संपूर्ण विश्वातील वीरांचा स्वामी, ईशानासारखा तेजस्वी, पिवळसर जटा असून त्या यक्षांच्या केशराच्या परागाने माखलेल्या, असा एक पराक्रमी पुरुष तेथे प्रकट झाला. त्याच्या हातात दंड होता, तो स्थिर, शांत होता, आणि एका भयंकर नागराजाच्या अलंकारांनी सुशोभित झाला होता. त्याच्या डोळ्यांची पापणी जणू निद्रिस्त कमळाच्या पाकळ्यांसारखी मिटलेली होती. तो आपल्या नाकाच्या टोकाकडे सुंदर डोळ्यांनी एकटक पाहत होता. त्याने श्रावस्तीच्या वनातील सिंह आणि हत्ती यांच्या कातड्याचे उपरणे पांघरले होते. त्याच्या कानांमध्ये नागफणींच्या फणाच्या कुंडल्या झळकत होत्या. त्याचा श्वास अग्नीप्रमाणे तेजस्वी दिसत होता. त्याच्या डोक्यावरच्या जटा हलताना, त्यांच्या टोकांना कवटी झूलत होत्या. तो वासुकी नागाला शय्या बनवून विसावला होता, त्याचे नाभी केंद्रस्थानी होते, आणि ब्रह्मदेवाने जोडलेल्या करांनी पकडलेली एका नागाची शेपटी त्याच्या अंगावर अलंकृत होती. अशा या दिव्य रूपाला, मदनाने – म्हणजेच कामदेवाने – हळूहळू जवळ येत पाहिले. मधमाश्यांच्या गूंजात तो त्या वनशिखराकडे गेला. मदनाने आपला प्रभाव भवराजाच्या – म्हणजेच शंकराच्या – मनात, त्याच्या कानाच्या मार्गाने प्रवेश केला. त्या गोड, प्रेममय ध्वनीला ऐकून शंकराने दक्षकन्येचे, आपली प्रिय पत्नी सतीचे, स्मरण केले. प्रेमाने त्याचे हृदय जळू लागले, आणि मग ती निर्मळ, तेजस्वी सती त्याच्या दृष्टीआड हळूहळू अदृश्य झाली. ती ध्यानस्थ अवस्थेत राहिली, जणू तीच त्याच्या ध्यानाचा विषय बनली. तिच्या मनावर अडथळ्यांची छाया पडली, आणि तिचे अस्तित्व त्या ध्यानात पूर्णपणे विलीन झाले. आपल्या योगसामर्थ्याने प्रभूने त्या इच्छा-जनित विकाराचे भान घेतले; किंचित क्रोधाने, पण स्थिरचित्त धूर्जटीने स्वतःला सावरले. आशा नसतानाही इच्छा टिकून राहिली, आणि योगमायेने वेढलेला तो त्याच मायेच्या प्रभावात सापडला. त्यामुळे कामाग्नी प्रज्वलित झाला. काम, जो इच्छेने साकार झालेला, जिंकणे कठीण, कोप व दोषाचा अधिष्ठान, हृदयातून उत्पन्न झाला – तो म्हणजे तृष्णेचे दुःख. मग मत्स्यध्वज – म्हणजेच कामदेव – आपल्या हृदयातील मित्र व मधु यांच्यासह बाहेर प्रकट झाला. त्याने मंद वाऱ्याने हलणाऱ्या आंब्याच्या मंजिरी पाहिल्या; त्या सौंदर्यावर मदनाने हराच्या छातीवर जल्लोष केला. मकरध्वज – कामदेव – याने मोहना नावाचा, भ्रमित करणारा, महान व संहारक असा पुष्पबाण शिवाच्या निर्मळ हृदयात सोडला. तो तीव्र, उंच, भ्रमित करणारा पुष्पबाण हृदयात आदळला, आणि त्यामुळे भवराजाच्या इंद्रियांची गतीच हरपली. शिवाची पर्वतासारखी स्थिरता असूनही, तो इच्छेकडे झुकला; त्या भावनांच्या सामर्थ्याने त्यावर त्यांचा प्रभाव पडला. बाह्य अडथळ्यांचा प्रचंड गोंधळ निर्माण झाला, आणि मग क्रोधाग्नीने एक भयंकर, भीषण गर्जना उठली. त्याच्या कपाळावर एक तिसरे, ज्वलंत डोळे प्रकट झाले – ते अग्नीने भरलेले, रुद्राच्या भीषण रूपातील विश्वसंहारक डोळे होते. कामदेव समोर उभा