सूर्याच्या गतीचे आणि त्याच्या मार्गाचे अद्भुत वर्णन सुरू होते. गायींच्या आकारात घट होत जात असताना, सूर्यास्ताच्या दिशेकडे तो जातो, आणि सूर्याच्या उगवण्याची व मावळण्याची आठवण पूर्व आणि पश्चिम दिशांमध्ये केली जाते. सूर्य पुढे चमकतो तसा मागे आणि दोन्ही बाजूंना चमकतो; जिथे सूर्य उगवतो, तिथेच त्याचा उगवणारा बिंदू मानला जातो. जिथे सूर्य अदृश्य होतो, तिथे त्याचा मावळणारा बिंदू असतो; सर्वांसाठी मेरू उत्तरेला आणि लोकालोक दक्षिणेला आहे. पृथ्वीच्या महान अंतरामुळे आणि अंधारामुळे, तसेच जे दूर गेले आहे, तिथे सूर्याच्या किरणे पोहोचत नाहीत; म्हणून रात्री सूर्य दिसत नाही. वर सूर्य शंभर हजार किरणांसह उभा दिसतो; असे, सूर्य पुष्कराच्या मध्यभागी असताना. एका मुहूर्तात सूर्य पृथ्वीचा तीसवा भाग पार करतो; आता हजार योजनांची संख्या जाणून घ्या. ती पूर्ण शंभर हजार, एकतीस आणि पन्नास हजार, तसेच इतर अधिक अशी स्मरण केली जाते. ही सूर्याची एका मुहूर्तातील गती आहे, जशी ठरवली आहे; या क्रमाने, जेव्हा तो दक्षिण विभागात पोहोचतो. सूर्य एका महिन्यात विभाग पार करतो, उत्तरेपासून सुरुवात करून; मग पुष्कराच्या मध्यभागी, तो दक्षिण मार्गाने चालतो. मानसोत्तर आणि मेरू यांच्यातील अंतर त्रिगुणित मानले जाते; आता सर्व दिशांमध्ये दक्षिण विभागाचा विस्तार जाणून घ्या. परिघात नऊ कोटी योजने, आणि शंभर हजार, चाळीस आणि पाचही आहेत. ही सूर्याची एका दिवस-रात्रीतील गती आहे; जेव्हा तो दक्षिण दिशेतून वळतो आणि विषुववृत्तावर उभा राहतो. दुधाच्या समुद्राच्या उत्तरेकडे सूर्य चालतो, विषुववृत्ताचा परिघ योजनात जाणून घ्या. तीन कोटी पूर्ण परिघ विषुववृत्ताचा आहे, आणि एकवीस हजार शंभर हजारही आहेत. जेव्हा चित्रभानू श्रावणात उत्तरेकडील विभागात असतो, गोमेध द्वीपावर उत्तरेकडे चालतो. आता उत्तरेकडील विभागाचा आणि परिघाचा माप, दक्षिण, उत्तर आणि मध्य, यांचा क्रमाने विचार करा. मध्यभागी जरदगवा आहे, आणि ऐरावत सर्वोच्च आहे; वैश्वानर येथे दक्षिणेला निश्चित आहे, हे सत्य आहे. नागवीथी हा उत्तरेकडील मार्ग, आणि अजवीथी हा दक्षिणेकडील; दोन्ही, आणि आशाढमूल, हे अजवीथीचे तीन प्रारंभ आहेत. अभिजितच्या पूर्वेला स्वाती आणि उत्तरेकडील नागमार्गातील तीन तारे; अश्विनी आणि कृतिका दक्षिणेकडील आहेत, आणि तीन तारे दक्षिण नागमार्गात आहेत. रोहिणी, आर्द्रा, आणि मृगशिरा हे नागमार्गातील तारे; पुष्य, आश्लेषा, आणि पुनर्वसु हे ऐरावती मार्गातील आहेत. हे तीन मार्ग आहेत, आणि हा उत्तरेकडील मार्ग आहे; पूर्व आणि उत्तर फाल्गुनी, आणि मघा हे वृषभ राशीचे मानले जातात. पूर्व आणि उत्तर प्रोष्टपदा, तसेच रेवती, हे गायींच्या मार्गात आहेत; श्रावण, धनिष्ठा, आणि वरुण हे जरदगवा मार्गात आहेत. हे तीन मार्ग आहेत, आणि हा मध्य मार्ग आहे; हस्त, चित्रा, आणि स्वाती हे बकरीच्या मार्गात आहेत. ज्येष्ठा, विशाखा, आणि मैत्र हे हरिणाच्या मार्गात आहेत; मुळ आणि पूर्व-उत्तर आशाढ हे वैश्वानर मार्गात आहेत. हे तीन मार्ग दक्षिण मार्गातही स्मरण केले जातात; आता विभागांमधील अंतर योजनात सांगितले जाईल. त्यापैकी शंभर हजार, एकतीस स्मरण केले जातात, आणि आणखी तीनशे, तसेच तेहतीस आहेत. विभागांमधील अंतर योजनात असे सांगितले गेले, तसेच विभागांच्या रेषांमधील अंतर दक्षिण आणि उत्तरेकडील अयनांतावर. आता मी तुम्हाला गणनेकरिता योजनातील अंतर सांगतो; प्रत्येक अंतर सातने जोडले जाते. हजाराच्या पुढे पंचवीस अधिक आहेत; विभागांच्या अंतर्गत आणि बाह्य रेषांमध्ये चालताना. उत्तरेकडील अयनांतावर सूर्य अंतर्गत वर्तुळात चालतो, आणि दक्षिण अयनांतावर बाह्य वर्तुळात चालतो. उत्तर दिशेकडे जाऊन, तो एकशे ऐंशी वर्तुळे पार करतो; सूर्य अंतर्गत वर्तुळात चालतो आणि वर्तुळातून पुढे जातो. आता वर्तुळाचा माप योजनात ऐका: दहा हजार आणि आठ हजार स्मरण केले आहेत. आणि आणखी अठ्ठावीस योजने अधिक आहेत; वर्तुळाचा व्यास असा आडवा ठरवला आहे. सूर्य केंद्रापासून वर्तुळात हळूहळू जातो; जसा कुंभाराचा चाक फिरतो, तसेच चंद्र आणि सूर्य फिरतात. दक्षिणेकडे सूर्य चाकासारखा जलद फिरतो, आणि कमी वेळात पृथ्वीचा मोठा भाग पार करतो. दक्षिण मार्गात सूर्य जलद चालतो, बारा मुहूर्तात, आणि साडेतेराशे राशींमध्ये वर्तुळ पार करतो. काही क्षणांत सूर्य रात्री त्या नक्षत्रांमधून जातो, जणू कुंभाराच्या चाकाच्या केंद्रात आहे, हळूहळू पुढे जातो. उत्तर मार्गातही सूर्य हळूहळू चालतो; म्हणून मोठ्या कालावधीत तो पृथ्वीचा फक्त थोडा भाग पार करतो. उत्तर मार्गात सूर्य दिवसा अठरा क्षणांत नक्षत्रांतून जातो; साडेतेराशे नक्षत्रांमध्ये सूर्य चालतो, आणि रात्री बारा क्षणांत नक्षत्रांतून जातो. मग चाक त्या दोन्हीपेक्षा अधिक हळू फिरतो; जसा केंद्रातील मातीचा गोळा हलतो, तसाच स्थिर बिंदूही हलतो.