त्या भयावह प्रसंगात, मानस सरोवर, ज्यामध्ये हंस आणि बगळ्यांची वर्दळ होती, तीही हादरून गेली. त्रिशृंग पर्वत आणि कुमारी ही प्रमुख नदी सुद्धा कंपित झाली. मंदार पर्वतावर हिमाचे ढग जणू पडले होते; उशीराबिंदु पर्वत आणि चंद्रप्रस्थ—शिखरांचा राजा—हेही डोलू लागले. प्रजापतींचा पर्वत आणि पुष्कर पर्वत, देवाभ्र पर्वत आणि रेणुका पर्वत, हे सर्वही अस्थिर झाले. क्रौंच पर्वत, सप्तर्षींचा पर्वत, आणि धूम्रवर्ण पर्वत, तसेच इतरही अनेक पर्वते, प्रदेश आणि लोक, या सर्वांमध्ये घबराट पसरली. सर्व नद्या आणि महासागरही त्या दैत्याच्या प्रचंड शक्तीने हादरले. पृथ्वीचा पुत्र कपिल आणि व्याघ्रवान देखील व्याकुळ झाले. आकाशातील देव, सतीचे पुत्र, पाताळातील रहिवासी, आणि मेघ नावाचा, हत्तीच्या अंकुशाने सज्ज असलेला एक उग्र संघ—हे सर्वही अस्वस्थ झाले. जे अत्यंत वेगवान आणि वरच्या दिशेने जातात, ते सर्वही हादरले. गदाधारी, शूलधारी, कराळ, आणि हिरण्यकशिपु यावेळी उपस्थित होते. तो दैत्य घनगर्द मेघासारखा दिसत होता, त्याचा गर्जना व वीजांचा कडकडाट यांसारखा आवाज होता, आणि तो मेघासारखा वेगवान होता. देवांचा शत्रू, दितीचा पुत्र, प्रचंड शौर्याने नृसिंहावर झेपावला. परंतु सिंहस्वामी नृसिंहाने आपल्या तीक्ष्ण नखांनी त्याला युद्धभूमीत फाडून टाकले; ‘ॐ’ च्या नादाने त्याला साहाय्य झाले, आणि त्या दैत्याचा वध झाला. दितीपुत्राचा संहार झाल्यावर पृथ्वी, काळ, चंद्र, आकाश, ग्रह, सूर्य, सर्व दिशा, नद्या, पर्वते आणि महासागर शांत झाले. मग, आनंदित देव आणि तपस्वी ऋषी, त्या आद्य, सनातन परमेश्वराचे दिव्य नामांनी स्तवन करू लागले. “हे प्रभो, तुम्ही प्रकट केलेला हा नृसिंहस्वरूप—उच्च व नीच जाणणारे ज्ञानी फक्त या रूपाचीच उपासना करतील. ब्रह्मा, रुद्र आणि महेंद्र—हे श्रेष्ठ देव—तुम्हीच सृष्टीचे कर्ता आणि संहारक, सर्व जगांचे अक्षय मूळ आहात. परम प्राप्ती, परम देवता, परम मंत्र, परम होम, परम धर्म, परम विश्व—या सर्वांचा आद्य, प्राचीन पुरुष तुम्हाला म्हणतात. परम शरीर, परम ब्रह्म, परम योग, परम वाणी, परम रहस्य, परम ध्येय—या सर्वांचा आद्य, प्राचीन पुरुष तुम्हाला म्हणतात. परम अवस्था, परम देव, परम पुरुष—सर्वोच्चाच्या पलीकडेही—तुम्हालाच आद्य, प्राचीन पुरुष म्हणतात. परम रहस्य, परम महिमा, परम व्यापकता—सर्वोच्चाच्या पलीकडेही—तुम्हालाच आद्य, प्राचीन पुरुष म्हणतात. परम आधार, परम पवित्रता, परम संयम—सर्वोच्चाच्या पलीकडेही—तुम्हालाच आद्य, प्राचीन पुरुष म्हणतात.” असे म्हणून, सर्व लोकांचे पूर्वज असलेल्या त्या पुण्यवान प्रभूने नारायण देवाची स्तुती