राजा, आता मी तुला विष्णूच्या दिव्यत्वाची आणि त्याच्या विविध रूपांची कथा सांगतो. कृतयुगात विष्णू हरिरूपात प्रकट होतो, देवांमध्ये तो वैकुंठ म्हणून ओळखला जातो, आणि मानवांमध्ये कृष्ण म्हणून अवतरतो. त्या परमेश्वराची कर्माची गती अत्यंत गूढ आहे. तू ऐक, मी तुला भूतकाळ, वर्तमान आणि भविष्य यांचा यथार्थ वृत्तान्त सांगतो. जो अव्यक्त असूनही प्रकट रूपात वास करतो, तो अनंतस्वरूपी, कल्याणमय नारायणच या सृष्टीचा मूळ आहे आणि तोच अक्षय आहे. हा नारायणच हरिरूप धारण करतो, तोच शाश्वत आहे. तोच ब्रह्मा, वायू, सोम, धर्म, शक्र आणि बृहस्पति आहे. प्रत्येक युगात तो अदितीच्या पुत्ररूपाने जन्म घेतो; हा विष्णू इंद्राचा बलवान लहान भाऊ म्हणून प्रसिद्ध आहे. महाबलवान देवाच्या कृपेने, अदितीचा पुत्र होण्यासाठी, तो प्रत्येक वेळी देवांच्या शत्रूं—दैत्य, दानव आणि राक्षस—यांच्या संहारासाठी अवतरतो. तोच प्रभू, ज्याचे मूळ आदि आहे, पूर्वी ब्रह्माचा निर्माण करतो; आणि त्या ब्रह्माने मागील कल्पात प्रजापतींची सृष्टी केली. त्याने मनू आणि ब्रह्माच्या श्रेष्ठ वंशांची निर्मिती केली. त्या महान आत्म्यांपासून अनेक रूपात सनातन ब्रह्म निर्माण झाले. आता मी तुला विष्णूच्या अद्भुत कर्मांची कथा सांगतो, जी लोकांमध्ये नेहमी स्तुत्य आणि गाथा म्हणून गायली जाते. कृतयुगात, जेव्हा वृत्सुराचा वध झाला, तेव्हा तारकामय नावाचे एक युद्ध घडले, जे तीनही लोकांत प्रसिद्ध झाले. त्या युद्धात, भीषण दानवांनी, जे रणांगणात अजिंक्य होते, सर्व देव, यक्ष, सर्प आणि राक्षस यांच्या सैन्याचा संहार केला. युद्धात मारले गेलेले, पराभूत, आणि शस्त्रशून्य झालेले देव आणि इतर सर्व, मनोमन रक्षणासाठी नारायण या परमेश्वराची प्रार्थना करू लागले. त्या वेळी आकाशात विझलेल्या निखाऱ्यांसारख्या मेघांनी सूर्य, चंद्र आणि सर्व ग्रह झाकून टाकले. त्या भयंकर वीजांचा गडगडाट, एकमेकांवर आदळणारे वारे, आणि भीषण आवाज यामुळे आकाश दाहक वाटू लागले. पर्जन्य, वज्र, अग्नी, वारे यांच्या प्रचंड गर्जनेसह आकाश जणू काही जळत आहे असे भासत होते. हजारो उल्का आकाशातून कोसळू लागल्या, आणि दिव्य विमानें वर-खाली फिरू लागली. युगांच्या अंतकाळी, जेव्हा सृष्टीला भीती व्यापते, सर्व वस्तूंचे रूप हरवते—हेच अपशकुनाचे चिन्ह होते. सर्व काही निस्तेज आणि तेजहीन झाले; कुठेच काही दिसेना, दहा दिशा गडद अंधाराने झाकल्या गेल्या. तेव्हा काळी देवी काळरूपी मेघांनी आच्छादित होऊन सृष्टीमध्ये प्रवेशली; आकाश तेजहीन झाले, सूर्य दबला गेला, आणि सगळीकडे भीषण अंधार पसरला. मग त्या प्रभूने, दोन भुजांनी त्या अंधाराच्या राशी पकडून, आपले दिव्य रूप प्रकट केले—हरि, ज्याचे शरीर काळे पण तेजस्वी होते. त्याचा देह पावसाच्या मेघासारखा, केस मेघांच्या तंतूसारखे, आणि तो काळ्या पर्वतासारखा भासत होता. त्याने तेजस्वी पिवळ्या वस्त्र परिधान केली होती, वितळलेल्या सोन्याच्या अलंकारांनी सुशोभित, धुरासारखा आणि सावल्यासारखा काळा देह, जणू युगांताच्या अग्नीप्रमाणे प्रकट झाला. त्याच्या