भारतभूमीच्या विस्ताराएवढाच सूर्याच्या चक्राचा व्यास आहे, असे सांगितले जाते. आता या सूर्यचक्राची योजनेनुसार मोजणी ऐका—या चक्राची रुंदी नऊ हजार योजन आहे आणि त्याचा परिघ ही त्याच्या रुंदीपेक्षा तीनपट आहे. या व्यासावरून आणि चक्रावरून, चंद्र सूर्यापेक्षा दोनपट मोठा आहे. आता मी पृथ्वीचे योजनेनुसार मोजमाप पुन्हा सांगतो. सप्तद्वीप व समुद्रांनी युक्त असलेल्या या पृथ्वीच्या चक्राचा विस्तार पुराणांमध्ये योजनेनुसार सांगितला आहे. पूर्वीच्या गर्विष्ठ लोकांनी जशी मोजणी केली, तीच मोजणी मी आता सांगतो; कारण ते पूर्वीचे गर्विष्ठ आणि आताचे गर्विष्ठ समान आहेत. पूर्वीचे देव आणि असुर केवळ त्यांच्या रूपाने आणि नावाने ओळखले जात; म्हणून मी आता विद्यमान देवांच्या मते पृथ्वीच्या पृष्ठभागाचे वर्णन करतो. सर्व दैवी व्यवस्था आता वर्तमानानुसारच आहे. पृथ्वीचा एकूण विस्तार दीडशे दशलक्ष (१५ कोटी) योजन आहे, असे सांगितले जाते. या मोजणीचा अर्धा भाग मेरूला लागू होतो; मेरूच्या मध्यभागापासून प्रत्येक दिशेला एक कोटी योजन मोजली जाते. तसेच, पुन्हा नव्याण्णव लाख आणि पन्नास हजार योजन हा पृथ्वीच्या अर्ध्या भागाचा विस्तार आहे. आता पृथ्वीच्या विस्ताराचे मोजमाप योजनेनुसार ऐका—चारही दिशांना प्रत्येकी तीन कोटी योजन मोजले जातात. तसेच, सप्तद्वीप व समुद्रांनी युक्त असलेल्या पृथ्वीचा विस्तार नव्वद लाख योजन सांगितला आहे. पृथ्वीच्या अंतर्भागातील चक्राची रुंदी तीनपट आहे आणि ते अकरा कोटी योजन मानले जाते. या अंतर्गत वर्तुळाची संख्या एक लाख सत्तेचाळीस हजार आहे—ही आहे पृथ्वीच्या अंतर्गत वर्तुळाची मोजणी. आकाशातील नक्षत्रांची रचना जशी आहे, तशीच पृथ्वीच्या पूर्ण विस्ताराची रचना आहे. पृथ्वीच्या परिघाचे मोजमाप, मेरूच्या पूर्व दिशेला असलेल्या मानस शिखरावर, आकाशाच्या परिघाएवढेच आहे. दक्षिण दिशेला, मेरूच्या मागे व मानसाच्या पाठीमागे असलेली महेंद्राची नगरी, शुभ्र, सुवर्णाने अलंकृत आणि सम आहे. वैवस्वत यम संयम नगरीत वास करतात; आणि पुन्हा, मेरूच्या पश्चिमेला, मानस शिखरावर, सुषा ही विद्वान वरुणाची रम्य नगरी आहे. मेरूच्या उत्तरेला मानस शिखरावर सुषा आहे, तर विभावरी ही सोमाची नगरी महेंद्र नगरीइतकीच आहे. मानसाच्या पाठीमागे, चारही दिशांना लोकपाल स्थित आहेत. ते धर्मस्थापनेसाठी आणि लोकांच्या रक्षणासाठी नेहमीच तैनात आहेत. लोकपालांच्या वरती, दक्षिण मार्गावर सर्वत्र ते स्थित आहेत. आता सूर्य दक्षिणायनास पोहोचतो तेव्हा त्याची गती कशी असते, ते ऐका—दक्षिण मार्गाच्या प्रारंभाला सूर्य