राजा, मी तुला सृष्टीच्या रचनेविषयी सांगतो. जीवांची निर्मिती ही पंचमहाभूतांच्या घटकांमध्येच होते; जर हे घटक नाकारले, तर परिणामांची उत्पत्ती होत नाही. म्हणून, मर्यादित विभाग हा परिणामस्वरूपच आहे; तर महतत्त्व व इतरांचे विभाग हे कारणस्वरूप आहेत. पृथ्वीच्या विभागलेल्य्या सात द्वीप आणि समुद्रांची रचना मी तुला जशी आहे तशी सांगितली आहे. त्यांच्या विस्तार, गोल स्वरूप आणि गणनेनुसार, प्रधाणाचे वैश्विक रूप आणि त्याच्या भागाचा माप सांगितले आहे. ही रचना मी योग्यरित्या स्पष्ट केली; इतकेच ऐकावे, हे राजन्. आता मी सूर्य आणि चंद्राचा मार्ग सांगणार आहे; सूर्य आणि चंद्र जिथपर्यंत चमकतात, तिथपर्यंत मी तुला सांगतो. सात द्वीप-समुद्रांचा आणि खंडांचा विस्तार प्रकाशमान होतो; त्याच्या बाहेर पृथ्वीचा अर्धा विस्तार आहे असे मानले जाते. सूर्य आणि चंद्र त्यांच्या परिक्रमेद्वारे पृथ्वीचा विस्तार दर्शवतात; ज्ञानी लोकांच्या मते, आकाशाचा परिघ आणि विस्तारही त्याच्याशी समान आहे. सूर्य आपल्या तेजाने तिन्ही लोकांत जलद फिरतो; त्याच्या प्रकाशामुळे आणि उतरण्यामुळे त्याला 'रवि' म्हणतात. पुन्हा पुन्हा मी सूर्य आणि चंद्राचा विस्तार सांगतो; त्यांच्या महानत्वामुळे 'महान' हा शब्द वापरला जातो. सूर्याचा गोल हा भारतभूमीच्या व्यासाइतका आहे; आता त्याचे मोजमाप योजनेमध्ये ऐक. सूर्याचा गोल ९,००० योजने इतका रुंद आहे; आणि त्याचा परिघ त्याच्या रुंदीपेक्षा तिप्पट आहे. सूर्याच्या व्यास आणि गोलाप्रमाणे, चंद्र सूर्यापेक्षा दुप्पट मोठा आहे; आता मी पृथ्वीचे योजनेमध्ये मोजमाप पुन्हा सांगतो. सात द्वीप-समुद्रांच्या गोलाचा विस्तार पुराणात मोजमापाने सांगितला आहे. मी आता त्या मोजणीला सांगतो, ज्यांना गर्व आहे; पूर्वीचे गर्विष्ठ आणि आताचे गर्विष्ठ समान आहेत. पूर्वीचे देव आणि असुर त्यांच्या रूप आणि नावांनीच ओळखले जात होते; म्हणून मी पृथ्वीची रचना सध्याच्या देवांनुसार सांगतो. आता संपूर्ण रचना सध्याच्या देवांनुसार आहे; पृथ्वीचा एकूण विस्तार १५ कोटी योजने इतका आहे असे सांगितले जाते. त्याच्या अर्ध्या मोजणीमध्ये मेरुच्या मध्यापासून प्रत्येक दिशेला एक कोटी योजने मोजले जाते. तसेच, पुन्हा ९९ लाख आणि ५० हजार योजने हे पृथ्वीच्या अर्ध्या विस्ताराचे माप आहे. आता पृथ्वीच्या विस्ताराचे योजनेमध्ये मोजमाप ऐक; प्रत्येक चार दिशेत तीन कोटी योजने मोजले जातात. तसेच, सात द्वीप-समुद्रांसह पृथ्वीचा विस्तार ७९ लाख योजने आहे असे सांगितले जाते. पृथ्वीच्या आंतरिक गोलाचा विस्तार तिप्पट आहे; तो ११ कोटी योजने मोजला जातो. त्यांची संख्या एक लाख आणि सत्तेचाळीस आहे; ही पृथ्वीच्या आंतरिक परिक्रमेची मोजणी आहे. आकाशातील नक्षत्रांची रचना पृथ्वीच्या पूर्ण विस्ताराशी समान आहे. पृथ्वीच्या परिक्रमेचे मोजमाप आकाशाच्या परिक्रमेसारखे आहे, मेरुच्या पूर्व दिशेतील मानस पर्वताच्या शिखरावर. महेंद्राची नगरी एकसारखी, शुभ्र, सुवर्णाने शोभित आहे; मेरुच्या दक्षिणेस आणि मानसाच्या पाठीमागे आहे. वैवस्वत यम संयम नगरीत वास करतो; पुन्हा, मेरुच्या पश्चिमेस, मानसाच्या शिखरावर. सुषा ही विद्वान वरुणाची रमणीय नगरी आहे, मेरुच्या उत्तर बाजूला, मानसाच्या शिखरावर. विभावरी, सोमाची नगरी, महेंद्राच्या नगरीसारखी आहे; मानसाच्या पाठीमागे, चार दिशांना लोकपाल आहेत. हे लोकपाल धर्मस्थापनासाठी आणि लोकांचे रक्षण करण्यासाठी तैनात आहेत; लोकपालांच्या वर, सर्वत्र दक्षिण मार्गात. आता ऐक, सूर्य दक्षिणायनात पोहोचतो तेव्हा त्याची गती; दक्षिण मार्गाच्या प्रारंभाला सूर्य सोडलेल्या बाणासारखा वेगाने सरकतो. तेजस्वी ग्रहांचा चक्र घेऊन तो सतत फिरतो; सूर्य मध्यभागी असताना तो अमरावतीत असतो. वैवस्वत यमाच्या संयम नगरीत सूर्य उगवताना दिसतो; सुषा नगरीत मध्यरात्र असते, आणि विभावरी नगरीत सूर्यास्त. वैवस्वत यमाच्या संयम नगरीत दुपार असते, तर सुषा किंवा वरुणाच्या नगरीत सूर्य उगवतो. विभावरी नगरीत मध्यरात्र असते; महेंद्राच्या नगरीत सूर्यास्त; सुषा किंवा वरुणाच्या नगरीत दुपार असते, तेव्हा सूर्य दिसतो. विभावरी आणि सोमाच्या नगरीत सूर्य उगवतो; महेंद्राच्या अमरावतीत सूर्य चढतो. मध्यरात्र, संयम नगरी किंवा वरुणाच्या नगरीत सूर्यास्त; सूर्य अग्नीच्या चक्रासारखा वेगाने फिरतो. सूर्य फिरत्या तारकांमध्ये फिरतो; दक्षिण दिशेच्या चार भागांत तो सरकतो. सूर्य उगवताना आणि अस्ताला पुन्हा पुन्हा उगवतो; पूर्वी आणि दुपारी, दोन मंदिरे प्रत्येकवेळी त्यात असतात. सूर्य दुपारी पडतो, आपल्या किरणांनी आणि तेजाने; उगवतांना वाढतो, आणि दुपारी सूर्य तीव्रतेने जळतो. हे सर्व, राजन्, सृष्टीच्या आणि सूर्य-चंद्राच्या रचनेचे मोजमाप आणि मार्ग मी तुझ्यासमोर स्पष्ट केले.