खांद्यांचा विस्तार चौपट होता, मुकुटाने मस्तक सुशोभित, आणि सोन्यासारख्या शस्त्रांनी अलंकृत होता. तो चंद्र-सूर्याच्या तेजाने झळकत होता, पर्वत शिखरासारखा उंच, नंदक नावाच्या तलवारीने हर्षित, आणि बाणांनी जणू विषारी सर्पासारखे होते. विविध शस्त्रांनी आणि प्रचंड सामर्थ्याने तो तेजस्वी दिसत होता; शंख, चक्र, गदा त्याच्या हातात होते; विष्णू पर्वत, पृथ्वीचा आधार, लक्ष्मीचे झाड, आणि शार्ङ्ग धनुष्य त्याचा शिंगासारखा होता. त्याने देवांची इच्छा पूर्ण केली, त्याच्या फांद्या स्वर्गसुंदरींसारख्या सुंदर, सर्व लोकांना प्रिय, आणि सर्व प्राण्यांना मोहून टाकणारा होता. त्याच्या अंगावर अनेक उड्डाण करणाऱ्या विमानांची शिखरे होती, मेघ व जलांचा अमृतरस टपकत होता, ज्ञान व अहंकाराच्या सारात स्थिर, पंचमहाभूतांचा महान अंकुर होता. त्याच्या अंगावर विशेष पानांनी आच्छादित, ग्रह-तारकांनी फुललेला, असुरांच्या जगाचा महान खोड, आणि मर्त्य लोकांच्या जगाला प्रकाशित करणारा होता. तो समुद्रासारखा गडगडाट करत होता, त्याचे मूळ पाताळापर्यंत विस्तारलेले, सिंहराजांच्या दोऱ्यांनी ताणलेला, आणि पंखधारी प्राण्यांनी सेविला जात होता. त्याच्यात धर्म आणि अर्थ यांचा सुवास होता, तो सर्व जगांचा महान वृक्ष, ज्याचे मूळ अव्यक्त, अंतहीन जल, आणि व्यक्त अहंकार त्याची फेस होती. महाभूतांच्या लाटांनी भरलेला, ग्रह-तारकांनी उमळणारा, विमानांनी व्यापलेला, मेघांच्या गर्जनेने गजबजलेला, तो होता. त्याच्यात असंख्य जीव, मासे, पर्वत, शंखांची वंशज, त्रिगुणांचा भयंकर प्रवाह, आणि सर्व लोकांना गिळणारा महा-मच्छ होता. तो वीर वृक्ष, वेल, झुडुपे यांचा अरण्य, सर्पांनी ओढलेली समुद्री शैवले, बारा सूर्यांचा महान द्वीप, आणि अकरा रुद्रांचे नगर होता. आठ वसु, पर्वत, तीन लोकांच्या जलांचा महासागर, संधिकाळाच्या असंख्य लाटांनी व्यापलेला, सुपर्णाच्या वाऱ्याने सेविलेला होता. त्याच्यात दैत्य, राक्षस, यक्ष, सर्प, महा-जलीय प्राणी यांच्या झुंडी, सर्व सुंदर स्त्रियांनी अलंकृत, आणि प्रपितामहाच्या अपार शक्तीने युक्त होता. सुंदर नद्यांनी, कीर्ती, तेज, लक्ष्मी यांनी शोभित, काळ, योगशक्ती, महा-लाटा, संहार व सृष्टी यांच्या प्रवाहाने भरलेला होता. तो योगाचा अथांग महासागर, नारायणाचा महा-सागर, देवांचा देव, वरदायक, भक्तांना भक्तीने पोसणारा होता. तो देव अनुग्रह करणारा, शांतता आणि मंगलता देणारा, हर्यश्वांच्या रथाने सेविलेला, गरुडाच्या ध्वजाखाली शोभणारा होता. ग्रह, चंद्र, सूर्य यांनी अलंकृत, मंदार पर्वताने वेढलेला, महा-सर्पाने जोडलेला, अनंत किरणांनी व्यापलेला, आणि मेरूच्या गुहेत विस्तारलेला होता. तारकांच्या अद्भुत फुलांनी सजलेला, ग्रह-नक्षत्रांनी सुंदर, संकटात निर्भयता देणारा, त्या आकाशात शोभणारा, जिथे देव दैत्यांनी पराभूत होऊन आश्रय घेतले होते. असा हा श्रीविष्णू, अनंत रूपांचा, जगाचे पालन करणारा, सृष्टीच्या प्रत्येक थरात व्यापून राहणारा, भक्तांना आश्रय देणारा आणि सर्वांच्या मंगलाचा स्रोत—त्याची ही महिमा आहे.