आता सूर्याच्या दक्षिणायनाच्या प्रवासाची कथा ऐका. जेव्हा सूर्य दक्षिणायन सुरू करतो, तेव्हा तो मुक्त झालेल्या बाणासारखा वेगाने पुढे सरकतो. तो तेजस्वी ग्रहांचा चक्र घेतो आणि सतत फिरत राहतो. सूर्य जेव्हा मध्यभागी असतो, तेव्हा तो अमरावती या दिव्य नगरीत असतो. वैवस्वत यमाच्या संयमपुरीत सूर्य उगवताना दिसतो; त्याच वेळी सुषा या स्थळी मध्यरात्र असते, आणि विभावरीमध्ये सूर्य अस्तास जातो. पुन्हा, संयमपुरीत जेव्हा मध्यान्ह असतो, तेव्हा सुषा किंवा वरुणाच्या नगरीत सूर्य उगवताना दिसतो. विभावरीमध्ये त्या वेळी मध्यरात्र असते, महेंद्राच्या नगरीत सूर्य अस्तास जातो; आणि सुषा किंवा वरुणाच्या नगरीत जेव्हा मध्यान्ह असतो, तेव्हा सूर्य तिथे दिसतो. विभावरी आणि सोमाच्या नगरीत सूर्य उगवतो; महेंद्राच्या अमरावतीत सूर्य वर चढतो. मध्यरात्री संयमपुरी किंवा वरुणाच्या नगरीत सूर्य अस्तास जातो; आणि सूर्य जणू जळत्या काठ्याच्या चक्रासारखा वेगाने फिरतो. तो सूर्य ताऱ्यांच्या गतीमध्ये फिरत राहतो, आणि दक्षिणेकडील चार दिशांमध्ये तो सरकतो. प्रत्येक सूर्योदय आणि सूर्यास्ताच्या वेळी सूर्य पुन्हा पुन्हा उगवतो; सकाळी आणि दुपारी तो दोन दोन मंदिरे व्यापतो. सूर्य मध्यान्ही आपल्या किरणांनी आणि तेजाने पृथ्वीवर पडतो; उगवताना त्याची प्रभा वाढते, आणि मध्यान्ही तो प्रखरतेने जळतो. यानंतर, जसे गायींची सावली छोटी होते, तसा सूर्य अस्तास जातो; आणि सूर्योदय व सूर्यास्त हे पूर्व व पश्चिम दिशा म्हणून ओळखले जातात. सूर्य जसा समोर चमकतो, तसाच मागे आणि दोन्ही बाजूंना चमकतो; जिथे सूर्योदय दिसतो, तीच त्यांची पूर्व दिशा मानली जाते. जिथे सूर्य अदृश्य होतो, ती त्यांची पश्चिम दिशा समजली जाते; सर्वांसाठी मेरू पर्वत उत्तर दिशेला असतो, आणि लोकालोक पर्वत दक्षिणेला असतो. पृथ्वीच्या अत्यंत अंतरामुळे आणि अंधारामुळे, तसेच सूर्य पुढे गेलेला असल्यामुळे त्याचे किरण पोहोचत नाहीत; म्हणूनच रात्री सूर्य दिसत नाही. वर, सूर्य शंभर हजार किरणांसह तिथे स्थिर दिसतो; असेच सूर्य पुष्कराच्या मध्यभागी असताना होते. एका मुहूर्तात सूर्य पृथ्वीचा तीसावा भाग पार करतो; आता हजार योजनांची संख्या ऐका. ती संख्या आहे एक पूर्ण शंभर हजार एकतीस, आणि पन्नास हजार, आणि त्याखेरीज इतरही काही. हेच सूर्याचे एका मुहूर्तातील चालणे म्हणून सांगितले आहे; ह्याच क्रमाने तो दक्षिण भागात पोहोचतो. सूर्य एका महिन्यात हा विभाग पार करतो, उत्तरेकडून सुरुवात करून; मग पुष्कराच्या मध्यभागी तो दक्षिणायन मार्गावर जातो. मानसोत्तर आणि मेरू यांमधील अंतर त्रैगुण्य मानले जाते; आता दक्षिण विभागाचा