असताना, धूर्जटीने ते डोळे उघडले; त्यातून निघालेल्या अग्निस्फुलिंगाने देवतासुद्धा भयाने ओरडले. प्रेमवीर्याचा दर्प मोडणारा कामदेव क्षणार्धात भस्म झाला; आणि हराच्या डोळ्यातून जन्मलेल्या त्या अग्नीने कामदेवाचा संपूर्ण नाश केला. तो अग्नी वाढू लागला, जणू संपूर्ण विश्व जाळण्यास उत्सुक झाला; पण जगाच्या कल्याणासाठी भवराजाने तो अग्नी आवरला. मंगळ, वसंत, चंद्र, फुले, मधमाश्या, कोकिळांचे स्वर – या सर्व स्वरूपांत प्रेमाचा अग्नी वास करतो. हरिच्या अंतरंगात आणि बाह्यरूपात, त्या प्रेमबाणाने, उत्कट कामना व स्नेहाने प्रज्वलित होऊन, प्रचंड ज्वालासारखा प्रवेश केला. तो अग्नी आवरता न येणारा, विश्वात असंख्य भावनांना हलवणारा, प्रियजनांच्या हृदयात प्रेमाने ओतप्रोत होतो. तो दिवस-रात्र जळत राहतो, भयंकर, असाध्य असा, कारण हराच्या गर्जनेने प्रेमभस्म झालेले पाहतो. रतीने, आपल्या क्रूर पती मधुसह, तीव्र शोक केला; खूप विलाप करून, मधुने तिला सावरले. मग तिने फुलांनी डवरलेली आंब्याची वेल, मधमाश्यांच्या मागे, गोळा केली आणि चंद्रकोर व त्रिनेत्र असलेल्या भगवान शंकराच्या शरण गेली. रतीने फुलांनी सजलेली वेल हातात पवित्र अर्पण म्हणून घेतली; आपल्या सखीला – पक्ष्यांना आकर्षित करणाऱ्या वेलेला – आपल्या गुंतलेल्या जटांमध्ये बांधले. प्रेमाची निर्मळ, आनंददायक भस्म शरीरावर शिंपडून, ती गुडघ्यावर बसली आणि चंद्रशेखराला वंदन करत म्हणाली– “शिवा, दोषरहित परमेश्वरा, तुला नमस्कार; मनरूप शिवा, तुला नमस्कार; देवतांनी नेहमी पूजिल्या जाणाऱ्या, भक्तांवर परम करुणा करणाऱ्या शिवा, तुला नमस्कार. भव, सर्व अस्तित्वाचा स्त्रोत, तुला नमस्कार; कामदेवाचा संहार करणाऱ्या तुला नमस्कार; गूढ व्रत राखणाऱ्या, मायेच्या जाळ्यात वास करणाऱ्या तुला नमस्कार. शर्वा, शिवा, सिद्ध, प्राचीन, काळ, कला, सर्वश्रेष्ठ ज्ञान देणारे, तुला नमस्कार. तू काळ व त्याच्या विभागांनाही अतिक्रांत आहेस; नैसर्गिक पवित्रतेने शोभणारा; अपरिमित अंधकाचा वध करणारा; शरणार्थी, निर्गुण, तुला नमस्कार. भीषण गणांचा अधिपती, असंख्य लोकांची निर्मिती करणारा, विविध विश्वांची व्यवस्था करणारा, विविध फळे देणारा, तुला नमस्कार. सर्वकाळाच्या शेवटी, अविनाशी ऋषी, अद्भुत यज्ञांचा भोक्ता, भक्तांच्या इच्छा पूर्ण करणारा, संसारबंधन दूर करणारा, तुला नेहमी नमस्कार. अनंत रूप असलेल्या तुला, नेहमी नमस्कार; सहन न होणाऱ्या कोपाने युक्त, तुला नमस्कार; चंद्रचिह्न असलेल्या तुला, नेहमी नमस्कार; अपरिमित माप असलेल्या, स्तुत्य तुला नमस्कार. वृषभारूढ, त्रिपुरांतक, प्रसिद्ध, महान औषध, भक्तांच्या इच्छा पूर्ण करणारा, सर्व दु:ख दूर करणारा, तुला नमस्कार. तूच चराचरांचे मार्ग जाणणारा, सृष्टीचे तत्त्व जाणणारा श्रेष्ठ गुरु आहेस; मी शरण आले आहे, हे चंद्रशेखरा, महान प्रियकर, तुला नमस्कार. प्रभो, मला पुन्हा प्रेम व कीर्तीची सिद्धी दे; कामदेवाचे पुनरुत्थान कर. कारण, जीवनाच्या प्रियकराविना या जगांत दुसरा कोण आहे?