्यात टाकला; तिथेही, एका रात्रीतच तो तीन हात मोठा झाला.

पुनः प्राहार्तनादेन सहस्रकिरणात्मजम् स मत्स्यः पाहि पाहीति त्वामहं शरणं गतः

पुन्हा त्या माशाने करुण आवाजात, हजार किरणांच्या पुत्राला म्हणाले, 'माझं रक्षण कर, माझं रक्षण कर! मी तुझ्या आश्रयाला आलो आहे.'

ततः स कूपे तं मत्स्यं प्राहिणोद् रविनन्दनः यदा न माति तत्रापि कूपे मत्स्यः सरोवरे

मग सूर्यवंशजाने तो मासा विहिरीत सोडला; पण तिथेही तो न मावल्याने, मग तो मासा तलावात ठेवला.

क्षिप्तो ऽसौ पृथुतामागात् पुनर् योजनसंमिताम् तत्राप्याह पुनर् दीनः पाहि पाहि नृपोत्तम

तिथे टाकल्यावर तो फार मोठा झाला, अगदी एक योजनभर; तिथेही तो दु:खी होऊन म्हणाला, 'माझं रक्षण कर, माझं रक्षण कर, राजाधिराज!'

ततः स मनुना क्षिप्तो गङ्गायामप्यवर्धत यदा तदा समुद्रे तं प्राक्षिपन्मेदिनीपतिः

मग मनूंनी तो मासा गंगेत सोडला, तिथेही तो वाढतच राहिला; मग पृथ्वीच्या राजाने त्याला समुद्रात सोडले.

यदा समुद्रमखिलं व्याप्यासौ समुपस्थितः तदा प्राह मनुर्भीतः को ऽपि त्वमसुरेश्वरः

जेव्हा तो संपूर्ण समुद्र व्यापून तिथे प्रकट झाला, तेव्हा घाबरलेल्या मनूंनी विचारले, 'तू कोण आहेस, असुरांचा स्वामी?'

अथवा वासुदेवस्त्वम् अन्य ईदृक्कथं भवेत् योजनायुतविंशत्या कस्य तुल्यं भवेद्वपुः

किंवा कदाचित तू वासुदेवच असावा; असा अद्भुत रूप दुसऱ्या कुणाचं असू शकतं का? वीस हजार योजनांच्या इतकं रूप कुणाचं असू शकतं?

ज्ञातस्त्वं मत्स्यरूपेण मां खेदयसि केशव हृषीकेश जगन्नाथ जगद्धाम नमो ऽस्तु ते

मी ओळखलंय, केशवा, तूच आहेस; मास्याच्या रूपात मला त्रास देतोस. हृषीकेश, जगाचा स्वामी, विश्वाचा आधार, तुला नमस्कार.

एवमुक्तः स भगवान् मत्स्यरूपी जनार्दनः साधु साध्विति चोवाच सम्यग्ज्ञातस् त्वयानघ

असं म्हणताच, त्या मास्याच्या रूपातील भगवंत जनार्दन म्हणाले, 'छान केलं, छान केलं! तू मला खरंच ओळखलं आहेस, पापरहित राजा.'

अचिरेणैव कालेन मेदिनी मेदिनीपते भविष्यति जले मग्ना सशैलवनकानना

लवकरच, पृथ्वीवरचे डोंगर, वनं आणि झाडांसकट सगळं पाणीच पाणी होईल, हे राजा.

नौर् इयं सर्वदेवानां निकायेन विनिर्मिता महाजीवनिकायस्य रक्षणार्थं महीपते

ही नौका सर्व देवांनी मिळून तयार केली आहे, राजन, सर्व सजीवांच्या रक्षणासाठी.