राजा, मी तुला तत्वांची अद्भुत रचना सांगतो. अग्नीपेक्षा दहा पट अधिक शक्तिशाली असणारा वायू तेजस्वी तत्त्वाला आधार देतो; वायू गोलाकार आणि आडवी अशी सर्व तत्त्वांना व्यापून ठेवतो आणि त्यांना स्थिरता देतो. वायूपेक्षा दहा पट अधिक असणारे आकाश तत्त्वांना आधार देते; आद्य तत्त्व आकाशाला आधार देत असल्याने ते दहा पट अधिक आहे. महान तत्त्वे, म्हणजेच महाभूत, आद्य तत्त्वापेक्षा दहा पट अधिक असून तत्त्वांना आधार देतात; त्यांच्या महानतेचा आधार अनंत आणि अव्यक्त आहे. आधार आणि आधारभूत यांच्या संबंधातून या तत्त्वांचे विविध परिवर्तन निर्माण होते; पृथ्वी आणि इतर तत्त्वे ही तत्त्वांचे परिवर्तन असून, प्रत्येक तत्त्व दुसऱ्याला मर्यादित करते. ती तत्त्वे परस्पर श्रेष्ठ आहेत आणि एकमेकांत मिसळतात; त्यामुळे ती एकमेकांतून उत्पन्न होतात आणि एकमेकांना आधार देतात. एकमेकांत प्रवेश केल्यामुळे त्यांना स्थैर्य प्राप्त होते; ज्यात भेद नाहीत ती तत्त्वे टिकून राहतात, आणि भेद हे परस्पर मिसळण्यामुळे उत्पन्न होतात. पृथ्वीपासून वायूपर्यंतची तत्त्वे येथेच मर्यादित आहेत; तत्त्वांच्या पलीकडे सर्वत्र घन अंधार आहे, असे स्मरणात ठेवले जाते. तसेच, आकाशातील प्रकाश पूर्णपणे मर्यादित आहे; जसे मोठ्या भांड्यात लहान भांडी असतात, तसेच. ती तत्त्वे एकमेकांमध्ये नसली तरी एकमेकांवर आधार ठेवतात; म्हणूनच आकाशातील प्रकाशात विभाग आहेत—काही आत, काही बाहेर. प्रत्येक तत्त्व दुसऱ्यापेक्षा श्रेष्ठ आहे; या तत्त्वे अस्तित्वात असताना सृष्टीचे अस्तित्व मानले जाते. येथे, जीवांची निर्मिती तत्त्वांमध्ये होते; तत्त्वांना नाकारल्यास परिणामांची निर्मिती होत नाही. म्हणून, मर्यादित विभाग हे परिणामस्वरूप आहेत; महान तत्त्व आणि इतर तत्त्वांचे विभाग हे कारणस्वरूप आहेत. पृथ्वीच्या विभागाची, सात द्वीप आणि समुद्रांची रचना मी तुला खरी सांगितली आहे. त्यांच्या विस्तार, गोलाकार स्वरूप, आणि गणनेनुसार, प्रधाणाचे विश्वरूप आणि त्याच्या विशिष्ट भागाचा माप सांगितला आहे. या प्रकारे रचना मी स्पष्टपणे सांगितली; या रचनेबद्दल इतकंच ऐकावं, हे राजा. आता मी सूर्य आणि चंद्राचा मार्ग सांगतो; जिथे सूर्य आणि चंद्र चमकतात, तिथपर्यंत मी तुला सांगतो. सात द्वीप-खंड आणि समुद्रांचा विस्तार, तसेच खंडांचा विस्तार चमकतो; या बाहेर पृथ्वीच्या विस्ताराचा अर्धा भाग सांगितला जातो. त्यांच्या परिक्रमेचा माप, सूर्य आणि चंद्र दाखवतात; ज्ञानी लोकांच्या मते, स्वर्गाचा विस्तार आणि परिक्रमा त्यांच्या प्रमाणेच आहे. सूर्य आपल्या तेजाने तीन लोकांचा वेगाने प्रवास करतो; त्याच्या