सोडलेल्या बाणासारखा वेगाने सरकतो. सूर्य तेजस्वी ग्रहांचे चक्र घेत, तो सतत फिरतो; सूर्य मध्यभागी असताना तो अमरावतीवर असतो. वैवस्वत संयम नगरीत सूर्याचा उदय दिसतो; सुषा नगरीत मध्यरात्र असते, आणि विभावरी नगरीत सूर्यास्त होतो. वैवस्वत संयम नगरीत दुपार असते, तेव्हा सुषा किंवा वरुणाच्या नगरीत सूर्याचा उदय दिसतो. विभावरी नगरीत मध्यरात्र असते; महेंद्र नगरीत सूर्यास्त होतो; सुषा किंवा वरुणाच्या नगरीत दुपार असते. विभावरी व सोमाच्या नगरीत सूर्याचा उदय होतो; महेंद्राच्या अमरावतीवर सूर्य चढतो. संयम किंवा वरुणाच्या नगरीत मध्यरात्री सूर्यास्त होतो; सूर्य अग्निच्या चक्रासारखा वेगाने फिरतो. सूर्य फिरणाऱ्या तारकांमध्ये संचार करतो; अशा प्रकारे तो चारही दक्षिण दिशांमध्ये फिरतो. सूर्योदय व सूर्यास्ताच्या वेळी तो पुन्हा पुन्हा उगवतो; पूर्वार्ध व उत्तरार्धी दोन दोन देवालयांमध्ये असतो. दुपारी सूर्य आपल्या किरणांनी व तेजाने पृथ्वीवर झेपावतो; उगवताना तो वाढतो आणि दुपारी अत्यंत प्रखरतेने तळपतो. यानंतर, जशी गायींची सावली कमी होते, तसा सूर्यास्ताकडे जातो; आणि सूर्योदय व सूर्यास्त हे पूर्व व पश्चिम बिंदू म्हणून ओळखले जातात. जिथे सूर्य पुढे तळपतो, तिथे मागे व दोन्ही बाजूंनाही तळपतो; जिथे सूर्योदय दिसतो, तिथेच त्यांचा सूर्योदय मानला जातो. जिथे सूर्य अदृश्य होतो, तिथेच त्यांचा सूर्यास्त मानला जातो; सर्वांसाठी मेरू हा उत्तर दिशेला आहे आणि लोकालोक पर्वत दक्षिणेला आहे. पृथ्वीच्या महान अंतरामुळे व अंधारामुळे, आणि जे गेले आहे त्यामुळे सूर्यकिरण पोहोचत नाहीत; म्हणून रात्री सूर्य दिसत नाही. वरच्या बाजूस, लक्ष किरणांचा सूर्य तिथे स्थिर दिसतो; अशा रीतीने, जेव्हा सूर्य पुष्कराच्या मध्यभागी असतो. तो एका मुहूर्तात पृथ्वीचा तीसावा भाग पार करतो; आता हजार योजनांची संख्या ऐका. ती लक्ष एकतीस हजार आणि पन्नास हजार, आणि त्याशिवाय आणखी काही अशी स्मरणात ठेवली जाते. ही आहे सूर्याची प्रत्येक मुहूर्तातील गती, जशी सांगितली आहे; या क्रमाने, जेव्हा तो दक्षिण विभागात पोहोचतो. सूर्य उत्तर दिशेपासून सुरूवात करत, एका महिन्यात विभाग पार करतो; नंतर पुष्कराच्या मध्यभागी, तो दक्षिण मार्गाने गती करतो. मानसोत्तर आणि मेरू यांच्यातील अंतर तिप्पट मानले जाते; आता दक्षिण विभागाचा विस्तार सर्व दिशांना जाणून घ्या. अशा प्रकारे, या पवित्र वर्णनात सूर्य, पृथ्वी, त्यांच्या विस्तारांची आणि चालांची अद्भुत माहिती प्रकट होते, जी आपल्याला विश्वाच्या दिव्य व्यवस्थेची अनुभूती देते.