विस्तार सर्व दिशांनी ऐका. त्याचा परिघ नव्वद कोटी योजनांचा आहे, आणि त्यात एक लाख, चाळीस आणि पाच योजनांची भर आहे. हेच सूर्याचे एक दिवस-रात्रीतील प्रवासाचे माप आहे; जेव्हा सूर्य दक्षिण दिशेतून वळतो आणि विषुववृत्तावर येतो. दूधाच्या समुद्राच्या उत्तरेस सूर्य जेव्हा मार्गक्रमण करतो, तेव्हा विषुववृत्ताचा परिघ किती योजनांचा आहे, ते जाणून घ्या. तीन कोटी पूर्ण परिघ असून, एकवीस हजार शतसहस्र योजनांची भर आहे. चित्रभानू सूर्य श्रावण महिन्यात उत्तरेकडील विभागात असतो, आणि गोमेध द्वीपावर उत्तरेकडे मार्गक्रमण करतो. आता उत्तरेकडील विभागाचे आणि परिघाचे माप ऐका; दक्षिण, उत्तर आणि मध्य – हे सर्व योग्य क्रमाने जाणून घ्या. जराड़्गव हे स्थान मध्यभागी आहे, आणि ऐरावत हे सर्वात उंच आहे; वैश्वानर दक्षिणेला निश्चित केले आहे. नागवीथि हा उत्तर मार्ग आहे, आणि अजवीथि हा दक्षिण मार्ग आहे; दोन्ही आणि आशाढमूळ हे अजवीथि मार्गाची तीन प्रारंभबिंदू आहेत. अभिजितच्या पूर्वेला स्वाती आणि उत्तर नागपथातील तीन तारे आहेत; अश्विनी आणि कृत्तिका हे दक्षिणेला, आणि तीन तारे दक्षिण नागपथात समजले जातात. रोहिणी, आर्द्रा आणि मृगशीर्ष हे नागपथात आहेत; पुष्य, आश्लेषा आणि पुनर्वसू हे ऐरावती मार्गात आहेत. हे तीन मार्ग मिळून उत्तर मार्ग म्हणतात; पूर्वा आणि उत्तर फाल्गुनी, आणि मघा हे वृषभ राशीसाठी सांगितले आहेत. पूर्वा आणि उत्तर प्रोष्टपदा, रेवती हे गायींच्या मार्गात आहेत; श्रवण, धनिष्ठा आणि वरुण हे जराड़्गव मार्गात आहेत. हे तीन मार्ग मिळून मध्यमार्ग म्हणून ओळखले जातात; हस्त, चित्रा आणि स्वाती हे बकऱ्यांच्या मार्गात आहेत. ज्येष्ठा, विशाखा आणि मैत्र हे हरणाच्या मार्गात आहेत; मूल, पूर्वा आणि उत्तराषाढा हे वैश्वानर मार्गात आहेत. हे तीन मार्ग दक्षिण मार्गातही स्मरणात ठेवले जातात. आता विभागांमधील अंतर योजनांनी सांगितले जाईल. त्यात शंभर हजार एकतीस, तीनशे आणि तेविस अशी संख्या आहे. विभागांमधील अंतर योजनांनी असे ठरवले आहे, आणि विभागांच्या रेषांमधील अंतरही दक्षिणायन व उत्तरायण काळात सांगितले आहे. आता मी तुम्हाला गणनेसाठी योजनांमधील अंतर सांगतो; प्रत्येक अंतरात सात योजनांची भर आहे. हजाराच्या पुढे पंचवीस योजना अधिक आहेत; विभागांच्या आतील आणि बाहेरील रेषांमध्ये सूर्य फिरतो. तो उत्तरायणात आतील वर्तुळात फिरतो, आणि दक्षिणायनात नेहमी सूर्याच्या बाह्य वर्तुळात फिरतो. अशा प्रकारे, सूर्याचा हा अद्भुत प्रवास, त्याचे मार्ग, त्याच्या गतीचे माप आणि त्याच्या वेगवेगळ्या स्थानांवरील स्थिती – हे सर्व दिव्य गणित आणि ऋतूंच्या चक्रात गुंफलेले आहे.