प्रकाशामुळे आणि उतरण्यामुळे त्याला 'रवि' म्हणतात. मी पुन्हा-पुन्हा सूर्य आणि चंद्राच्या मापाची घोषणा करतो; त्यांच्या महानतेमुळे 'महान' हा शब्द वापरला जातो. सूर्याचा गोल पृथ्वीच्या भारतभूमीच्या व्यासाइतका आहे; आता त्याचे योजनेतील माप ऐक. सूर्याच्या गोलाचा रुंदी नऊ हजार योजने आहे; आणि त्याचा परिघ त्याच्या रुंदीच्या तीन पट आहे. गोल आणि व्यासाच्या मापानुसार, चंद्र सूर्यापेक्षा दुप्पट मोठा आहे; आता मी पृथ्वीचे योजनेतील माप पुन्हा सांगतो. सात द्वीप-खंड आणि समुद्रांच्या गोलाचा विस्तार पुराणात मोजण्यात आलेला आहे. मी आता ती गणना सांगतो, जशी अभिमानी लोक मोजतात; पूर्वीचे अभिमानी लोक आणि आत्ताचे अभिमानी लोक समान आहेत. पूर्वीचे देव आणि असुर फक्त त्यांच्या रूप आणि नावांनी ओळखले जात होते; म्हणून मी आत्ताच्या देवांनुसार पृथ्वीच्या पृष्ठभागाचे वर्णन करतो. आता संपूर्ण दिव्य रचना आत्ताच्या प्रमाणे आहे; पृथ्वीचा एकूण विस्तार दीडशे दशलक्ष योजने आहे, असे सांगितले जाते. आणि त्याचा अर्धा माप मेरूला सांगितला जातो; मेरूच्या मध्यातून प्रत्येक दिशेला एक कोटी मोजली जाते. पुन्हा, नव्याण्णव लाख आणि पन्नास हजार हे पृथ्वीच्या अर्ध्या विस्ताराचे माप आहे. आता पृथ्वीच्या विस्ताराचे योजनेतील माप ऐक; चारही दिशांना तीन-तीन कोटी मोजले जातात. सात द्वीप-खंड आणि समुद्रांसह पृथ्वीच्या विस्तारासाठी अठ्ठ्याहत्तर लाख योजने सांगितली जाते. पृथ्वीच्या अंतर्गत गोलाचा विस्तार तीन पट आहे; तो अकरा कोटी योजने आहे. त्यात एक लाख आणि सत्तेचाळीस (१००,०३७) अशी संख्या आहे; हा पृथ्वीच्या अंतर्गत गोलाचा माप आहे. आकाशातील नक्षत्रांची रचना पृथ्वीच्या रचनेच्या विस्ताराइतकीच आहे, जेव्हा ती पूर्णपणे व्यापली जाते. पृथ्वीच्या परिक्रमेचा माप आकाशाच्या मापासारखा मानला जातो, मेरूच्या पूर्व दिशेतील मानस पर्वताच्या शिखरावर. महेंद्राची नगरी एकसारखी, शुभ, आणि सुवर्णाने अलंकृत आहे; मेरूच्या दक्षिणेला आणि मानसाच्या पाठीमागे. वैवस्वत यम संयमाच्या नगरीत वास करतो; आणि पुन्हा, मेरूच्या पश्चिम बाजूला, मानसाच्या शिखरावर. सुशा ही बुद्धिमान वरुणाची रम्य नगरी आहे, मेरूच्या उत्तर बाजूला, मानसाच्या शिखरावर. विभावरी, सोमाची नगरी, महेंद्राच्या नगरीसारखीच आहे; मानसाच्या पाठीमागे, चारही दिशांना लोकपाल आहेत. ते धर्माची स्थापना आणि लोकांचे रक्षण करण्यासाठी तैनात आहेत; लोकपालांच्या वर, दक्षिण मार्गात सर्वत्र आहेत. या प्रकारे, राजा, तत्वांची आणि पृथ्वीची दिव्य रचना, सूर्य-चंद्राचा मार्ग, आणि लोकपालांची व्यवस्था मी तुला सांगितली.