केली आणि ब्रह्मलोकात गेले. त्यानंतर, ढोल वाजू लागले, अप्सरा नृत्य करू लागल्या, आणि हरि, प्रभू, क्षीरसागराच्या उत्तरेकडील किनाऱ्यावर गेले. त्यांनी तेजस्वी नृसिंहस्वरूपाची स्थापना केली आणि त्या प्राचीन रूपधारी, गरुडध्वजधारी प्रभूने प्रस्थान केले. आठ चाकांची तेजस्वी आणि अदृश्य स्वरूपाच्या जीवांनी वेढलेली आपली दिव्य वाहन घेऊन, प्रभू आपल्या निवासस्थानी परत गेले. नंतर, नृसिंहाच्या महात्म्याचे सविस्तर वर्णन झाल्यावर, पुन्हा एकदा त्याच्या दुसऱ्या महिमेचे वर्णन सांगण्याची विनंती झाली. “हे प्रभो, हे कमलस्वरूप कसे उत्पन्न झाले? विश्व कसे सुवर्णमय झाले? आणि कमळामध्ये वैष्णव सृष्टी कशी प्रकट झाली?” नृसिंहाच्या महिमेचे ऐकून, राविवंशातील राविनंदन, विस्मयचकित नेत्रांनी पुन्हा केशवाला प्रश्न विचारू लागले: “कमळाच्या महाकल्पात, समुद्रावर तुम्ही निजले असताना, तुमच्या नाभीतून हे कमलस्वरूप विश्व कसे प्रकट झाले? पद्मनाभाच्या योगशक्तीने, त्यांच्या निद्रेत असताना, देव आणि ऋषिगण कमळातून कसे प्रकट झाले?” “हे योगेश्वर, हे सर्व मला सांगा. तुमच्या महिमेचे ऐकताना समाधान मिळत नाही. परम पुरुष किती काळ झोपतो आणि किती काळ स्वप्न पाहतो? या काळाचा आरंभ कसा झाला? पुन्हा किती काळानंतर तो तेजस्वी प्रभू जागृत होतो? जागृत झाल्यावर तो सर्व सृष्टीची निर्मिती कशी करतो? पूर्वी कोण होते प्रजापती, आणि त्यांनी हे अद्भुत, सनातन विश्व कसे निर्माण केले? जेव्हा स्थावर-जंगम सर्व काही एकाच रिकाम्या महासागरात विलीन झाले होते—देव, असुर, मानव, सर्प, राक्षस नष्ट झाले होते; वायू आणि अग्नी लय पावले होते, आकाश आणि पृथ्वी नाहीसे झाले होते, आणि पंचमहाभूतांच्या उलथापालथीत सर्वत्र अंधार पसरला होता—त्या वेळी हा सर्वव्यापी, महाभूतांचा अधिपती, प्रचंड तेजस्वी, विशाल स्वरूपाचा, श्रेष्ठ देवांमधील श्रेष्ठ प्रभू, योग जाणणारा, तपश्चर्येत स्थित कसा राहिला?” “हे ब्रह्मन्, मी हे सर्व अत्यंत भक्तीने ऐकू इच्छितो. नारायणाच्या महिम्याचे वर्णन करायला तुम्हीच योग्य आहात. आम्ही श्रद्धेने येथे बसलो आहोत, आम्हाला हे ऐकवण्यास तुम्हीच योग्य आहात. हे रघुकुलातील वृषभ, नारायणाच्या महिम्याविषयी ऐकण्याची तुमची इच्छा अत्यंत योग्य आहे, कारण तुम्ही त्यांच्या वंशातीलच आहात. आदिपुराणांत आणि वेदांत, तसेच श्रेष्ठ ब्राह्मणांनी सांगितल्याप्रमाणे, हे ऐका. पराशरपुत्र, तेजस्वी द्वैपायन, ज्यांची कीर्ती बृहस्पतीसारखी होती, त्यांनी तपश्चर्येने जाणून घेतल्यानंतर जसे सांगितले, तसेच मी माझ्या सामर्थ्यानुसार, जितके मला ज्ञात आहे, तितके तुला सांगतो.